ശ്രീഭഗവാനുവാച ।
യദാത്ഥ മാം മഹാഭാഗ തച്ചികീര്ഷിതമേവ മേ ।
ബ്രഹ്മാ ഭവോ ലോകപാലാഃ സ്വര്വാസം മേഽഭികാങ്ക്ഷിണഃ
യദാത്ഥ മാം മഹാഭാഗ തച്ചികീര്ഷിതമേവ മേ ।
ബ്രഹ്മാ ഭവോ ലോകപാലാഃ സ്വര്വാസം മേഽഭികാങ്ക്ഷിണഃ
മയാ നിഷ്പാദിതം ഹ്യത്ര ദേവകാര്യമശേഷതഃ ।
യദര്ഥമവതീര്ണോഽഹമംശേന ബ്രഹ്മണാര്ഥിതഃ ॥ ൨ ॥
യദര്ഥമവതീര്ണോഽഹമംശേന ബ്രഹ്മണാര്ഥിതഃ ॥ ൨ ॥
കുലം വൈ ശാപനിര്ദഗ്ധം നങ്ക്ഷ്യത്യന്യോന്യവിഗ്രഹാത് ।
സമുദ്രഃ സപ്തമേ ഹ്യേനാം പുരീം ച പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ ൩ ॥
സമുദ്രഃ സപ്തമേ ഹ്യേനാം പുരീം ച പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ ൩ ॥
യര്ഹ്യേവായം മയാ ത്യക്തോ ലോകോഽയം നഷ്ടമങ്ഗലഃ ।
ഭവിഷ്യത്യചിരാത്സാധോ കലിനാപി നിരാകൃതഃ ॥ ൪ ॥
ഭവിഷ്യത്യചിരാത്സാധോ കലിനാപി നിരാകൃതഃ ॥ ൪ ॥
ന വസ്തവ്യം ത്വയൈവേഹ മയാ ത്യക്തേ മഹീതലേ ।
ജനോഽഭദ്രരുചിര്ഭദ്ര ഭവിഷ്യതി കലൌ യുഗേ ॥ ൫ ॥
ജനോഽഭദ്രരുചിര്ഭദ്ര ഭവിഷ്യതി കലൌ യുഗേ ॥ ൫ ॥
ത്വം തു സര്വം പരിത്യജ്യ സ്നേഹം സ്വജനബന്ധുഷു ।
മയ്യാവേശ്യ മനഃ സമ്യക് സമദൃഗ് വിചരസ്വ ഗാമ് ॥ ൬ ॥
മയ്യാവേശ്യ മനഃ സമ്യക് സമദൃഗ് വിചരസ്വ ഗാമ് ॥ ൬ ॥
യദിദം മനസാ വാചാ ചക്ഷുര്ഭ്യാം ശ്രവണാദിഭിഃ ।
നശ്വരം ഗൃഹ്യമാണം ച വിദ്ധി മായാമനോമയമ് ॥ ൭ ॥
നശ്വരം ഗൃഹ്യമാണം ച വിദ്ധി മായാമനോമയമ് ॥ ൭ ॥
പുംസോഽയുക്തസ്യ നാനാര്ഥോ ഭ്രമഃ സ ഗുണദോഷഭാക് ।
കര്മാകര്മവികര്മേതി ഗുണദോഷധിയോ ഭിദാ ॥ ൮ ॥
കര്മാകര്മവികര്മേതി ഗുണദോഷധിയോ ഭിദാ ॥ ൮ ॥
തസ്മാദ് യുക്തേന്ദ്രിയഗ്രാമോ യുക്തചിത്ത ഇദമ് ജഗത് ।
ആത്മനീക്ഷസ്വ വിതതമാത്മാനം മയ്യധീശ്വരേ ॥ ൯ ॥
ആത്മനീക്ഷസ്വ വിതതമാത്മാനം മയ്യധീശ്വരേ ॥ ൯ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുക്ത ആത്മഭൂതഃ ശരീരിണാമ് ।
ആത്മാനുഭവതുഷ്ടാത്മാ നാന്തരായൈര്വിഹന്യസേ ॥ ൧൦ ॥
ആത്മാനുഭവതുഷ്ടാത്മാ നാന്തരായൈര്വിഹന്യസേ ॥ ൧൦ ॥
