śrī-bhagavān uvāca
atha te sampravakṣyāmi
sāṅkhyaṁ pūrvair viniścitam
yad vijñāya pumān sadyo
jahyād vaikalpikaṁ bhramam
atha te sampravakṣyāmi
sāṅkhyaṁ pūrvair viniścitam
yad vijñāya pumān sadyo
jahyād vaikalpikaṁ bhramam
āsīj jñānam atho artha
ekam evāvikalpitam
yadā viveka-nipuṇā
ādau kṛta-yuge ’yuge
ekam evāvikalpitam
yadā viveka-nipuṇā
ādau kṛta-yuge ’yuge
tan māyā-phala-rūpeṇa
kevalaṁ nirvikalpitam
vāṅ-mano-’gocaraṁ satyaṁ
dvidhā samabhavad bṛhat
kevalaṁ nirvikalpitam
vāṅ-mano-’gocaraṁ satyaṁ
dvidhā samabhavad bṛhat
tayor ekataro hy arthaḥ
prakṛtiḥ sobhayātmikā
jñānaṁ tv anyatamo bhāvaḥ
puruṣaḥ so ’bhidhīyate
prakṛtiḥ sobhayātmikā
jñānaṁ tv anyatamo bhāvaḥ
puruṣaḥ so ’bhidhīyate
tamo rajaḥ sattvam iti
prakṛter abhavan guṇāḥ
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ
puruṣānumatena ca
prakṛter abhavan guṇāḥ
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ
puruṣānumatena ca
tebhyaḥ samabhavat sūtraṁ
mahān sūtreṇa saṁyutaḥ
tato vikurvato jāto
yo ’haṅkāro vimohanaḥ
mahān sūtreṇa saṁyutaḥ
tato vikurvato jāto
yo ’haṅkāro vimohanaḥ
vaikārikas taijasaś ca
tāmasaś cety ahaṁ tri-vṛt
tan-mātrendriya-manasāṁ
kāraṇaṁ cid-acin-mayaḥ
tāmasaś cety ahaṁ tri-vṛt
tan-mātrendriya-manasāṁ
kāraṇaṁ cid-acin-mayaḥ
arthas tan-mātrikāj jajñe
tāmasād indriyāṇi ca
taijasād devatā āsann
ekādaśa ca vaikṛtāt
tāmasād indriyāṇi ca
taijasād devatā āsann
ekādaśa ca vaikṛtāt
mayā sañcoditā bhāvāḥ
sarve saṁhatya-kāriṇaḥ
aṇḍam utpādayām āsur
mamāyatanam uttamam
sarve saṁhatya-kāriṇaḥ
aṇḍam utpādayām āsur
mamāyatanam uttamam
tasminn ahaṁ samabhavam
aṇḍe salila-saṁsthitau
mama nābhyām abhūt padmaṁ
viśvākhyaṁ tatra cātma-bhūḥ
aṇḍe salila-saṁsthitau
mama nābhyām abhūt padmaṁ
viśvākhyaṁ tatra cātma-bhūḥ
so ’sṛjat tapasā yukto
rajasā mad-anugrahāt
lokān sa-pālān viśvātmā
bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā
rajasā mad-anugrahāt
lokān sa-pālān viśvātmā
bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā
devānām oka āsīt svar
bhūtānāṁ ca bhuvaḥ padam
martyādīnāṁ ca bhūr lokaḥ
siddhānāṁ tritayāt param
bhūtānāṁ ca bhuvaḥ padam
martyādīnāṁ ca bhūr lokaḥ
siddhānāṁ tritayāt param
adho ’surāṇāṁ nāgānāṁ
bhūmer oko ’sṛjat prabhuḥ
tri-lokyāṁ gatayaḥ sarvāḥ
karmaṇāṁ tri-guṇātmanām
bhūmer oko ’sṛjat prabhuḥ
tri-lokyāṁ gatayaḥ sarvāḥ
karmaṇāṁ tri-guṇātmanām
yogasya tapasaś caiva
nyāsasya gatayo ’malāḥ
mahar janas tapaḥ satyaṁ
bhakti-yogasya mad-gatiḥ
nyāsasya gatayo ’malāḥ
mahar janas tapaḥ satyaṁ
bhakti-yogasya mad-gatiḥ
mayā kālātmanā dhātrā
karma-yuktam idaṁ jagat
guṇa-pravāha etasminn
unmajjati nimajjati
karma-yuktam idaṁ jagat
guṇa-pravāha etasminn
unmajjati nimajjati
aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo
yo yo bhāvaḥ prasidhyati
sarvo ’py ubhaya-saṁyuktaḥ
prakṛtyā puruṣeṇa ca
yo yo bhāvaḥ prasidhyati
sarvo ’py ubhaya-saṁyuktaḥ
prakṛtyā puruṣeṇa ca
yas tu yasyādir antaś ca
sa vai madhyaṁ ca tasya san
vikāro vyavahārārtho
yathā taijasa-pārthivāḥ
sa vai madhyaṁ ca tasya san
vikāro vyavahārārtho
yathā taijasa-pārthivāḥ
yad upādāya pūrvas tu
bhāvo vikurute ’param
ādir anto yadā yasya
tat satyam abhidhīyate
bhāvo vikurute ’param
ādir anto yadā yasya
tat satyam abhidhīyate
