శ్రీభగవానువాచ
అథ తే సమ్ప్రవక్ష్యామి సాఙ్ఖ్యం పూర్వైర్వినిశ్చితమ్ ।
యద్ విజ్ఞాయ పుమాన్ సద్యో జహ్యాద్ వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ ౧ ॥
అథ తే సమ్ప్రవక్ష్యామి సాఙ్ఖ్యం పూర్వైర్వినిశ్చితమ్ ।
యద్ విజ్ఞాయ పుమాన్ సద్యో జహ్యాద్ వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ ౧ ॥
ఆసీజ్జ్ఞానమథో అర్థ ఏకమేవావికల్పితమ్ ।
యదా వివేకనిపుణా ఆదౌ కృతయుగేఽయుగే ॥ ౨ ॥
యదా వివేకనిపుణా ఆదౌ కృతయుగేఽయుగే ॥ ౨ ॥
తన్మాయాఫలరూపేణ కేవలం నిర్వికల్పితమ్ ।
వాఙ్మనోఽగోచరం సత్యం ద్విధా సమభవద్ బృహత్ ॥ ౩ ॥
వాఙ్మనోఽగోచరం సత్యం ద్విధా సమభవద్ బృహత్ ॥ ౩ ॥
తయోరేకతరో హ్యర్థః ప్రకృతిః సోభయాత్మికా ।
జ్ఞానం త్వన్యతమో భావః పురుషః సోఽభిధీయతే ॥ ౪ ॥
జ్ఞానం త్వన్యతమో భావః పురుషః సోఽభిధీయతే ॥ ౪ ॥
తమో రజః సత్త్వమితి ప్రకృతేరభవన్ గుణాః ।
మయా ప్రక్షోభ్యమాణాయాః పురుషానుమతేన చ ॥ ౫ ॥
మయా ప్రక్షోభ్యమాణాయాః పురుషానుమతేన చ ॥ ౫ ॥
తేభ్యః సమభవత్ సూత్రం మహాన్ సూత్రేణ సంయుతః ।
తతో వికుర్వతో జాతో యోఽహఙ్కారో విమోహనః ॥ ౬ ॥
తతో వికుర్వతో జాతో యోఽహఙ్కారో విమోహనః ॥ ౬ ॥
వైకారికస్తైజసశ్చ తామసశ్చేత్యహం త్రివృత్ । తన్మాత్రేన్ద్రియమనసాం కారణం చిదచిన్మయః ॥ ౭ ॥
అర్థస్తన్మాత్రికాజ్జజ్ఞే తామసాదిన్ద్రియాణి చ ।
తైజసాద్ దేవతా ఆసన్నేకాదశ చ వైకృతాత్ ॥ ౮ ॥
తైజసాద్ దేవతా ఆసన్నేకాదశ చ వైకృతాత్ ॥ ౮ ॥
మయా సఞ్చోదితా భావాః సర్వే సంహత్యకారిణః ।
అణ్డముత్పాదయామాసుర్మమాయతనముత్తమమ్ ॥ ౯ ॥
అణ్డముత్పాదయామాసుర్మమాయతనముత్తమమ్ ॥ ౯ ॥
తస్మిన్నహం సమభవమణ్డే సలిలసంస్థితౌ ।
మమ నాభ్యామభూత్ పద్మం విశ్వాఖ్యం తత్ర చాత్మభూః ॥ ౧౦ ॥
మమ నాభ్యామభూత్ పద్మం విశ్వాఖ్యం తత్ర చాత్మభూః ॥ ౧౦ ॥
సోఽసృజత్తపసా యుక్తో రజసా మదనుగ్రహాత్ ।
లోకాన్ సపాలాన్ విశ్వాత్మా భూర్భువః స్వరితి త్రిధా ॥ ౧౧ ॥
లోకాన్ సపాలాన్ విశ్వాత్మా భూర్భువః స్వరితి త్రిధా ॥ ౧౧ ॥
దేవానామోక ఆసీత్ స్వర్భూతానాం చ భువః పదమ్ ।
మర్త్యాదీనాం చ భూర్లోకః సిద్ధానాం త్రితయాత్ పరమ్ ॥ ౧౨ ॥
మర్త్యాదీనాం చ భూర్లోకః సిద్ధానాం త్రితయాత్ పరమ్ ॥ ౧౨ ॥
అధోఽసురాణాం నాగానాం భూమేరోకోఽసృజత్ ప్రభుః ।
త్రిలోక్యాం గతయః సర్వాః కర్మణాం త్రిగుణాత్మనామ్ ॥ ౧౩ ॥
త్రిలోక్యాం గతయః సర్వాః కర్మణాం త్రిగుణాత్మనామ్ ॥ ౧౩ ॥
యోగస్య తపసశ్చైవ న్యాసస్య గతయోఽమలాః ।
మహర్జనస్తపః సత్యం భక్తియోగస్య మద్గతిః ॥ ౧౪ ॥
మహర్జనస్తపః సత్యం భక్తియోగస్య మద్గతిః ॥ ౧౪ ॥
మయా కాలాత్మనా ధాత్రా కర్మయుక్తమిదం జగత్ ।
గుణప్రవాహ ఏతస్మిన్నున్మజ్జతి నిమజ్జతి ॥ ౧౫ ॥
గుణప్రవాహ ఏతస్మిన్నున్మజ్జతి నిమజ్జతి ॥ ౧౫ ॥
అణుర్బృహత్ కృశః స్థూలో యో యో భావః ప్రసిధ్యతి ।
సర్వోఽప్యుభయసంయుక్తః ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ ౧౬ ॥
సర్వోఽప్యుభయసంయుక్తః ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ ౧౬ ॥
యస్తు యస్యాదిరన్తశ్చ స వై మధ్యం చ తస్య సన్ ।
వికారో వ్యవహారార్థో యథా తైజసపార్థివాః ॥ ౧౭ ॥
వికారో వ్యవహారార్థో యథా తైజసపార్థివాః ॥ ౧౭ ॥