ദോഷബുദ്ധ്യോഭയാതീതോ നിഷേധാന്ന നിവര്തതേ ।
ഗുണബുദ്ധ്യാ ച വിഹിതം ന കരോതി യഥാര്ഭകഃ ॥ ൧൧ ॥
ഗുണബുദ്ധ്യാ ച വിഹിതം ന കരോതി യഥാര്ഭകഃ ॥ ൧൧ ॥
സര്വഭൂതസുഹൃച്ഛാന്തോ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനിശ്ചയഃ ।
പശ്യന് മദാത്മകം വിശ്വം ന വിപദ്യേത വൈ പുനഃ ॥ ൧൨ ॥
പശ്യന് മദാത്മകം വിശ്വം ന വിപദ്യേത വൈ പുനഃ ॥ ൧൨ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇത്യാദിഷ്ടോ ഭഗവതാ മഹാഭാഗവതോ നൃപ ।
ഉദ്ധവഃ പ്രണിപത്യാഹ തത്ത്വംജിജ്ഞാസുരച്യുതമ് ॥ ൧൩ ॥
ഇത്യാദിഷ്ടോ ഭഗവതാ മഹാഭാഗവതോ നൃപ ।
ഉദ്ധവഃ പ്രണിപത്യാഹ തത്ത്വംജിജ്ഞാസുരച്യുതമ് ॥ ൧൩ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
യോഗേശ യോഗവിന്യാസ യോഗാത്മന് യോഗസമ്ഭവ ।
നിഃശ്രേയസായ മേ പ്രോക്തസ്ത്യാഗഃ സന്ന്യാസലക്ഷണഃ ॥ ൧൪ ॥
യോഗേശ യോഗവിന്യാസ യോഗാത്മന് യോഗസമ്ഭവ ।
നിഃശ്രേയസായ മേ പ്രോക്തസ്ത്യാഗഃ സന്ന്യാസലക്ഷണഃ ॥ ൧൪ ॥
ത്യാഗോഽയം ദുഷ്കരോ ഭൂമന് കാമാനാം വിഷയാത്മഭിഃ ।
സുതരാം ത്വയി സര്വാത്മന്നഭക്തൈരിതി മേ മതിഃ ॥ ൧൫ ॥
സുതരാം ത്വയി സര്വാത്മന്നഭക്തൈരിതി മേ മതിഃ ॥ ൧൫ ॥
സോഽഹം മമാഹമിതി മൂഢമതിര്വിഗാഢ-
സ്ത്വന്മായയാ വിരചിതാത്മനി സാനുബന്ധേ ।
തത്ത്വഞ്ജസാ നിഗദിതം ഭവതാ യഥാഹം
സംസാധയാമി ഭഗവന്നനുശാധി ഭൃത്യമ് ॥ ൧൬ ॥
സ്ത്വന്മായയാ വിരചിതാത്മനി സാനുബന്ധേ ।
തത്ത്വഞ്ജസാ നിഗദിതം ഭവതാ യഥാഹം
സംസാധയാമി ഭഗവന്നനുശാധി ഭൃത്യമ് ॥ ൧൬ ॥
സത്യസ്യ തേ സ്വദൃശ ആത്മന ആത്മനോഽന്യം
വക്താരമീശ വിബുധേഷ്വപി നാനുചക്ഷേ ।
സര്വേ വിമോഹിതധിയസ്തവ മായയേമേ
ബ്രഹ്മാദയസ്തനുഭൃതോ ബഹിരര്ഥഭാവാഃ ॥ ൧൭ ॥
വക്താരമീശ വിബുധേഷ്വപി നാനുചക്ഷേ ।
സര്വേ വിമോഹിതധിയസ്തവ മായയേമേ
ബ്രഹ്മാദയസ്തനുഭൃതോ ബഹിരര്ഥഭാവാഃ ॥ ൧൭ ॥
തസ്മാദ് ഭവന്തമനവദ്യമനന്തപാരം
സര്വജ്ഞമീശ്വരമകുണ്ഠവികുണ്ഠധിഷ്ണ്യമ് ।
നിര്വിണ്ണധീരഹമു ഹേ വൃജിനാഭിതപ്തോ
