śrī-bhagavān uvāca
yad āttha māṁ mahā-bhāga
tac-cikīrṣitam eva me
brahmā bhavo loka-pālāḥ
svar-vāsaṁ me ’bhikāṅkṣiṇaḥ
.
yad āttha māṁ mahā-bhāga
tac-cikīrṣitam eva me
brahmā bhavo loka-pālāḥ
svar-vāsaṁ me ’bhikāṅkṣiṇaḥ
.
mayā niṣpāditaṁ hy atra
deva-kāryam aśeṣataḥ
yad-artham avatīrṇo ’ham
aṁśena brahmaṇārthitaḥ
deva-kāryam aśeṣataḥ
yad-artham avatīrṇo ’ham
aṁśena brahmaṇārthitaḥ
kulaṁ vai śāpa-nirdagdhaṁ
naṅkṣyaty anyonya-vigrahāt
samudraḥ saptame hy enāṁ
purīṁ ca plāvayiṣyati
naṅkṣyaty anyonya-vigrahāt
samudraḥ saptame hy enāṁ
purīṁ ca plāvayiṣyati
yarhy evāyaṁ mayā tyakto
loko ’yaṁ naṣṭa-maṅgalaḥ
bhaviṣyaty acirāt sādho
kalināpi nirākṛtaḥ
loko ’yaṁ naṣṭa-maṅgalaḥ
bhaviṣyaty acirāt sādho
kalināpi nirākṛtaḥ
na vastavyaṁ tvayaiveha
mayā tyakte mahī-tale
jano ’bhadra-rucir bhadra
bhaviṣyati kalau yuge
mayā tyakte mahī-tale
jano ’bhadra-rucir bhadra
bhaviṣyati kalau yuge
tvaṁ tu sarvaṁ parityajya
snehaṁ sva-jana-bandhuṣu
mayy āveśya manaḥ saṁyak
sama-dṛg vicarasva gām
snehaṁ sva-jana-bandhuṣu
mayy āveśya manaḥ saṁyak
sama-dṛg vicarasva gām
yad idaṁ manasā vācā
cakṣurbhyāṁ śravaṇādibhiḥ
naśvaraṁ gṛhyamāṇaṁ ca
viddhi māyā-mano-mayam
cakṣurbhyāṁ śravaṇādibhiḥ
naśvaraṁ gṛhyamāṇaṁ ca
viddhi māyā-mano-mayam
puṁso ’yuktasya nānārtho
bhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhāk
karmākarma-vikarmeti
guṇa-doṣa-dhiyo bhidā
bhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhāk
karmākarma-vikarmeti
guṇa-doṣa-dhiyo bhidā
tasmād yuktendriya-grāmo
yukta-citta idaṁ jagat
ātmanīkṣasva vitatam
ātmānaṁ mayy adhīśvare
yukta-citta idaṁ jagat
ātmanīkṣasva vitatam
ātmānaṁ mayy adhīśvare
jñāna-vijñāna-saṁyukta
ātma-bhūtaḥ śarīriṇām
ātmānubhava-tuṣṭātmā
nāntarāyair vihanyase
ātma-bhūtaḥ śarīriṇām
ātmānubhava-tuṣṭātmā
nāntarāyair vihanyase
doṣa-buddhyobhayātīto
niṣedhān na nivartate
guṇa-buddhyā ca vihitaṁ
na karoti yathārbhakaḥ
niṣedhān na nivartate
guṇa-buddhyā ca vihitaṁ
na karoti yathārbhakaḥ
sarva-bhūta-suhṛc chānto
jñāna-vijñāna-niścayaḥ
paśyan mad-ātmakaṁ viśvaṁ
na vipadyeta vai punaḥ
jñāna-vijñāna-niścayaḥ
paśyan mad-ātmakaṁ viśvaṁ
na vipadyeta vai punaḥ
śrī-śuka uvāca
ity ādiṣṭo bhagavatā
mahā-bhāgavato nṛpa
uddhavaḥ praṇipatyāha
tattvaṁ jijñāsur acyutam
ity ādiṣṭo bhagavatā
mahā-bhāgavato nṛpa
uddhavaḥ praṇipatyāha
tattvaṁ jijñāsur acyutam
śrī-uddhava uvāca
yogeśa yoga-vinyāsa
yogātman yoga-sambhava
niḥśreyasāya me proktas
tyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ
yogeśa yoga-vinyāsa
yogātman yoga-sambhava
niḥśreyasāya me proktas
tyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ
tyāgo ’yaṁ duṣkaro bhūman
kāmānāṁ viṣayātmabhiḥ
sutarāṁ tvayi sarvātmann
abhaktair iti me matiḥ
kāmānāṁ viṣayātmabhiḥ
sutarāṁ tvayi sarvātmann
abhaktair iti me matiḥ
so ’haṁ mamāham iti mūḍha-matir vigāḍhas
tvan-māyayā viracitātmani sānubandhe
