శ్రీభగవానువాచ
పరస్వభావకర్మాణి న ప్రశంసేన్న గర్హయేత్ ।
విశ్వమేకాత్మకం పశ్యన్ ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ ౧ ॥
పరస్వభావకర్మాణి న ప్రశంసేన్న గర్హయేత్ ।
విశ్వమేకాత్మకం పశ్యన్ ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ ౧ ॥
పరస్వభావకర్మాణి యః ప్రశంసతి నిన్దతి ।
స ఆశు భ్రశ్యతే స్వార్థాదసత్యభినివేశతః ॥ ౨ ॥
స ఆశు భ్రశ్యతే స్వార్థాదసత్యభినివేశతః ॥ ౨ ॥
తైజసే నిద్రయాపన్నే పిణ్డస్థో నష్టచేతనః ।
మాయాం ప్రాప్నోతి మృత్యుం వా తద్వన్నానార్థదృక్ పుమాన్ ॥ ౩ ॥
మాయాం ప్రాప్నోతి మృత్యుం వా తద్వన్నానార్థదృక్ పుమాన్ ॥ ౩ ॥
కిం భద్రం కిమభద్రం వా ద్వైతస్యావస్తునః కియత్ ।
వాచోదితం తదనృతం మనసా ధ్యాతమేవ చ ॥ ౪ ॥
వాచోదితం తదనృతం మనసా ధ్యాతమేవ చ ॥ ౪ ॥
ఛాయాప్రత్యాహ్వయాభాసా హ్యసన్తోఽప్యర్థకారిణః ।
ఏవం దేహాదయో భావా యచ్ఛన్త్యామృత్యుతో భయమ్ ॥ ౫ ॥
ఏవం దేహాదయో భావా యచ్ఛన్త్యామృత్యుతో భయమ్ ॥ ౫ ॥
ఆత్మైవ తదిదం విశ్వం సృజ్యతే సృజతి ప్రభుః ।
త్రాయతే త్రాతి విశ్వాత్మా హ్రియతే హరతీశ్వరః ॥ ౬ ॥
త్రాయతే త్రాతి విశ్వాత్మా హ్రియతే హరతీశ్వరః ॥ ౬ ॥
తస్మాన్న హ్యాత్మనోఽన్యస్మాదన్యో భావో నిరూపితః ।
నిరూపితేఽయం త్రివిధా నిర్మూలా భాతిరాత్మని ।
ఇదం గుణమయం విద్ధి త్రివిధం మాయయా కృతమ్ ॥ ౭ ॥
నిరూపితేఽయం త్రివిధా నిర్మూలా భాతిరాత్మని ।
ఇదం గుణమయం విద్ధి త్రివిధం మాయయా కృతమ్ ॥ ౭ ॥
ఏతద్ విద్వాన్ మదుదితం జ్ఞానవిజ్ఞాననైపుణమ్ ।
న నిన్దతి న చ స్తౌతి లోకే చరతి సూర్యవత్ ॥ ౮ ॥
న నిన్దతి న చ స్తౌతి లోకే చరతి సూర్యవత్ ॥ ౮ ॥
ప్రత్యక్షేణానుమానేన నిగమేనాత్మసంవిదా ।
ఆద్యన్తవదసజ్జ్ఞాత్వా నిఃసఙ్గో విచరేదిహ ॥ ౯ ॥
ఆద్యన్తవదసజ్జ్ఞాత్వా నిఃసఙ్గో విచరేదిహ ॥ ౯ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
నైవాత్మనో న దేహస్య సంసృతిర్ద్రష్టృదృశ్యయోః ।
అనాత్మస్వదృశోరీశ కస్య స్యాదుపలభ్యతే ॥ ౧౦ ॥
నైవాత్మనో న దేహస్య సంసృతిర్ద్రష్టృదృశ్యయోః ।
అనాత్మస్వదృశోరీశ కస్య స్యాదుపలభ్యతే ॥ ౧౦ ॥
ఆత్మావ్యయోఽగుణః శుద్ధః స్వయంజ్యోతిరనావృతః ।
అగ్నివద్దారువదచిద్దేహః కస్యేహ సంసృతిః ॥ ౧౧ ॥