prakṛtir yasyopādānam
ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ
sato ’bhivyañjakaḥ kālo
brahma tat tritayaṁ tv aham
ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ
sato ’bhivyañjakaḥ kālo
brahma tat tritayaṁ tv aham
sargaḥ pravartate tāvat
paurvāparyeṇa nityaśaḥ
mahān guṇa-visargārthaḥ
sthity-anto yāvad īkṣaṇam
paurvāparyeṇa nityaśaḥ
mahān guṇa-visargārthaḥ
sthity-anto yāvad īkṣaṇam
virāṇ mayāsādyamāno
loka-kalpa-vikalpakaḥ
pañcatvāya viśeṣāya
kalpate bhuvanaiḥ saha
loka-kalpa-vikalpakaḥ
pañcatvāya viśeṣāya
kalpate bhuvanaiḥ saha
anne pralīyate martyam
annaṁ dhānāsu līyate
dhānā bhūmau pralīyante
bhūmir gandhe pralīyate
annaṁ dhānāsu līyate
dhānā bhūmau pralīyante
bhūmir gandhe pralīyate
apsu pralīyate gandha
āpaś ca sva-guṇe rase
līyate jyotiṣi raso
jyotī rūpe pralīyate
āpaś ca sva-guṇe rase
līyate jyotiṣi raso
jyotī rūpe pralīyate
rūpaṁ vāyau sa ca sparśe
līyate so ’pi cāmbare
ambaraṁ śabda-tan-mātra
indriyāṇi sva-yoniṣu
līyate so ’pi cāmbare
ambaraṁ śabda-tan-mātra
indriyāṇi sva-yoniṣu
yonir vaikārike saumya
līyate manasīśvare
śabdo bhūtādim apyeti
bhūtādir mahati prabhuḥ
līyate manasīśvare
śabdo bhūtādim apyeti
bhūtādir mahati prabhuḥ
sa līyate mahān sveṣu
guṇesu guṇa-vattamaḥ
te ’vyakte sampralīyante
tat kāle līyate ’vyaye
guṇesu guṇa-vattamaḥ
te ’vyakte sampralīyante
tat kāle līyate ’vyaye
kālo māyā-maye jīve
jīva ātmani mayy aje
ātmā kevala ātma-stho
vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ
jīva ātmani mayy aje
ātmā kevala ātma-stho
vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ
evam anvīkṣamāṇasya
kathaṁ vaikalpiko bhramaḥ
manaso hṛdi tiṣṭheta
vyomnīvārkodaye tamaḥ
kathaṁ vaikalpiko bhramaḥ
manaso hṛdi tiṣṭheta
vyomnīvārkodaye tamaḥ
eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ
saṁśaya-granthi-bhedanaḥ
pratilomānulomābhyāṁ
parāvara-dṛśā mayā
saṁśaya-granthi-bhedanaḥ
pratilomānulomābhyāṁ
parāvara-dṛśā mayā
dravyaṁ deśaḥ phalaṁ kālo jñānaṁ karma ca kārakaḥ .
śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi
śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi
sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ .
dṛṣṭaṁ śrutamanudhyātaṁ buddhyā vā puruṣarṣabha
dṛṣṭaṁ śrutamanudhyātaṁ buddhyā vā puruṣarṣabha
etāḥ saṁsṛtayaḥ puṁso guṇakarmanibandhanāḥ .
yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ .
bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate
yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ .
bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate
tasmāddehamimaṁ labdhvā jñānavijñānasambhavam .
guṇasaṅgaṁ vinirdhūya māṁ bhajantu vicakṣaṇāḥ
guṇasaṅgaṁ vinirdhūya māṁ bhajantu vicakṣaṇāḥ
niḥsaṅgo māṁ bhajedvidvānapramatto jitendriyaḥ .
rajastamaścābhijayetsattvasaṁsevayā muniḥ
rajastamaścābhijayetsattvasaṁsevayā muniḥ
sattvaṁ cābhijayedyukto nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ .
sampadyate guṇairmukto jīvo jīvaṁ vihāya mām
sampadyate guṇairmukto jīvo jīvaṁ vihāya mām
jīvo jīvavinirmukto guṇaiścāśayasambhavaiḥ .
mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahirnāntaraścaret
mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahirnāntaraścaret