ശ്രീഭഗവാനുവാച
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സാങ്ഖ്യം പൂര്വൈര്വിനിശ്ചിതമ് ।
യദ് വിജ്ഞായ പുമാന് സദ്യോ ജഹ്യാദ് വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ ൧ ॥
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സാങ്ഖ്യം പൂര്വൈര്വിനിശ്ചിതമ് ।
യദ് വിജ്ഞായ പുമാന് സദ്യോ ജഹ്യാദ് വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ ൧ ॥
ആസീജ്ജ്ഞാനമഥോ അര്ഥ ഏകമേവാവികല്പിതമ് ।
യദാ വിവേകനിപുണാ ആദൌ കൃതയുഗേഽയുഗേ ॥ ൨ ॥
യദാ വിവേകനിപുണാ ആദൌ കൃതയുഗേഽയുഗേ ॥ ൨ ॥
തന്മായാഫലരൂപേണ കേവലം നിര്വികല്പിതമ് ।
വാങ്മനോഽഗോചരം സത്യം ദ്വിധാ സമഭവദ് ബൃഹത് ॥ ൩ ॥
വാങ്മനോഽഗോചരം സത്യം ദ്വിധാ സമഭവദ് ബൃഹത് ॥ ൩ ॥
തയോരേകതരോ ഹ്യര്ഥഃ പ്രകൃതിഃ സോഭയാത്മികാ ।
ജ്ഞാനം ത്വന്യതമോ ഭാവഃ പുരുഷഃ സോഽഭിധീയതേ ॥ ൪ ॥
ജ്ഞാനം ത്വന്യതമോ ഭാവഃ പുരുഷഃ സോഽഭിധീയതേ ॥ ൪ ॥
തമോ രജഃ സത്ത്വമിതി പ്രകൃതേരഭവന് ഗുണാഃ ।
മയാ പ്രക്ഷോഭ്യമാണായാഃ പുരുഷാനുമതേന ച ॥ ൫ ॥
മയാ പ്രക്ഷോഭ്യമാണായാഃ പുരുഷാനുമതേന ച ॥ ൫ ॥
തേഭ്യഃ സമഭവത് സൂത്രം മഹാന് സൂത്രേണ സംയുതഃ ।
തതോ വികുര്വതോ ജാതോ യോഽഹങ്കാരോ വിമോഹനഃ ॥ ൬ ॥
തതോ വികുര്വതോ ജാതോ യോഽഹങ്കാരോ വിമോഹനഃ ॥ ൬ ॥
വൈകാരികസ്തൈജസശ്ച താമസശ്ചേത്യഹം ത്രിവൃത് । തന്മാത്രേന്ദ്രിയമനസാം കാരണം ചിദചിന്മയഃ ॥ ൭ ॥
അര്ഥസ്തന്മാത്രികാജ്ജജ്ഞേ താമസാദിന്ദ്രിയാണി ച ।
തൈജസാദ് ദേവതാ ആസന്നേകാദശ ച വൈകൃതാത് ॥ ൮ ॥
തൈജസാദ് ദേവതാ ആസന്നേകാദശ ച വൈകൃതാത് ॥ ൮ ॥
മയാ സഞ്ചോദിതാ ഭാവാഃ സര്വേ സംഹത്യകാരിണഃ ।
അണ്ഡമുത്പാദയാമാസുര്മമായതനമുത്തമമ് ॥ ൯ ॥
അണ്ഡമുത്പാദയാമാസുര്മമായതനമുത്തമമ് ॥ ൯ ॥
തസ്മിന്നഹം സമഭവമണ്ഡേ സലിലസംസ്ഥിതൌ ।
മമ നാഭ്യാമഭൂത് പദ്മം വിശ്വാഖ്യം തത്ര ചാത്മഭൂഃ ॥ ൧൦ ॥
മമ നാഭ്യാമഭൂത് പദ്മം വിശ്വാഖ്യം തത്ര ചാത്മഭൂഃ ॥ ൧൦ ॥
സോഽസൃജത്തപസാ യുക്തോ രജസാ മദനുഗ്രഹാത് ।
ലോകാന് സപാലാന് വിശ്വാത്മാ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വരിതി ത്രിധാ ॥ ൧൧ ॥
ലോകാന് സപാലാന് വിശ്വാത്മാ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വരിതി ത്രിധാ ॥ ൧൧ ॥
ദേവാനാമോക ആസീത് സ്വര്ഭൂതാനാം ച ഭുവഃ പദമ് ।
മര്ത്യാദീനാം ച ഭൂര്ലോകഃ സിദ്ധാനാം ത്രിതയാത് പരമ് ॥ ൧൨ ॥
മര്ത്യാദീനാം ച ഭൂര്ലോകഃ സിദ്ധാനാം ത്രിതയാത് പരമ് ॥ ൧൨ ॥