అగ్నివద్దారువదచిద్దేహః కస్యేహ సంసృతిః ॥ ౧౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ
యావద్ దేహేన్ద్రియప్రాణైరాత్మనః సన్నికర్షణమ్ ।
సంసారః ఫలవాంస్తావదపార్థోఽప్యవివేకినః ॥ ౧౨ ॥
యావద్ దేహేన్ద్రియప్రాణైరాత్మనః సన్నికర్షణమ్ ।
సంసారః ఫలవాంస్తావదపార్థోఽప్యవివేకినః ॥ ౧౨ ॥
అర్థే హ్యవిద్యమానేఽపి సంసృతిర్న నివర్తతే ।
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా ॥ ౧౩ ॥
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా ॥ ౧౩ ॥
యథా హ్యప్రతిబుద్ధస్య ప్రస్వాపో బహ్వనర్థభృత్ ।
స ఏవ ప్రతిబుద్ధస్య న వై మోహాయ కల్పతే ॥ ౧౪ ॥
స ఏవ ప్రతిబుద్ధస్య న వై మోహాయ కల్పతే ॥ ౧౪ ॥
శోకహర్షభయక్రోధలోభమోహస్పృహాదయః ।
అహఙ్కారస్య దృశ్యన్తే జన్మ మృత్యుశ్చ నాత్మనః ॥ ౧౫ ॥
అహఙ్కారస్య దృశ్యన్తే జన్మ మృత్యుశ్చ నాత్మనః ॥ ౧౫ ॥
దేహేన్ద్రియప్రాణమనోఽభిమానో
జీవోఽన్తరాత్మా గుణకర్మమూర్తిః ।
సూత్రం మహానిత్యురుధేవ గీతః
సంసార ఆధావతి కాలతన్త్రః ॥ ౧౬ ॥
జీవోఽన్తరాత్మా గుణకర్మమూర్తిః ।
సూత్రం మహానిత్యురుధేవ గీతః
సంసార ఆధావతి కాలతన్త్రః ॥ ౧౬ ॥
అమూలమేతద్ బహురూపరూపితం
మనోవచఃప్రాణశరీరకర్మ ।
జ్ఞానాసినోపాసనయా శితేన-
చ్ఛిత్త్వా మునిర్గాం విచరత్యతృష్ణః ॥ ౧౭ ॥
మనోవచఃప్రాణశరీరకర్మ ।
జ్ఞానాసినోపాసనయా శితేన-
చ్ఛిత్త్వా మునిర్గాం విచరత్యతృష్ణః ॥ ౧౭ ॥
జ్ఞానం వివేకో నిగమస్తపశ్చ
ప్రత్యక్షమైతిహ్యమథానుమానమ్ ।
ఆద్యన్తయోరస్య యదేవ కేవలం
కాలశ్చ హేతుశ్చ తదేవ మధ్యే ॥ ౧౮ ॥
ప్రత్యక్షమైతిహ్యమథానుమానమ్ ।
ఆద్యన్తయోరస్య యదేవ కేవలం
కాలశ్చ హేతుశ్చ తదేవ మధ్యే ॥ ౧౮ ॥
యథా హిరణ్యం స్వకృతం పురస్తాత్
పశ్చాచ్చ సర్వస్య హిరణ్మయస్య ।
తదేవ మధ్యే వ్యవహార్యమాణం
నానాపదేశైరహమస్య తద్వత్ ॥ ౧౯ ॥
పశ్చాచ్చ సర్వస్య హిరణ్మయస్య ।
తదేవ మధ్యే వ్యవహార్యమాణం
నానాపదేశైరహమస్య తద్వత్ ॥ ౧౯ ॥
విజ్ఞానమేతత్త్రియవస్థమఙ్గ
గుణత్రయం కారణకార్యకర్తృ ।
సమన్వయేన వ్యతిరేకతశ్చ
యేనైవ తుర్యేణ తదేవ సత్యమ్ ॥ ౨౦ ॥
గుణత్రయం కారణకార్యకర్తృ ।
సమన్వయేన వ్యతిరేకతశ్చ
యేనైవ తుర్యేణ తదేవ సత్యమ్ ॥ ౨౦ ॥
న యత్ పురస్తాదుత యన్న పశ్చా-
న్మధ్యే చ తన్న వ్యపదేశమాత్రమ్ ।
భూతం ప్రసిద్ధం చ పరేణ యద్ యత్
తదేవ తత్ స్యాదితి మే మనీషా ॥ ౨౧ ॥
