শ্ৰীভগৱানুৱাচ
অথ তে সম্প্ৰৱক্ষ্যামি সাঙ্খ্যং পূৰ্ৱৈৰ্ৱিনিশ্চিতম্ ।
যদ্ ৱিজ্ঞায পুমান্ সদ্যো জহ্যাদ্ ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্ ॥ ১ ॥
অথ তে সম্প্ৰৱক্ষ্যামি সাঙ্খ্যং পূৰ্ৱৈৰ্ৱিনিশ্চিতম্ ।
যদ্ ৱিজ্ঞায পুমান্ সদ্যো জহ্যাদ্ ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্ ॥ ১ ॥
আসীজ্জ্ঞানমথো অৰ্থ একমেৱাৱিকল্পিতম্ ।
যদা ৱিৱেকনিপুণা আদৌ কৃতযুগেঽযুগে ॥ ২ ॥
যদা ৱিৱেকনিপুণা আদৌ কৃতযুগেঽযুগে ॥ ২ ॥
তন্মাযাফলৰূপেণ কেৱলং নিৰ্ৱিকল্পিতম্ ।
ৱাঙ্মনোঽগোচৰং সত্যং দ্ৱিধা সমভৱদ্ বৃহত্ ॥ ৩ ॥
ৱাঙ্মনোঽগোচৰং সত্যং দ্ৱিধা সমভৱদ্ বৃহত্ ॥ ৩ ॥
তযোৰেকতৰো হ্যৰ্থঃ প্ৰকৃতিঃ সোভযাত্মিকা ।
জ্ঞানং ত্ৱন্যতমো ভাৱঃ পুৰুষঃ সোঽভিধীযতে ॥ ৪ ॥
জ্ঞানং ত্ৱন্যতমো ভাৱঃ পুৰুষঃ সোঽভিধীযতে ॥ ৪ ॥
তমো ৰজঃ সত্ত্ৱমিতি প্ৰকৃতেৰভৱন্ গুণাঃ ।
মযা প্ৰক্ষোভ্যমাণাযাঃ পুৰুষানুমতেন চ ॥ ৫ ॥
মযা প্ৰক্ষোভ্যমাণাযাঃ পুৰুষানুমতেন চ ॥ ৫ ॥
তেভ্যঃ সমভৱত্ সূত্ৰং মহান্ সূত্ৰেণ সংযুতঃ ।
ততো ৱিকুৰ্ৱতো জাতো যোঽহঙ্কাৰো ৱিমোহনঃ ॥ ৬ ॥
ততো ৱিকুৰ্ৱতো জাতো যোঽহঙ্কাৰো ৱিমোহনঃ ॥ ৬ ॥
ৱৈকাৰিকস্তৈজসশ্চ তামসশ্চেত্যহং ত্ৰিৱৃত্ । তন্মাত্ৰেন্দ্ৰিযমনসাং কাৰণং চিদচিন্মযঃ ॥ ৭ ॥
অৰ্থস্তন্মাত্ৰিকাজ্জজ্ঞে তামসাদিন্দ্ৰিযাণি চ ।
তৈজসাদ্ দেৱতা আসন্নেকাদশ চ ৱৈকৃতাত্ ॥ ৮ ॥
তৈজসাদ্ দেৱতা আসন্নেকাদশ চ ৱৈকৃতাত্ ॥ ৮ ॥
মযা সঞ্চোদিতা ভাৱাঃ সৰ্ৱে সংহত্যকাৰিণঃ ।
অণ্ডমুত্পাদযামাসুৰ্মমাযতনমুত্তমম্ ॥ ৯ ॥
অণ্ডমুত্পাদযামাসুৰ্মমাযতনমুত্তমম্ ॥ ৯ ॥
তস্মিন্নহং সমভৱমণ্ডে সলিলসংস্থিতৌ ।
মম নাভ্যামভূত্ পদ্মং ৱিশ্ৱাখ্যং তত্ৰ চাত্মভূঃ ॥ ১০ ॥
মম নাভ্যামভূত্ পদ্মং ৱিশ্ৱাখ্যং তত্ৰ চাত্মভূঃ ॥ ১০ ॥
সোঽসৃজত্তপসা যুক্তো ৰজসা মদনুগ্ৰহাত্ ।
লোকান্ সপালান্ ৱিশ্ৱাত্মা ভূৰ্ভুৱঃ স্ৱৰিতি ত্ৰিধা ॥ ১১ ॥
লোকান্ সপালান্ ৱিশ্ৱাত্মা ভূৰ্ভুৱঃ স্ৱৰিতি ত্ৰিধা ॥ ১১ ॥
দেৱানামোক আসীত্ স্ৱৰ্ভূতানাং চ ভুৱঃ পদম্ ।