tat tv añjasā nigaditaṁ bhavatā yathāhaṁ
saṁsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam
tvan-māyayā viracitātmani sānubandhe
tat tv añjasā nigaditaṁ bhavatā yathāhaṁ
saṁsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam
satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano ’nyaṁ
vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe
sarve vimohita-dhiyas tava māyayeme
brahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ
vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe
sarve vimohita-dhiyas tava māyayeme
brahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ
tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṁ
sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam
nirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitapto
nārāyaṇaṁ nara-sakhaṁ śaraṇaṁ prapadye
sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam
nirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitapto
nārāyaṇaṁ nara-sakhaṁ śaraṇaṁ prapadye
śrī-bhagavān uvāca
prāyeṇa manujā loke
loka-tattva-vicakṣaṇāḥ
samuddharanti hy ātmānam
ātmanaivāśubhāśayāt
prāyeṇa manujā loke
loka-tattva-vicakṣaṇāḥ
samuddharanti hy ātmānam
ātmanaivāśubhāśayāt
ātmano gurur ātmaiva
puruṣasya viśeṣataḥ
yat pratyakṣānumānābhyāṁ
śreyo ’sāv anuvindate
puruṣasya viśeṣataḥ
yat pratyakṣānumānābhyāṁ
śreyo ’sāv anuvindate
puruṣatve ca māṁ dhīrāḥ
sāṅkhya-yoga-viśāradāḥ
āvistarāṁ prapaśyanti
sarva-śakty-upabṛṁhitam
sāṅkhya-yoga-viśāradāḥ
āvistarāṁ prapaśyanti
sarva-śakty-upabṛṁhitam
eka-dvi-tri-catuṣ-pādo
bahu-pādas tathāpadaḥ
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭās
tāsāṁ me pauruṣī priyā
bahu-pādas tathāpadaḥ
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭās
tāsāṁ me pauruṣī priyā
atra māṁ mṛgayanty addhā
yuktā hetubhir īśvaram
gṛhyamāṇair guṇair liṅgair
agrāhyam anumānataḥ
yuktā hetubhir īśvaram
gṛhyamāṇair guṇair liṅgair
agrāhyam anumānataḥ
atrāpy udāharantīmam
itihāsaṁ purātanam
avadhūtasya saṁvādaṁ
yador amita-tejasaḥ
itihāsaṁ purātanam
avadhūtasya saṁvādaṁ
yador amita-tejasaḥ
avadhūtaṁ dvijaṁ kañcic
carantam akuto-bhayam
kaviṁ nirīkṣya taruṇaṁ
yaduḥ papraccha dharma-vit
carantam akuto-bhayam
kaviṁ nirīkṣya taruṇaṁ
yaduḥ papraccha dharma-vit
śrī-yadur uvāca
kuto buddhir iyaṁ brahmann
akartuḥ su-viśāradā
yām āsādya bhavāl lokaṁ
vidvāṁś carati bāla-vat
kuto buddhir iyaṁ brahmann
akartuḥ su-viśāradā
yām āsādya bhavāl lokaṁ
vidvāṁś carati bāla-vat
prāyo dharmārtha-kāmeṣu
vivitsāyāṁ ca mānavāḥ
hetunaiva samīhanta
āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ
vivitsāyāṁ ca mānavāḥ
hetunaiva samīhanta
āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ
tvaṁ tu kalpaḥ kavir dakṣaḥ
su-bhago ’mṛta-bhāṣaṇaḥ
na kartā nehase kiñcij
jaḍonmatta-piśāca-vat
su-bhago ’mṛta-bhāṣaṇaḥ
na kartā nehase kiñcij
jaḍonmatta-piśāca-vat
janeṣu dahyamāneṣu