న్మధ్యే చ తన్న వ్యపదేశమాత్రమ్ ।
భూతం ప్రసిద్ధం చ పరేణ యద్ యత్
తదేవ తత్ స్యాదితి మే మనీషా ॥ ౨౧ ॥
అవిద్యమానోఽప్యవభాసతే యో
వైకారికో రాజససర్గ ఏషః ।
బ్రహ్మ స్వయంజ్యోతిరతో విభాతి
బ్రహ్మేన్ద్రియార్థాత్మవికారచిత్రమ్ ॥ ౨౨ ॥
వైకారికో రాజససర్గ ఏషః ।
బ్రహ్మ స్వయంజ్యోతిరతో విభాతి
బ్రహ్మేన్ద్రియార్థాత్మవికారచిత్రమ్ ॥ ౨౨ ॥
ఏవం స్ఫుటం బ్రహ్మవివేకహేతుభిః
పరాపవాదేన విశారదేన ।
ఛిత్త్వాత్మసన్దేహముపారమేత
స్వానన్దతుష్టోఽఖిలకాముకేభ్యః ॥ ౨౩ ॥
పరాపవాదేన విశారదేన ।
ఛిత్త్వాత్మసన్దేహముపారమేత
స్వానన్దతుష్టోఽఖిలకాముకేభ్యః ॥ ౨౩ ॥
నాత్మా వపుః పార్థివమిన్ద్రియాణి
దేవా హ్యసుర్వాయుర్జలమ్ హుతాశః ।
మనోఽన్నమాత్రం ధిషణా చ సత్త్వ-
మహఙ్కృతిః ఖం క్షితిరర్థసామ్యమ్ ॥ ౨౪ ॥
దేవా హ్యసుర్వాయుర్జలమ్ హుతాశః ।
మనోఽన్నమాత్రం ధిషణా చ సత్త్వ-
మహఙ్కృతిః ఖం క్షితిరర్థసామ్యమ్ ॥ ౨౪ ॥
సమాహితైః కః కరణైర్గుణాత్మభి-ర్గుణో భవేన్మత్సువివిక్తధామ్నః ।
విక్షిప్యమాణైరుత కిం ను దూషణంఘనైరుపేతైర్విగతై రవేః కిమ్ ॥ ౨౫ ॥
విక్షిప్యమాణైరుత కిం ను దూషణంఘనైరుపేతైర్విగతై రవేః కిమ్ ॥ ౨౫ ॥
యథా నభో వాయ్వనలామ్బుభూగుణై-
ర్గతాగతైర్వర్తుగుణైర్న సజ్జతే ।
తథాక్షరం సత్త్వరజస్తమోమలై-
రహంమతేః సంసృతిహేతుభిః పరమ్ ॥ ౨౬ ॥
ర్గతాగతైర్వర్తుగుణైర్న సజ్జతే ।
తథాక్షరం సత్త్వరజస్తమోమలై-
రహంమతేః సంసృతిహేతుభిః పరమ్ ॥ ౨౬ ॥
తథాపి సఙ్గః పరివర్జనీయో
గుణేషు మాయారచితేషు తావత్ ।
మద్భక్తియోగేన దృఢేన యావద్
రజో నిరస్యేత మనఃకషాయః ॥ ౨౭ ॥
గుణేషు మాయారచితేషు తావత్ ।
మద్భక్తియోగేన దృఢేన యావద్
రజో నిరస్యేత మనఃకషాయః ॥ ౨౭ ॥
యథామయోఽసాధుచికిత్సితో నృణాం
పునః పునః సన్తుదతి ప్రరోహన్ ।
ఏవం మనోఽపక్వకషాయకర్మ
కుయోగినం విధ్యతి సర్వసఙ్గమ్ ॥ ౨౮ ॥
పునః పునః సన్తుదతి ప్రరోహన్ ।
ఏవం మనోఽపక్వకషాయకర్మ
కుయోగినం విధ్యతి సర్వసఙ్గమ్ ॥ ౨౮ ॥
కుయోగినో యే విహితాన్తరాయై-
ర్మనుష్యభూతైస్త్రిదశోపసృష్టైః ।
తే ప్రాక్తనాభ్యాసబలేన భూయో
యుఞ్జన్తి యోగం న తు కర్మతన్త్రమ్ ॥ ౨౯ ॥
ర్మనుష్యభూతైస్త్రిదశోపసృష్టైః ।
తే ప్రాక్తనాభ్యాసబలేన భూయో
యుఞ్జన్తి యోగం న తు కర్మతన్త్రమ్ ॥ ౨౯ ॥
కరోతి కర్మ క్రియతే చ జన్తుః