యదుపాదాయ పూర్వస్తు భావో వికురుతేఽపరమ్ ।
ఆదిరన్తో యదా యస్య తత్ సత్యమభిధీయతే ॥ ౧౮ ॥
ఆదిరన్తో యదా యస్య తత్ సత్యమభిధీయతే ॥ ౧౮ ॥
ప్రకృతిర్యస్యోపాదానమాధారః పురుషః పరః ।
సతోఽభివ్యఞ్జకః కాలో బ్రహ్మ తత్త్రితయం త్వహమ్ ॥ ౧౯ ॥
సతోఽభివ్యఞ్జకః కాలో బ్రహ్మ తత్త్రితయం త్వహమ్ ॥ ౧౯ ॥
సర్గః ప్రవర్తతే తావత్ పౌర్వాపర్యేణ నిత్యశః ।
మహాన్ గుణవిసర్గార్థః స్థిత్యన్తో యావదీక్షణమ్ ॥ ౨౦ ॥
మహాన్ గుణవిసర్గార్థః స్థిత్యన్తో యావదీక్షణమ్ ॥ ౨౦ ॥
విరాణ్మయాసాద్యమానో లోకకల్పవికల్పకః ।
పఞ్చత్వాయ విశేషాయ కల్పతే భువనైః సహ ॥ ౨౧ ॥
పఞ్చత్వాయ విశేషాయ కల్పతే భువనైః సహ ॥ ౨౧ ॥
అన్నే ప్రలీయతే మర్త్యమన్నం ధానాసు లీయతే । ధానా భూమౌ ప్రలీయన్తే భూమిర్గన్ధే ప్రలీయతే ॥ ౨౨ ॥
అప్సు ప్రలీయతే గన్ధ ఆపశ్చ స్వగుణే రసే । లీయతే జ్యోతిషి రసో జ్యోతీ రూపే ప్రలీయతే ॥ ౨౩ ॥
రూపం వాయౌ స చ స్పర్శే లీయతే సోఽపి చామ్బరే । అమ్బరం శబ్దతన్మాత్ర ఇన్ద్రియాణి స్వయోనిషు ॥ ౨౪ ॥
యోనిర్వైకారికే సౌమ్య లీయతే మనసీశ్వరే । శబ్దో భూతాదిమప్యేతి భూతాదిర్మహతి ప్రభుః ॥ ౨౫ ॥
స లీయతే మహాన్ స్వేషు గుణేషు గుణవత్తమః । తేఽవ్యక్తే సమ్ప్రలీయన్తే తత్ కాలే లీయతేఽవ్యయే ॥ ౨౬ ॥
కాలో మాయామయే జీవే జీవ ఆత్మని మయ్యజే । ఆత్మా కేవల ఆత్మస్థో వికల్పాపాయలక్షణః ॥ ౨౭ ॥
ఏవమన్వీక్షమాణస్య కథం వైకల్పికో భ్రమః । మనసో హృది తిష్ఠేత వ్యోమ్నీవార్కోదయే తమః ॥ ౨౮ ॥
ఏష సాఙ్ఖ్యవిధిః ప్రోక్తః సంశయగ్రన్థిభేదనః ।
ప్రతిలోమానులోమాభ్యాం పరావరదృశా మయా ॥ ౨౯ ॥
ప్రతిలోమానులోమాభ్యాం పరావరదృశా మయా ॥ ౨౯ ॥
ద్రవ్యం దేశః ఫలం కాలో జ్ఞానం కర్మ చ కారకః ।
శ్రద్ధావస్థాకృతిర్నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వ ఏవ హి
శ్రద్ధావస్థాకృతిర్నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వ ఏవ హి
సర్వే గుణమయా భావాః పురుషావ్యక్తధిష్ఠితాః ।
దృష్టం శ్రుతమనుధ్యాతం బుద్ధ్యా వా పురుషర్షభ
దృష్టం శ్రుతమనుధ్యాతం బుద్ధ్యా వా పురుషర్షభ
ఏతాః సంసృతయః పుంసో గుణకర్మనిబన్ధనాః ।
యేనేమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణా జీవేన చిత్తజాః ।
భక్తియోగేన మన్నిష్ఠో మద్భావాయ ప్రపద్యతే
యేనేమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణా జీవేన చిత్తజాః ।
భక్తియోగేన మన్నిష్ఠో మద్భావాయ ప్రపద్యతే
తస్మాద్దేహమిమం లబ్ధ్వా జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్భవమ్ ।
గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః
గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః
నిఃసఙ్గో మాం భజేద్విద్వానప్రమత్తో జితేన్ద్రియః ।
రజస్తమశ్చాభిజయేత్సత్త్వసంసేవయా మునిః
రజస్తమశ్చాభిజయేత్సత్త్వసంసేవయా మునిః
సత్త్వం చాభిజయేద్యుక్తో నైరపేక్ష్యేణ శాన్తధీః ।
సమ్పద్యతే గుణైర్ముక్తో జీవో జీవం విహాయ మామ్
సమ్పద్యతే గుణైర్ముక్తో జీవో జీవం విహాయ మామ్
జీవో జీవవినిర్ముక్తో గుణైశ్చాశయసమ్భవైః ।
మయైవ బ్రహ్మణా పూర్ణో న బహిర్నాన్తరశ్చరేత్
మయైవ బ్రహ్మణా పూర్ణో న బహిర్నాన్తరశ్చరేత్