kāma-lobha-davāgninā
na tapyase ’gninā mukto
gaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ
kāma-lobha-davāgninā
na tapyase ’gninā mukto
gaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ
tvaṁ hi naḥ pṛcchatāṁ brahmann
ātmany ānanda-kāraṇam
brūhi sparśa-vihīnasya
bhavataḥ kevalātmanaḥ
ātmany ānanda-kāraṇam
brūhi sparśa-vihīnasya
bhavataḥ kevalātmanaḥ
śrī-bhagavān uvāca
yadunaivaṁ mahā-bhāgo
brahmaṇyena su-medhasā
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha
praśrayāvanataṁ dvijaḥ
yadunaivaṁ mahā-bhāgo
brahmaṇyena su-medhasā
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha
praśrayāvanataṁ dvijaḥ
śrī-brāhmaṇa uvāca
santi me guravo rājan
bahavo buddhy-upāśritāḥ
yato buddhim upādāya
mukto ’ṭāmīha tān śṛṇu
santi me guravo rājan
bahavo buddhy-upāśritāḥ
yato buddhim upādāya
mukto ’ṭāmīha tān śṛṇu
pṛthivī vāyur ākāśam
āpo ’gniś candramā raviḥ
kapoto ’jagaraḥ sindhuḥ
pataṅgo madhukṛd gajaḥ
āpo ’gniś candramā raviḥ
kapoto ’jagaraḥ sindhuḥ
pataṅgo madhukṛd gajaḥ
madhu-hā hariṇo mīnaḥ
piṅgalā kuraro ’rbhakaḥ
kumārī śara-kṛt sarpa
ūrṇanābhiḥ supeśakṛt
piṅgalā kuraro ’rbhakaḥ
kumārī śara-kṛt sarpa
ūrṇanābhiḥ supeśakṛt
ete me guravo rājan
catur-viṁśatir āśritāḥ
śikṣā vṛttibhir eteṣām
anvaśikṣam ihātmanaḥ
catur-viṁśatir āśritāḥ
śikṣā vṛttibhir eteṣām
anvaśikṣam ihātmanaḥ
yato yad anuśikṣāmi
yathā vā nāhuṣātmaja
tat tathā puruṣa-vyāghra
nibodha kathayāmi te
yathā vā nāhuṣātmaja
tat tathā puruṣa-vyāghra
nibodha kathayāmi te
bhūtair ākramyamāṇo ’pi
dhīro daiva-vaśānugaiḥ
tad vidvān na calen mārgād
anvaśikṣaṁ kṣiter vratam
dhīro daiva-vaśānugaiḥ
tad vidvān na calen mārgād
anvaśikṣaṁ kṣiter vratam
śaśvat parārtha-sarvehaḥ
parārthaikānta-sambhavaḥ
sādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛtto
naga-śiṣyaḥ parātmatām
parārthaikānta-sambhavaḥ
sādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛtto
naga-śiṣyaḥ parātmatām
prāṇa-vṛttyaiva santuṣyen
munir naivendriya-priyaiḥ
jñānaṁ yathā na naśyeta
nāvakīryeta vāṅ-manaḥ
munir naivendriya-priyaiḥ
jñānaṁ yathā na naśyeta
nāvakīryeta vāṅ-manaḥ
viṣayeṣv āviśan yogī
nānā-dharmeṣu sarvataḥ
guṇa-doṣa-vyapetātmā
na viṣajjeta vāyu-vat
nānā-dharmeṣu sarvataḥ
guṇa-doṣa-vyapetātmā
na viṣajjeta vāyu-vat
pārthiveṣv iha deheṣu
praviṣṭas tad-guṇāśrayaḥ
guṇair na yujyate yogī
gandhair vāyur ivātma-dṛk
praviṣṭas tad-guṇāśrayaḥ
guṇair na yujyate yogī
gandhair vāyur ivātma-dṛk
antarhitaś ca sthira-jaṅgameṣu
brahmātma-bhāvena samanvayena
vyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmano
munir nabhastvaṁ vitatasya bhāvayet
brahmātma-bhāvena samanvayena
vyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmano
munir nabhastvaṁ vitatasya bhāvayet
tejo-’b-anna-mayair bhāvair
meghādyair vāyuneritaiḥ
na spṛśyate nabhas tadvat
kāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān
meghādyair vāyuneritaiḥ