നാരായണം നരസഖം ശരണം പ്രപദ്യേ ॥ ൧൮ ॥
സര്വജ്ഞമീശ്വരമകുണ്ഠവികുണ്ഠധിഷ്ണ്യമ് ।
നിര്വിണ്ണധീരഹമു ഹേ വൃജിനാഭിതപ്തോ
നാരായണം നരസഖം ശരണം പ്രപദ്യേ ॥ ൧൮ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
പ്രായേണ മനുജാ ലോകേ ലോകതത്ത്വവിചക്ഷണാഃ ।
സമുദ്ധരന്തി ഹ്യാത്മാനമാത്മനൈവാശുഭാശയാത് ॥ ൧൯ ॥
പ്രായേണ മനുജാ ലോകേ ലോകതത്ത്വവിചക്ഷണാഃ ।
സമുദ്ധരന്തി ഹ്യാത്മാനമാത്മനൈവാശുഭാശയാത് ॥ ൧൯ ॥
ആത്മനോ ഗുരുരാത്മൈവ പുരുഷസ്യ വിശേഷതഃ ।
യത് പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം ശ്രേയോഽസാവനുവിന്ദതേ ॥ ൨൦ ॥
യത് പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം ശ്രേയോഽസാവനുവിന്ദതേ ॥ ൨൦ ॥
പുരുഷത്വേ ച മാം ധീരാഃ സാങ്ഖ്യയോഗവിശാരദാഃ ।
ആവിസ്തരാം പ്രപശ്യന്തി സര്വശക്ത്യുപബൃംഹിതമ് ॥ ൨൧ ॥
ആവിസ്തരാം പ്രപശ്യന്തി സര്വശക്ത്യുപബൃംഹിതമ് ॥ ൨൧ ॥
ഏകദ്വിത്രിചതുഷ്പാദോ ബഹുപാദസ്തഥാപദഃ ।
ബഹ്വ്യഃ സന്തി പുരഃ സൃഷ്ടാസ്താസാം മേ പൌരുഷീ പ്രിയാ ॥ ൨൨ ॥
ബഹ്വ്യഃ സന്തി പുരഃ സൃഷ്ടാസ്താസാം മേ പൌരുഷീ പ്രിയാ ॥ ൨൨ ॥
അത്ര മാം മൃഗയന്ത്യദ്ധാ യുക്താ ഹേതുഭിരീശ്വരമ് ।
ഗൃഹ്യമാണൈര്ഗുണൈര്ലിങ്ഗൈരഗ്രാഹ്യമനുമാനതഃ ॥ ൨൩ ॥
ഗൃഹ്യമാണൈര്ഗുണൈര്ലിങ്ഗൈരഗ്രാഹ്യമനുമാനതഃ ॥ ൨൩ ॥
അത്രാപ്യുദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।
അവധൂതസ്യ സംവാദം യദോരമിതതേജസഃ ॥ ൨൪ ॥
അവധൂതസ്യ സംവാദം യദോരമിതതേജസഃ ॥ ൨൪ ॥
അവധൂതം ദ്വിജം കഞ്ചിച്ചരന്തമകുതോഭയമ് ।
കവിം നിരീക്ഷ്യ തരുണം യദുഃ പപ്രച്ഛ ധര്മവിത് ॥ ൨൫ ॥
കവിം നിരീക്ഷ്യ തരുണം യദുഃ പപ്രച്ഛ ധര്മവിത് ॥ ൨൫ ॥
ശ്രീയദുരുവാച
കുതോ ബുദ്ധിരിയം ബ്രഹ്മന്നകര്തുഃ സുവിശാരദാ ।
യാമാസാദ്യ ഭവാല്ലോകം വിദ്വാംശ്ചരതി ബാലവത് ॥ ൨൬ ॥
കുതോ ബുദ്ധിരിയം ബ്രഹ്മന്നകര്തുഃ സുവിശാരദാ ।
യാമാസാദ്യ ഭവാല്ലോകം വിദ്വാംശ്ചരതി ബാലവത് ॥ ൨൬ ॥
പ്രായോ ധര്മാര്ഥകാമേഷു വിവിത്സായാം ച മാനവാഃ ।