মৰ্ত্যাদীনাং চ ভূৰ্লোকঃ সিদ্ধানাং ত্ৰিতযাত্ পৰম্ ॥ ১২ ॥
মৰ্ত্যাদীনাং চ ভূৰ্লোকঃ সিদ্ধানাং ত্ৰিতযাত্ পৰম্ ॥ ১২ ॥
অধোঽসুৰাণাং নাগানাং ভূমেৰোকোঽসৃজত্ প্ৰভুঃ ।
ত্ৰিলোক্যাং গতযঃ সৰ্ৱাঃ কৰ্মণাং ত্ৰিগুণাত্মনাম্ ॥ ১৩ ॥
ত্ৰিলোক্যাং গতযঃ সৰ্ৱাঃ কৰ্মণাং ত্ৰিগুণাত্মনাম্ ॥ ১৩ ॥
যোগস্য তপসশ্চৈৱ ন্যাসস্য গতযোঽমলাঃ ।
মহৰ্জনস্তপঃ সত্যং ভক্তিযোগস্য মদ্গতিঃ ॥ ১৪ ॥
মহৰ্জনস্তপঃ সত্যং ভক্তিযোগস্য মদ্গতিঃ ॥ ১৪ ॥
মযা কালাত্মনা ধাত্ৰা কৰ্মযুক্তমিদং জগত্ ।
গুণপ্ৰৱাহ এতস্মিন্নুন্মজ্জতি নিমজ্জতি ॥ ১৫ ॥
গুণপ্ৰৱাহ এতস্মিন্নুন্মজ্জতি নিমজ্জতি ॥ ১৫ ॥
অণুৰ্বৃহত্ কৃশঃ স্থূলো যো যো ভাৱঃ প্ৰসিধ্যতি ।
সৰ্ৱোঽপ্যুভযসংযুক্তঃ প্ৰকৃত্যা পুৰুষেণ চ ॥ ১৬ ॥
সৰ্ৱোঽপ্যুভযসংযুক্তঃ প্ৰকৃত্যা পুৰুষেণ চ ॥ ১৬ ॥
যস্তু যস্যাদিৰন্তশ্চ স ৱৈ মধ্যং চ তস্য সন্ ।
ৱিকাৰো ৱ্যৱহাৰাৰ্থো যথা তৈজসপাৰ্থিৱাঃ ॥ ১৭ ॥
ৱিকাৰো ৱ্যৱহাৰাৰ্থো যথা তৈজসপাৰ্থিৱাঃ ॥ ১৭ ॥
যদুপাদায পূৰ্ৱস্তু ভাৱো ৱিকুৰুতেঽপৰম্ ।
আদিৰন্তো যদা যস্য তত্ সত্যমভিধীযতে ॥ ১৮ ॥
আদিৰন্তো যদা যস্য তত্ সত্যমভিধীযতে ॥ ১৮ ॥
প্ৰকৃতিৰ্যস্যোপাদানমাধাৰঃ পুৰুষঃ পৰঃ ।
সতোঽভিৱ্যঞ্জকঃ কালো ব্ৰহ্ম তত্ত্ৰিতযং ত্ৱহম্ ॥ ১৯ ॥
সতোঽভিৱ্যঞ্জকঃ কালো ব্ৰহ্ম তত্ত্ৰিতযং ত্ৱহম্ ॥ ১৯ ॥
সৰ্গঃ প্ৰৱৰ্ততে তাৱত্ পৌৰ্ৱাপৰ্যেণ নিত্যশঃ ।
মহান্ গুণৱিসৰ্গাৰ্থঃ স্থিত্যন্তো যাৱদীক্ষণম্ ॥ ২০ ॥
মহান্ গুণৱিসৰ্গাৰ্থঃ স্থিত্যন্তো যাৱদীক্ষণম্ ॥ ২০ ॥
ৱিৰাণ্মযাসাদ্যমানো লোককল্পৱিকল্পকঃ ।
পঞ্চত্ৱায ৱিশেষায কল্পতে ভুৱনৈঃ সহ ॥ ২১ ॥
পঞ্চত্ৱায ৱিশেষায কল্পতে ভুৱনৈঃ সহ ॥ ২১ ॥
অন্নে প্ৰলীযতে মৰ্ত্যমন্নং ধানাসু লীযতে । ধানা ভূমৌ প্ৰলীযন্তে ভূমিৰ্গন্ধে প্ৰলীযতে ॥ ২২ ॥
অপ্সু প্ৰলীযতে গন্ধ আপশ্চ স্ৱগুণে ৰসে । লীযতে জ্যোতিষি ৰসো জ্যোতী ৰূপে প্ৰলীযতে ॥ ২৩ ॥
ৰূপং ৱাযৌ স চ স্পৰ্শে লীযতে সোঽপি চাম্বৰে । অম্বৰং শব্দতন্মাত্ৰ ইন্দ্ৰিযাণি স্ৱযোনিষু ॥ ২৪ ॥