na spṛśyate nabhas tadvat
kāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdho
mādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇām
muniḥ punāty apāṁ mitram
īkṣopasparśa-kīrtanaiḥ
mādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇām
muniḥ punāty apāṁ mitram
īkṣopasparśa-kīrtanaiḥ
tejasvī tapasā dīpto
durdharṣodara-bhājanaḥ
sarva-bhakṣyo ’pi yuktātmā
nādatte malam agni-vat
durdharṣodara-bhājanaḥ
sarva-bhakṣyo ’pi yuktātmā
nādatte malam agni-vat
kvacic channaḥ kvacit spaṣṭa
upāsyaḥ śreya icchatām
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṁ
dahan prāg-uttarāśubham
upāsyaḥ śreya icchatām
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṁ
dahan prāg-uttarāśubham
sva-māyayā sṛṣṭam idaṁ
sad-asal-lakṣaṇaṁ vibhuḥ
praviṣṭa īyate tat-tat-
svarūpo ’gnir ivaidhasi
sad-asal-lakṣaṇaṁ vibhuḥ
praviṣṭa īyate tat-tat-
svarūpo ’gnir ivaidhasi
visargādyāḥ śmaśānāntā
bhāvā dehasya nātmanaḥ
kalānām iva candrasya
kālenāvyakta-vartmanā
bhāvā dehasya nātmanaḥ
kalānām iva candrasya
kālenāvyakta-vartmanā
kālena hy ogha-vegena
bhūtānāṁ prabhavāpyayau
nityāv api na dṛśyete
ātmano ’gner yathārciṣām
bhūtānāṁ prabhavāpyayau
nityāv api na dṛśyete
ātmano ’gner yathārciṣām
guṇair guṇān upādatte
yathā-kālaṁ vimuñcati
na teṣu yujyate yogī
gobhir gā iva go-patiḥ
yathā-kālaṁ vimuñcati
na teṣu yujyate yogī
gobhir gā iva go-patiḥ
budhyate sve na bhedena
vyakti-stha iva tad-gataḥ
lakṣyate sthūla-matibhir
ātmā cāvasthito ’rka-vat
vyakti-stha iva tad-gataḥ
lakṣyate sthūla-matibhir
ātmā cāvasthito ’rka-vat
nāti-snehaḥ prasaṅgo vā
kartavyaḥ kvāpi kenacit
kurvan vindeta santāpaṁ
kapota iva dīna-dhīḥ
kartavyaḥ kvāpi kenacit
kurvan vindeta santāpaṁ
kapota iva dīna-dhīḥ
kapotaḥ kaścanāraṇye
kṛta-nīḍo vanaspatau
kapotyā bhāryayā sārdham
uvāsa katicit samāḥ
kṛta-nīḍo vanaspatau
kapotyā bhāryayā sārdham
uvāsa katicit samāḥ
kapotau sneha-guṇita-
hṛdayau gṛha-dharmiṇau
dṛṣṭiṁ dṛṣṭyāṅgam aṅgena
buddhiṁ buddhyā babandhatuḥ
hṛdayau gṛha-dharmiṇau
dṛṣṭiṁ dṛṣṭyāṅgam aṅgena
buddhiṁ buddhyā babandhatuḥ
śayyāsanāṭana-sthāna
vārtā-krīḍāśanādikam
mithunī-bhūya viśrabdhau
ceratur vana-rājiṣu
vārtā-krīḍāśanādikam
mithunī-bhūya viśrabdhau
ceratur vana-rājiṣu
yaṁ yaṁ vāñchati sā rājan
tarpayanty anukampitā
taṁ taṁ samanayat kāmaṁ
kṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ
tarpayanty anukampitā
taṁ taṁ samanayat kāmaṁ
kṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ
kapotī prathamaṁ garbhaṁ
gṛhṇantī kāla āgate
aṇḍāni suṣuve nīḍe
sta-patyuḥ sannidhau satī
gṛhṇantī kāla āgate
aṇḍāni suṣuve nīḍe
sta-patyuḥ sannidhau satī
teṣu kāle vyajāyanta
racitāvayavā hareḥ
śaktibhir durvibhāvyābhiḥ
komalāṅga-tanūruhāḥ
racitāvayavā hareḥ
śaktibhir durvibhāvyābhiḥ
komalāṅga-tanūruhāḥ
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau
dampatī putra-vatsalau