അധോഽസുരാണാം നാഗാനാം ഭൂമേരോകോഽസൃജത് പ്രഭുഃ ।
ത്രിലോക്യാം ഗതയഃ സര്വാഃ കര്മണാം ത്രിഗുണാത്മനാമ് ॥ ൧൩ ॥
ത്രിലോക്യാം ഗതയഃ സര്വാഃ കര്മണാം ത്രിഗുണാത്മനാമ് ॥ ൧൩ ॥
യോഗസ്യ തപസശ്ചൈവ ന്യാസസ്യ ഗതയോഽമലാഃ ।
മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യം ഭക്തിയോഗസ്യ മദ്ഗതിഃ ॥ ൧൪ ॥
മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യം ഭക്തിയോഗസ്യ മദ്ഗതിഃ ॥ ൧൪ ॥
മയാ കാലാത്മനാ ധാത്രാ കര്മയുക്തമിദം ജഗത് ।
ഗുണപ്രവാഹ ഏതസ്മിന്നുന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി ॥ ൧൫ ॥
ഗുണപ്രവാഹ ഏതസ്മിന്നുന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി ॥ ൧൫ ॥
അണുര്ബൃഹത് കൃശഃ സ്ഥൂലോ യോ യോ ഭാവഃ പ്രസിധ്യതി ।
സര്വോഽപ്യുഭയസംയുക്തഃ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ ൧൬ ॥
സര്വോഽപ്യുഭയസംയുക്തഃ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ ൧൬ ॥
യസ്തു യസ്യാദിരന്തശ്ച സ വൈ മധ്യം ച തസ്യ സന് ।
വികാരോ വ്യവഹാരാര്ഥോ യഥാ തൈജസപാര്ഥിവാഃ ॥ ൧൭ ॥
വികാരോ വ്യവഹാരാര്ഥോ യഥാ തൈജസപാര്ഥിവാഃ ॥ ൧൭ ॥
യദുപാദായ പൂര്വസ്തു ഭാവോ വികുരുതേഽപരമ് ।
ആദിരന്തോ യദാ യസ്യ തത് സത്യമഭിധീയതേ ॥ ൧൮ ॥
ആദിരന്തോ യദാ യസ്യ തത് സത്യമഭിധീയതേ ॥ ൧൮ ॥
പ്രകൃതിര്യസ്യോപാദാനമാധാരഃ പുരുഷഃ പരഃ ।
സതോഽഭിവ്യഞ്ജകഃ കാലോ ബ്രഹ്മ തത്ത്രിതയം ത്വഹമ് ॥ ൧൯ ॥
സതോഽഭിവ്യഞ്ജകഃ കാലോ ബ്രഹ്മ തത്ത്രിതയം ത്വഹമ് ॥ ൧൯ ॥
സര്ഗഃ പ്രവര്തതേ താവത് പൌര്വാപര്യേണ നിത്യശഃ ।
മഹാന് ഗുണവിസര്ഗാര്ഥഃ സ്ഥിത്യന്തോ യാവദീക്ഷണമ് ॥ ൨൦ ॥
മഹാന് ഗുണവിസര്ഗാര്ഥഃ സ്ഥിത്യന്തോ യാവദീക്ഷണമ് ॥ ൨൦ ॥
വിരാണ്മയാസാദ്യമാനോ ലോകകല്പവികല്പകഃ ।
പഞ്ചത്വായ വിശേഷായ കല്പതേ ഭുവനൈഃ സഹ ॥ ൨൧ ॥
പഞ്ചത്വായ വിശേഷായ കല്പതേ ഭുവനൈഃ സഹ ॥ ൨൧ ॥
അന്നേ പ്രലീയതേ മര്ത്യമന്നം ധാനാസു ലീയതേ । ധാനാ ഭൂമൌ പ്രലീയന്തേ ഭൂമിര്ഗന്ധേ പ്രലീയതേ ॥ ൨൨ ॥
അപ്സു പ്രലീയതേ ഗന്ധ ആപശ്ച സ്വഗുണേ രസേ । ലീയതേ ജ്യോതിഷി രസോ ജ്യോതീ രൂപേ പ്രലീയതേ ॥ ൨൩ ॥
രൂപം വായൌ സ ച സ്പര്ശേ ലീയതേ സോഽപി ചാമ്ബരേ । അമ്ബരം ശബ്ദതന്മാത്ര ഇന്ദ്രിയാണി സ്വയോനിഷു ॥ ൨൪ ॥
യോനിര്വൈകാരികേ സൌമ്യ ലീയതേ മനസീശ്വരേ । ശബ്ദോ ഭൂതാദിമപ്യേതി ഭൂതാദിര്മഹതി പ്രഭുഃ ॥ ൨൫ ॥
സ ലീയതേ മഹാന് സ്വേഷു ഗുണേഷു ഗുണവത്തമഃ । തേഽവ്യക്തേ സമ്പ്രലീയന്തേ തത് കാലേ ലീയതേഽവ്യയേ ॥ ൨൬ ॥