ഹേതുനൈവ സമീഹന്ത ആയുഷോ യശസഃ ശ്രിയഃ ॥ ൨൭ ॥
ഹേതുനൈവ സമീഹന്ത ആയുഷോ യശസഃ ശ്രിയഃ ॥ ൨൭ ॥
ത്വം തു കല്പഃ കവിര്ദക്ഷഃ സുഭഗോഽമൃതഭാഷണഃ ।
ന കര്താ നേഹസേ കിഞ്ചിജ്ജഡോന്മത്തപിശാചവത് ॥ ൨൮ ॥
ന കര്താ നേഹസേ കിഞ്ചിജ്ജഡോന്മത്തപിശാചവത് ॥ ൨൮ ॥
ജനേഷു ദഹ്യമാനേഷു കാമലോഭദവാഗ്നിനാ ।
ന തപ്യസേഽഗ്നിനാ മുക്തോ ഗങ്ഗാമ്ഭഃസ്ഥ ഇവ ദ്വിപഃ ॥ ൨൯ ॥
ന തപ്യസേഽഗ്നിനാ മുക്തോ ഗങ്ഗാമ്ഭഃസ്ഥ ഇവ ദ്വിപഃ ॥ ൨൯ ॥
ത്വം ഹി നഃ പൃച്ഛതാം ബ്രഹ്മന്നാത്മന്യാനന്ദകാരണമ് ।
ബ്രൂഹി സ്പര്ശവിഹീനസ്യ ഭവതഃ കേവലാത്മനഃ ॥ ൩൦ ॥
ബ്രൂഹി സ്പര്ശവിഹീനസ്യ ഭവതഃ കേവലാത്മനഃ ॥ ൩൦ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
യദുനൈവം മഹാഭാഗോ ബ്രഹ്മണ്യേന സുമേധസാ ।
പൃഷ്ടഃ സഭാജിതഃ പ്രാഹ പ്രശ്രയാവനതം ദ്വിജഃ ॥ ൩൧ ॥
യദുനൈവം മഹാഭാഗോ ബ്രഹ്മണ്യേന സുമേധസാ ।
പൃഷ്ടഃ സഭാജിതഃ പ്രാഹ പ്രശ്രയാവനതം ദ്വിജഃ ॥ ൩൧ ॥
ശ്രീബ്രാഹ്മണ ഉവാച
സന്തി മേ ഗുരവോ രാജന് ബഹവോ ബുദ്ധ്യുപാശ്രിതാഃ ।
യതോ ബുദ്ധിമുപാദായ മുക്തോഽടാമീഹ താന് ശൃണു ॥ ൩൨ ॥
സന്തി മേ ഗുരവോ രാജന് ബഹവോ ബുദ്ധ്യുപാശ്രിതാഃ ।
യതോ ബുദ്ധിമുപാദായ മുക്തോഽടാമീഹ താന് ശൃണു ॥ ൩൨ ॥
പൃഥിവീ വായുരാകാശമാപോഽഗ്നിശ്ചന്ദ്രമാ രവിഃ ।
കപോതോഽജഗരഃ സിന്ധുഃ പതങ്ഗോ മധുകൃദ് ഗജഃ ॥ ൩൩ ॥
കപോതോഽജഗരഃ സിന്ധുഃ പതങ്ഗോ മധുകൃദ് ഗജഃ ॥ ൩൩ ॥
മധുഹാഹരിണോ മീനഃ പിങ്ഗലാ കുരരോഽര്ഭകഃ ।
കുമാരീ ശരകൃത് സര്പ ഊര്ണനാഭിഃ സുപേശകൃത് ॥ ൩൪ ॥
കുമാരീ ശരകൃത് സര്പ ഊര്ണനാഭിഃ സുപേശകൃത് ॥ ൩൪ ॥
ഏതേ മേ ഗുരവോ രാജന് ചതുര്വിംശതിരാശ്രിതാഃ ।
ശിക്ഷാ വൃത്തിഭിരേതേഷാമന്വശിക്ഷമിഹാത്മനഃ ॥ ൩൫ ॥
ശിക്ഷാ വൃത്തിഭിരേതേഷാമന്വശിക്ഷമിഹാത്മനഃ ॥ ൩൫ ॥
യതോ യദനുശിക്ഷാമി യഥാ വാ നാഹുഷാത്മജ ।
തത്തഥാ പുരുഷവ്യാഘ്ര നിബോധ കഥയാമി തേ ॥ ൩൬ ॥
തത്തഥാ പുരുഷവ്യാഘ്ര നിബോധ കഥയാമി തേ ॥ ൩൬ ॥
ഭൂതൈരാക്രമ്യമാണോഽപി ധീരോ ദൈവവശാനുഗൈഃ ।