śṛṇvantau kūjitaṁ tāsāṁ
nirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ
dampatī putra-vatsalau
śṛṇvantau kūjitaṁ tāsāṁ
nirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ
tāsāṁ patatraiḥ su-sparśaiḥ
kūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥ
pratyudgamair adīnānāṁ
pitarau mudam āpatuḥ
kūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥ
pratyudgamair adīnānāṁ
pitarau mudam āpatuḥ
snehānubaddha-hṛdayāv
anyonyaṁ viṣṇu-māyayā
vimohitau dīna-dhiyau
śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ
anyonyaṁ viṣṇu-māyayā
vimohitau dīna-dhiyau
śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ
ekadā jagmatus tāsām
annārthaṁ tau kuṭumbinau
paritaḥ kānane tasminn
arthinau ceratuś ciram
annārthaṁ tau kuṭumbinau
paritaḥ kānane tasminn
arthinau ceratuś ciram
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścid
yadṛcchāto vane-caraḥ
jagṛhe jālam ātatya
carataḥ svālayāntike
yadṛcchāto vane-caraḥ
jagṛhe jālam ātatya
carataḥ svālayāntike
kapotaś ca kapotī ca
prajā-poṣe sadotsukau
gatau poṣaṇam ādāya
sva-nīḍam upajagmatuḥ
prajā-poṣe sadotsukau
gatau poṣaṇam ādāya
sva-nīḍam upajagmatuḥ
kapotī svātmajān vīkṣya
bālakān jāla-saṁvṛtān
tān abhyadhāvat krośantī
krośato bhṛśa-duḥkhitā
bālakān jāla-saṁvṛtān
tān abhyadhāvat krośantī
krośato bhṛśa-duḥkhitā
sāsakṛt sneha-guṇitā
dīna-cittāja-māyayā
svayaṁ cābadhyata śicā
baddhān paśyanty apasmṛtiḥ
dīna-cittāja-māyayā
svayaṁ cābadhyata śicā
baddhān paśyanty apasmṛtiḥ
kapotaḥ svātmajān baddhān
ātmano ’py adhikān priyān
bhāryāṁ cātma-samāṁ dīno
vilalāpāti-duḥkhitaḥ
ātmano ’py adhikān priyān
bhāryāṁ cātma-samāṁ dīno
vilalāpāti-duḥkhitaḥ
aho me paśyatāpāyam
alpa-puṇyasya durmateḥ
atṛptasyākṛtārthasya
gṛhas trai-vargiko hataḥ
alpa-puṇyasya durmateḥ
atṛptasyākṛtārthasya
gṛhas trai-vargiko hataḥ
anurūpānukūlā ca
yasya me pati-devatā
śūnye gṛhe māṁ santyajya
putraiḥ svar yāti sādhubhiḥ
yasya me pati-devatā
śūnye gṛhe māṁ santyajya
putraiḥ svar yāti sādhubhiḥ
so ’haṁ śūnye gṛhe dīno
mṛta-dāro mṛta-prajaḥ
jijīviṣe kim arthaṁ vā
vidhuro duḥkha-jīvitaḥ
mṛta-dāro mṛta-prajaḥ
jijīviṣe kim arthaṁ vā
vidhuro duḥkha-jīvitaḥ
tāṁs tathaivāvṛtān śigbhir
mṛtyu-grastān viceṣṭataḥ
svayaṁ ca kṛpaṇaḥ śikṣu
paśyann apy abudho ’patat
mṛtyu-grastān viceṣṭataḥ
svayaṁ ca kṛpaṇaḥ śikṣu
paśyann apy abudho ’patat
taṁ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ
kapotaṁ gṛha-medhinam
kapotakān kapotīṁ ca
siddhārthaḥ prayayau gṛham
kapotaṁ gṛha-medhinam
kapotakān kapotīṁ ca
siddhārthaḥ prayayau gṛham
evaṁ kuṭumby aśāntātmā
dvandvārāmaḥ patatri-vat
puṣṇan kuṭumbaṁ kṛpaṇaḥ
sānubandho ’vasīdati
dvandvārāmaḥ patatri-vat
puṣṇan kuṭumbaṁ kṛpaṇaḥ
sānubandho ’vasīdati
yaḥ prāpya mānuṣaṁ lokaṁ
mukti-dvāram apāvṛtam
gṛheṣu khaga-vat saktas
tam ārūḍha-cyutaṁ viduḥ
mukti-dvāram apāvṛtam
gṛheṣu khaga-vat saktas
tam ārūḍha-cyutaṁ viduḥ