যোনিৰ্ৱৈকাৰিকে সৌম্য লীযতে মনসীশ্ৱৰে । শব্দো ভূতাদিমপ্যেতি ভূতাদিৰ্মহতি প্ৰভুঃ ॥ ২৫ ॥
স লীযতে মহান্ স্ৱেষু গুণেষু গুণৱত্তমঃ । তেঽৱ্যক্তে সম্প্ৰলীযন্তে তত্ কালে লীযতেঽৱ্যযে ॥ ২৬ ॥
কালো মাযামযে জীৱে জীৱ আত্মনি ময্যজে । আত্মা কেৱল আত্মস্থো ৱিকল্পাপাযলক্ষণঃ ॥ ২৭ ॥
এৱমন্ৱীক্ষমাণস্য কথং ৱৈকল্পিকো ভ্ৰমঃ । মনসো হৃদি তিষ্ঠেত ৱ্যোম্নীৱাৰ্কোদযে তমঃ ॥ ২৮ ॥
এষ সাঙ্খ্যৱিধিঃ প্ৰোক্তঃ সংশযগ্ৰন্থিভেদনঃ ।
প্ৰতিলোমানুলোমাভ্যাং পৰাৱৰদৃশা মযা ॥ ২৯ ॥
প্ৰতিলোমানুলোমাভ্যাং পৰাৱৰদৃশা মযা ॥ ২৯ ॥
দ্ৰৱ্যং দেশঃ ফলং কালো জ্ঞানং কৰ্ম চ কাৰকঃ ।
শ্ৰদ্ধাৱস্থাকৃতিৰ্নিষ্ঠা ত্ৰৈগুণ্যঃ সৰ্ৱ এৱ হি
শ্ৰদ্ধাৱস্থাকৃতিৰ্নিষ্ঠা ত্ৰৈগুণ্যঃ সৰ্ৱ এৱ হি
সৰ্ৱে গুণমযা ভাৱাঃ পুৰুষাৱ্যক্তধিষ্ঠিতাঃ ।
দৃষ্টং শ্ৰুতমনুধ্যাতং বুদ্ধ্যা ৱা পুৰুষৰ্ষভ
দৃষ্টং শ্ৰুতমনুধ্যাতং বুদ্ধ্যা ৱা পুৰুষৰ্ষভ
এতাঃ সংসৃতযঃ পুংসো গুণকৰ্মনিবন্ধনাঃ ।
যেনেমে নিৰ্জিতাঃ সৌম্য গুণা জীৱেন চিত্তজাঃ ।
ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠো মদ্ভাৱায প্ৰপদ্যতে
যেনেমে নিৰ্জিতাঃ সৌম্য গুণা জীৱেন চিত্তজাঃ ।
ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠো মদ্ভাৱায প্ৰপদ্যতে
তস্মাদ্দেহমিমং লব্ধ্ৱা জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্ভৱম্ ।
গুণসঙ্গং ৱিনিৰ্ধূয মাং ভজন্তু ৱিচক্ষণাঃ
গুণসঙ্গং ৱিনিৰ্ধূয মাং ভজন্তু ৱিচক্ষণাঃ
নিঃসঙ্গো মাং ভজেদ্ৱিদ্ৱানপ্ৰমত্তো জিতেন্দ্ৰিযঃ ।
ৰজস্তমশ্চাভিজযেত্সত্ত্ৱসংসেৱযা মুনিঃ
ৰজস্তমশ্চাভিজযেত্সত্ত্ৱসংসেৱযা মুনিঃ
সত্ত্ৱং চাভিজযেদ্যুক্তো নৈৰপেক্ষ্যেণ শান্তধীঃ ।
সম্পদ্যতে গুণৈৰ্মুক্তো জীৱো জীৱং ৱিহায মাম্
সম্পদ্যতে গুণৈৰ্মুক্তো জীৱো জীৱং ৱিহায মাম্
জীৱো জীৱৱিনিৰ্মুক্তো গুণৈশ্চাশযসম্ভৱৈঃ ।
মযৈৱ ব্ৰহ্মণা পূৰ্ণো ন বহিৰ্নান্তৰশ্চৰেত্
মযৈৱ ব্ৰহ্মণা পূৰ্ণো ন বহিৰ্নান্তৰশ্চৰেত্