શ્રીભગવાનુવાચ
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ખ્યં પૂર્વૈર્વિનિશ્ચિતમ્ ।
યદ્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યો જહ્યાદ્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ ૧ ॥
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ખ્યં પૂર્વૈર્વિનિશ્ચિતમ્ ।
યદ્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યો જહ્યાદ્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ ૧ ॥
આસીજ્જ્ઞાનમથો અર્થ એકમેવાવિકલ્પિતમ્ ।
યદા વિવેકનિપુણા આદૌ કૃતયુગેઽયુગે ॥ ૨ ॥
યદા વિવેકનિપુણા આદૌ કૃતયુગેઽયુગે ॥ ૨ ॥
તન્માયાફલરૂપેણ કેવલં નિર્વિકલ્પિતમ્ ।
વાઙ્મનોઽગોચરં સત્યં દ્વિધા સમભવદ્ બૃહત્ ॥ ૩ ॥
વાઙ્મનોઽગોચરં સત્યં દ્વિધા સમભવદ્ બૃહત્ ॥ ૩ ॥
તયોરેકતરો હ્યર્થઃ પ્રકૃતિઃ સોભયાત્મિકા ।
જ્ઞાનં ત્વન્યતમો ભાવઃ પુરુષઃ સોઽભિધીયતે ॥ ૪ ॥
જ્ઞાનં ત્વન્યતમો ભાવઃ પુરુષઃ સોઽભિધીયતે ॥ ૪ ॥
તમો રજઃ સત્ત્વમિતિ પ્રકૃતેરભવન્ ગુણાઃ ।
મયા પ્રક્ષોભ્યમાણાયાઃ પુરુષાનુમતેન ચ ॥ ૫ ॥
મયા પ્રક્ષોભ્યમાણાયાઃ પુરુષાનુમતેન ચ ॥ ૫ ॥
તેભ્યઃ સમભવત્ સૂત્રં મહાન્ સૂત્રેણ સંયુતઃ ।
તતો વિકુર્વતો જાતો યોઽહઙ્કારો વિમોહનઃ ॥ ૬ ॥
તતો વિકુર્વતો જાતો યોઽહઙ્કારો વિમોહનઃ ॥ ૬ ॥
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેત્યહં ત્રિવૃત્ । તન્માત્રેન્દ્રિયમનસાં કારણં ચિદચિન્મયઃ ॥ ૭ ॥
અર્થસ્તન્માત્રિકાજ્જજ્ઞે તામસાદિન્દ્રિયાણિ ચ ।
તૈજસાદ્ દેવતા આસન્નેકાદશ ચ વૈકૃતાત્ ॥ ૮ ॥
તૈજસાદ્ દેવતા આસન્નેકાદશ ચ વૈકૃતાત્ ॥ ૮ ॥
મયા સઞ્ચોદિતા ભાવાઃ સર્વે સંહત્યકારિણઃ ।
અણ્ડમુત્પાદયામાસુર્મમાયતનમુત્તમમ્ ॥ ૯ ॥
અણ્ડમુત્પાદયામાસુર્મમાયતનમુત્તમમ્ ॥ ૯ ॥
તસ્મિન્નહં સમભવમણ્ડે સલિલસંસ્થિતૌ ।
મમ નાભ્યામભૂત્ પદ્મં વિશ્વાખ્યં તત્ર ચાત્મભૂઃ ॥ ૧૦ ॥
મમ નાભ્યામભૂત્ પદ્મં વિશ્વાખ્યં તત્ર ચાત્મભૂઃ ॥ ૧૦ ॥
સોઽસૃજત્તપસા યુક્તો રજસા મદનુગ્રહાત્ ।
લોકાન્ સપાલાન્ વિશ્વાત્મા ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ ત્રિધા ॥ ૧૧ ॥
લોકાન્ સપાલાન્ વિશ્વાત્મા ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ ત્રિધા ॥ ૧૧ ॥
દેવાનામોક આસીત્ સ્વર્ભૂતાનાં ચ ભુવઃ પદમ્ ।
મર્ત્યાદીનાં ચ ભૂર્લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્ ॥ ૧૨ ॥
મર્ત્યાદીનાં ચ ભૂર્લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્ ॥ ૧૨ ॥
અધોઽસુરાણાં નાગાનાં ભૂમેરોકોઽસૃજત્ પ્રભુઃ ।
ત્રિલોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ॥ ૧૩ ॥
ત્રિલોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ॥ ૧૩ ॥
યોગસ્ય તપસશ્ચૈવ ન્યાસસ્ય ગતયોઽમલાઃ ।
મહર્જનસ્તપઃ સત્યં ભક્તિયોગસ્ય મદ્ગતિઃ ॥ ૧૪ ॥
મહર્જનસ્તપઃ સત્યં ભક્તિયોગસ્ય મદ્ગતિઃ ॥ ૧૪ ॥
મયા કાલાત્મના ધાત્રા કર્મયુક્તમિદં જગત્ ।
ગુણપ્રવાહ એતસ્મિન્નુન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ ॥ ૧૫ ॥
ગુણપ્રવાહ એતસ્મિન્નુન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ ॥ ૧૫ ॥
અણુર્બૃહત્ કૃશઃ સ્થૂલો યો યો ભાવઃ પ્રસિધ્યતિ ।
સર્વોઽપ્યુભયસંયુક્તઃ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ ૧૬ ॥
સર્વોઽપ્યુભયસંયુક્તઃ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ ૧૬ ॥
યસ્તુ યસ્યાદિરન્તશ્ચ સ વૈ મધ્યં ચ તસ્ય સન્ ।
વિકારો વ્યવહારાર્થો યથા તૈજસપાર્થિવાઃ ॥ ૧૭ ॥
વિકારો વ્યવહારાર્થો યથા તૈજસપાર્થિવાઃ ॥ ૧૭ ॥