കാലോ മായാമയേ ജീവേ ജീവ ആത്മനി മയ്യജേ । ആത്മാ കേവല ആത്മസ്ഥോ വികല്പാപായലക്ഷണഃ ॥ ൨൭ ॥
ഏവമന്വീക്ഷമാണസ്യ കഥം വൈകല്പികോ ഭ്രമഃ । മനസോ ഹൃദി തിഷ്ഠേത വ്യോമ്നീവാര്കോദയേ തമഃ ॥ ൨൮ ॥
ഏഷ സാങ്ഖ്യവിധിഃ പ്രോക്തഃ സംശയഗ്രന്ഥിഭേദനഃ ।
പ്രതിലോമാനുലോമാഭ്യാം പരാവരദൃശാ മയാ ॥ ൨൯ ॥
പ്രതിലോമാനുലോമാഭ്യാം പരാവരദൃശാ മയാ ॥ ൨൯ ॥
ദ്രവ്യം ദേശഃ ഫലം കാലോ ജ്ഞാനം കര്മ ച കാരകഃ ।
ശ്രദ്ധാവസ്ഥാകൃതിര്നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സര്വ ഏവ ഹി
ശ്രദ്ധാവസ്ഥാകൃതിര്നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സര്വ ഏവ ഹി
സര്വേ ഗുണമയാ ഭാവാഃ പുരുഷാവ്യക്തധിഷ്ഠിതാഃ ।
ദൃഷ്ടം ശ്രുതമനുധ്യാതം ബുദ്ധ്യാ വാ പുരുഷര്ഷഭ
ദൃഷ്ടം ശ്രുതമനുധ്യാതം ബുദ്ധ്യാ വാ പുരുഷര്ഷഭ
ഏതാഃ സംസൃതയഃ പുംസോ ഗുണകര്മനിബന്ധനാഃ ।
യേനേമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാ ജീവേന ചിത്തജാഃ ।
ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠോ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ
യേനേമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാ ജീവേന ചിത്തജാഃ ।
ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠോ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ
തസ്മാദ്ദേഹമിമം ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്ഭവമ് ।
ഗുണസങ്ഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജന്തു വിചക്ഷണാഃ
ഗുണസങ്ഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജന്തു വിചക്ഷണാഃ
നിഃസങ്ഗോ മാം ഭജേദ്വിദ്വാനപ്രമത്തോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
രജസ്തമശ്ചാഭിജയേത്സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ
രജസ്തമശ്ചാഭിജയേത്സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ
സത്ത്വം ചാഭിജയേദ്യുക്തോ നൈരപേക്ഷ്യേണ ശാന്തധീഃ ।
സമ്പദ്യതേ ഗുണൈര്മുക്തോ ജീവോ ജീവം വിഹായ മാമ്
സമ്പദ്യതേ ഗുണൈര്മുക്തോ ജീവോ ജീവം വിഹായ മാമ്
ജീവോ ജീവവിനിര്മുക്തോ ഗുണൈശ്ചാശയസമ്ഭവൈഃ ।
മയൈവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണോ ന ബഹിര്നാന്തരശ്ചരേത്
മയൈവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണോ ന ബഹിര്നാന്തരശ്ചരേത്