కేనాప్యసౌ చోదిత ఆనిపాతాత్ ।
న తత్ర విద్వాన్ ప్రకృతౌ స్థితోఽపి
నివృత్తతృష్ణః స్వసుఖానుభూత్యా ॥ ౩౦ ॥
కేనాప్యసౌ చోదిత ఆనిపాతాత్ ।
న తత్ర విద్వాన్ ప్రకృతౌ స్థితోఽపి
నివృత్తతృష్ణః స్వసుఖానుభూత్యా ॥ ౩౦ ॥
తిష్ఠన్తమాసీనముత వ్రజన్తం
శయానముక్షన్తమదన్తమన్నమ్ ।
స్వభావమన్యత్ కిమపీహమాన-
మాత్మానమాత్మస్థమతిర్న వేద ॥ ౩౧ ॥
శయానముక్షన్తమదన్తమన్నమ్ ।
స్వభావమన్యత్ కిమపీహమాన-
మాత్మానమాత్మస్థమతిర్న వేద ॥ ౩౧ ॥
యది స్మ పశ్యత్యసదిన్ద్రియార్థం
నానానుమానేన విరుద్ధమన్యత్ ।
న మన్యతే వస్తుతయా మనీషీ
స్వాప్నం యథోత్థాయ తిరోదధానమ్ ॥ ౩౨ ॥
నానానుమానేన విరుద్ధమన్యత్ ।
న మన్యతే వస్తుతయా మనీషీ
స్వాప్నం యథోత్థాయ తిరోదధానమ్ ॥ ౩౨ ॥
పూర్వం గృహీతం గుణకర్మచిత్ర-
మజ్ఞానమాత్మన్యవివిక్తమఙ్గ ।
నివర్తతే తత్ పునరీక్షయైవ
న గృహ్యతే నాపి విసృజ్య ఆత్మా ॥ ౩౩ ॥
మజ్ఞానమాత్మన్యవివిక్తమఙ్గ ।
నివర్తతే తత్ పునరీక్షయైవ
న గృహ్యతే నాపి విసృజ్య ఆత్మా ॥ ౩౩ ॥
యథా హి భానోరుదయో నృచక్షుషాం
తమో నిహన్యాన్న తు సద్ విధత్తే ।
ఏవం సమీక్షా నిపుణా సతీ మే
హన్యాత్తమిస్రం పురుషస్య బుద్ధేః ॥ ౩౪ ॥
తమో నిహన్యాన్న తు సద్ విధత్తే ।
ఏవం సమీక్షా నిపుణా సతీ మే
హన్యాత్తమిస్రం పురుషస్య బుద్ధేః ॥ ౩౪ ॥
ఏష స్వయంజ్యోతిరజోఽప్రమేయో
మహానుభూతిః సకలానుభూతిః ।
ఏకోఽద్వితీయో వచసాం విరామే
యేనేషితా వాగసవశ్చరన్తి ॥ ౩౫ ॥
మహానుభూతిః సకలానుభూతిః ।
ఏకోఽద్వితీయో వచసాం విరామే
యేనేషితా వాగసవశ్చరన్తి ॥ ౩౫ ॥
ఏతావానాత్మసమ్మోహో యద్ వికల్పస్తు కేవలే ।
ఆత్మనృతే స్వమాత్మానమవలమ్బో న యస్య హి ॥ ౩౬ ॥
ఆత్మనృతే స్వమాత్మానమవలమ్బో న యస్య హి ॥ ౩౬ ॥
యన్నామాకృతిభిర్గ్రాహ్యం పఞ్చవర్ణమబాధితమ్ ।
వ్యర్థేనాప్యర్థవాదోఽయం ద్వయం పణ్డితమానినామ్ ॥ ౩౭ ॥
వ్యర్థేనాప్యర్థవాదోఽయం ద్వయం పణ్డితమానినామ్ ॥ ౩౭ ॥
యోగినోఽపక్వయోగస్య యుఞ్జతః కాయ ఉత్థితైః ।
ఉపసర్గైర్విహన్యేత తత్రాయం విహితో విధిః ॥ ౩౮ ॥
ఉపసర్గైర్విహన్యేత తత్రాయం విహితో విధిః ॥ ౩౮ ॥
యోగధారణయా కాంశ్చిదాసనైర్ధారణాన్వితైః ।
తపోమన్త్రౌషధైః కాంశ్చిదుపసర్గాన్ వినిర్దహేత్ ॥ ౩౯ ॥
తపోమన్త్రౌషధైః కాంశ్చిదుపసర్గాన్ వినిర్దహేత్ ॥ ౩౯ ॥
కాంశ్చిన్మమానుధ్యానేన నామసఙ్కీర్తనాదిభిః ।