યદુપાદાય પૂર્વસ્તુ ભાવો વિકુરુતેઽપરમ્ ।
આદિરન્તો યદા યસ્ય તત્ સત્યમભિધીયતે ॥ ૧૮ ॥
આદિરન્તો યદા યસ્ય તત્ સત્યમભિધીયતે ॥ ૧૮ ॥
પ્રકૃતિર્યસ્યોપાદાનમાધારઃ પુરુષઃ પરઃ ।
સતોઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલો બ્રહ્મ તત્ત્રિતયં ત્વહમ્ ॥ ૧૯ ॥
સતોઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલો બ્રહ્મ તત્ત્રિતયં ત્વહમ્ ॥ ૧૯ ॥
સર્ગઃ પ્રવર્તતે તાવત્ પૌર્વાપર્યેણ નિત્યશઃ ।
મહાન્ ગુણવિસર્ગાર્થઃ સ્થિત્યન્તો યાવદીક્ષણમ્ ॥ ૨૦ ॥
મહાન્ ગુણવિસર્ગાર્થઃ સ્થિત્યન્તો યાવદીક્ષણમ્ ॥ ૨૦ ॥
વિરાણ્મયાસાદ્યમાનો લોકકલ્પવિકલ્પકઃ ।
પઞ્ચત્વાય વિશેષાય કલ્પતે ભુવનૈઃ સહ ॥ ૨૧ ॥
પઞ્ચત્વાય વિશેષાય કલ્પતે ભુવનૈઃ સહ ॥ ૨૧ ॥
અન્ને પ્રલીયતે મર્ત્યમન્નં ધાનાસુ લીયતે । ધાના ભૂમૌ પ્રલીયન્તે ભૂમિર્ગન્ધે પ્રલીયતે ॥ ૨૨ ॥
અપ્સુ પ્રલીયતે ગન્ધ આપશ્ચ સ્વગુણે રસે । લીયતે જ્યોતિષિ રસો જ્યોતી રૂપે પ્રલીયતે ॥ ૨૩ ॥
રૂપં વાયૌ સ ચ સ્પર્શે લીયતે સોઽપિ ચામ્બરે । અમ્બરં શબ્દતન્માત્ર ઇન્દ્રિયાણિ સ્વયોનિષુ ॥ ૨૪ ॥
યોનિર્વૈકારિકે સૌમ્ય લીયતે મનસીશ્વરે । શબ્દો ભૂતાદિમપ્યેતિ ભૂતાદિર્મહતિ પ્રભુઃ ॥ ૨૫ ॥
સ લીયતે મહાન્ સ્વેષુ ગુણેષુ ગુણવત્તમઃ । તેઽવ્યક્તે સમ્પ્રલીયન્તે તત્ કાલે લીયતેઽવ્યયે ॥ ૨૬ ॥
કાલો માયામયે જીવે જીવ આત્મનિ મય્યજે । આત્મા કેવલ આત્મસ્થો વિકલ્પાપાયલક્ષણઃ ॥ ૨૭ ॥
એવમન્વીક્ષમાણસ્ય કથં વૈકલ્પિકો ભ્રમઃ । મનસો હૃદિ તિષ્ઠેત વ્યોમ્નીવાર્કોદયે તમઃ ॥ ૨૮ ॥
એષ સાઙ્ખ્યવિધિઃ પ્રોક્તઃ સંશયગ્રન્થિભેદનઃ ।
પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં પરાવરદૃશા મયા ॥ ૨૯ ॥
પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં પરાવરદૃશા મયા ॥ ૨૯ ॥
દ્રવ્યં દેશઃ ફલં કાલો જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકઃ ।
શ્રદ્ધાવસ્થાકૃતિર્નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ
શ્રદ્ધાવસ્થાકૃતિર્નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ
સર્વે ગુણમયા ભાવાઃ પુરુષાવ્યક્તધિષ્ઠિતાઃ ।
દૃષ્ટં શ્રુતમનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ
દૃષ્ટં શ્રુતમનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ
એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસો ગુણકર્મનિબન્ધનાઃ ।
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણા જીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠો મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણા જીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠો મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે
તસ્માદ્દેહમિમં લબ્ધ્વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવમ્ ।
ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ
ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ
નિઃસઙ્ગો માં ભજેદ્વિદ્વાનપ્રમત્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
રજસ્તમશ્ચાભિજયેત્સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ
રજસ્તમશ્ચાભિજયેત્સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ
સત્ત્વં ચાભિજયેદ્યુક્તો નૈરપેક્ષ્યેણ શાન્તધીઃ ।
સમ્પદ્યતે ગુણૈર્મુક્તો જીવો જીવં વિહાય મામ્
સમ્પદ્યતે ગુણૈર્મુક્તો જીવો જીવં વિહાય મામ્
જીવો જીવવિનિર્મુક્તો ગુણૈશ્ચાશયસમ્ભવૈઃ ।
મયૈવ બ્રહ્મણા પૂર્ણો ન બહિર્નાન્તરશ્ચરેત્
મયૈવ બ્રહ્મણા પૂર્ણો ન બહિર્નાન્તરશ્ચરેત્