యోగేశ్వరానువృత్త్యా వా హన్యాదశుభదాన్ శనైః ॥ ౪౦ ॥
యోగేశ్వరానువృత్త్యా వా హన్యాదశుభదాన్ శనైః ॥ ౪౦ ॥
కేచిద్ దేహమిమం ధీరాః సుకల్పం వయసి స్థిరమ్ ।
విధాయ వివిధోపాయైరథ యుఞ్జన్తి సిద్ధయే ॥ ౪౧ ॥
విధాయ వివిధోపాయైరథ యుఞ్జన్తి సిద్ధయే ॥ ౪౧ ॥
న హి తత్ కుశలాదృత్యం తదాయాసో హ్యపార్థకః ।
అన్తవత్త్వాచ్ఛరీరస్య ఫలస్యేవ వనస్పతేః ॥ ౪౨ ॥
అన్తవత్త్వాచ్ఛరీరస్య ఫలస్యేవ వనస్పతేః ॥ ౪౨ ॥
యోగం నిషేవతో నిత్యం కాయశ్చేత్ కల్పతామియాత్ ।
తచ్ఛ్రద్దధ్యాన్న మతిమాన్యోగముత్సృజ్య మత్పరః ॥ ౪౩ ॥
తచ్ఛ్రద్దధ్యాన్న మతిమాన్యోగముత్సృజ్య మత్పరః ॥ ౪౩ ॥
యోగచర్యామిమాం యోగీ విచరన్ మదపాశ్రయః ।
నాన్తరాయైర్విహన్యేత నిఃస్పృహః స్వసుఖానుభూః ॥ ౪౪ ॥
నాన్తరాయైర్విహన్యేత నిఃస్పృహః స్వసుఖానుభూః ॥ ౪౪ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ।
స ఏవముక్తో హరిమేధసోద్ధవః
ప్రదక్షిణం తం పరిసృత్య పాదయోః ।
శిరో నిధాయాశ్రుకలాభిరార్ద్రధీ-
ర్న్యషిఞ్చదద్వన్ద్వపరోఽప్యపక్రమే
స ఏవముక్తో హరిమేధసోద్ధవః
ప్రదక్షిణం తం పరిసృత్య పాదయోః ।
శిరో నిధాయాశ్రుకలాభిరార్ద్రధీ-
ర్న్యషిఞ్చదద్వన్ద్వపరోఽప్యపక్రమే
సుదుస్త్యజస్నేహవియోగకాతరో
న శక్నువంస్తం పరిహాతుమాతురః ।
కృచ్ఛ్రం యయౌ మూర్ధని భర్తృపాదుకే
బిభ్రన్నమస్కృత్య యయౌ పునః పునః
న శక్నువంస్తం పరిహాతుమాతురః ।
కృచ్ఛ్రం యయౌ మూర్ధని భర్తృపాదుకే
బిభ్రన్నమస్కృత్య యయౌ పునః పునః
తతస్తమన్తర్హృది సన్నివేశ్య
గతో మహాభాగవతో విశాలామ్ ।
యథోపదిష్టాం జగదేకబన్ధునా
తపః సమాస్థాయ హరేరగాద్గతిమ్
గతో మహాభాగవతో విశాలామ్ ।
యథోపదిష్టాం జగదేకబన్ధునా
తపః సమాస్థాయ హరేరగాద్గతిమ్
య ఏతదానన్దసముద్రసమ్భృతం
జ్ఞానామృతం భాగవతాయ భాషితమ్ ।
కృష్ణేన యోగేశ్వరసేవితాఙ్ఘ్రిణా
సచ్ఛ్రద్ధయాఽఽసేవ్య జగద్విముచ్యతే
జ్ఞానామృతం భాగవతాయ భాషితమ్ ।
కృష్ణేన యోగేశ్వరసేవితాఙ్ఘ్రిణా
సచ్ఛ్రద్ధయాఽఽసేవ్య జగద్విముచ్యతే
భవభయమపహన్తుం జ్ఞానవిజ్ఞానసారం
నిగమకృదుపజహ్రే భృఙ్గవద్వేదసారమ్ ।
అమృతముదధితశ్చాపాయయద్భృత్యవర్గాన్
పురుషమృషభమాద్యం కృష్ణసంజ్ఞం నతోఽస్మి
నిగమకృదుపజహ్రే భృఙ్గవద్వేదసారమ్ ।
అమృతముదధితశ్చాపాయయద్భృత్యవర్గాన్
పురుషమృషభమాద్యం కృష్ణసంజ్ఞం నతోఽస్మి