തദ് വിദ്വാന്ന ചലേന്മാര്ഗാദന്വശിക്ഷം ക്ഷിതേര്വ്രതമ് ॥ ൩൭ ॥
തദ് വിദ്വാന്ന ചലേന്മാര്ഗാദന്വശിക്ഷം ക്ഷിതേര്വ്രതമ് ॥ ൩൭ ॥
ശശ്വത്പരാര്ഥസര്വേഹഃ പരാര്ഥൈകാന്തസമ്ഭവഃ ।
സാധുഃ ശിക്ഷേത ഭൂഭൃത്തോ നഗശിഷ്യഃ പരാത്മതാമ് ॥ ൩൮ ॥
സാധുഃ ശിക്ഷേത ഭൂഭൃത്തോ നഗശിഷ്യഃ പരാത്മതാമ് ॥ ൩൮ ॥
പ്രാണവൃത്ത്യൈവ സന്തുഷ്യേന്മുനിര്നൈവേന്ദ്രിയപ്രിയൈഃ ।
ജ്ഞാനം യഥാ ന നശ്യേത നാവകീര്യേത വാങ്മനഃ ॥ ൩൯ ॥
ജ്ഞാനം യഥാ ന നശ്യേത നാവകീര്യേത വാങ്മനഃ ॥ ൩൯ ॥
വിഷയേഷ്വാവിശന് യോഗീ നാനാധര്മേഷു സര്വതഃ ।
ഗുണദോഷവ്യപേതാത്മാ ന വിഷജ്ജേത വായുവത് ॥ ൪൦ ॥
ഗുണദോഷവ്യപേതാത്മാ ന വിഷജ്ജേത വായുവത് ॥ ൪൦ ॥
പാര്ഥിവേഷ്വിഹ ദേഹേഷു പ്രവിഷ്ടസ്തദ്ഗുണാശ്രയഃ ।
ഗുണൈര്ന യുജ്യതേ യോഗീ ഗന്ധൈര്വായുരിവാത്മദൃക് ॥ ൪൧ ॥
ഗുണൈര്ന യുജ്യതേ യോഗീ ഗന്ധൈര്വായുരിവാത്മദൃക് ॥ ൪൧ ॥
അന്തര്ഹിതശ്ച സ്ഥിരജങ്ഗമേഷു
ബ്രഹ്മാത്മഭാവേന സമന്വയേന ।
വ്യാപ്ത്യാവ്യവച്ഛേദമസങ്ഗമാത്മനോ
മുനിര്നഭസ്ത്വം വിതതസ്യ ഭാവയേത് ॥ ൪൨ ॥
ബ്രഹ്മാത്മഭാവേന സമന്വയേന ।
വ്യാപ്ത്യാവ്യവച്ഛേദമസങ്ഗമാത്മനോ
മുനിര്നഭസ്ത്വം വിതതസ്യ ഭാവയേത് ॥ ൪൨ ॥
തേജോഽബന്നമയൈര്ഭാവൈര്മേഘാദ്യൈര്വായുനേരിതൈഃ ।
ന സ്പൃശ്യതേ നഭസ്തദ്വത് കാലസൃഷ്ടൈര്ഗുണൈഃ പുമാന് ॥ ൪൩ ॥
ന സ്പൃശ്യതേ നഭസ്തദ്വത് കാലസൃഷ്ടൈര്ഗുണൈഃ പുമാന് ॥ ൪൩ ॥
സ്വച്ഛഃ പ്രകൃതിതഃ സ്നിഗ്ധോ മാധുര്യസ്തീര്ഥഭൂര്നൃണാമ് ।
മുനിഃ പുനാത്യപാം മിത്രമീക്ഷോപസ്പര്ശകീര്തനൈഃ ॥ ൪൪ ॥
മുനിഃ പുനാത്യപാം മിത്രമീക്ഷോപസ്പര്ശകീര്തനൈഃ ॥ ൪൪ ॥
തേജസ്വീ തപസാ ദീപ്തോ ദുര്ധര്ഷോദരഭാജനഃ ।
സര്വഭക്ഷ്യോഽപി യുക്താത്മാ നാദത്തേ മലമഗ്നിവത് ॥ ൪൫ ॥
സര്വഭക്ഷ്യോഽപി യുക്താത്മാ നാദത്തേ മലമഗ്നിവത് ॥ ൪൫ ॥
ക്വചിച്ഛന്നഃ ക്വചിത് സ്പഷ്ട ഉപാസ്യഃ ശ്രേയ ഇച്ഛതാമ് ।
ഭുങ്ക്തേ സര്വത്ര ദാതൃണാം ദഹന് പ്രാഗുത്തരാശുഭമ് ॥ ൪൬ ॥
ഭുങ്ക്തേ സര്വത്ര ദാതൃണാം ദഹന് പ്രാഗുത്തരാശുഭമ് ॥ ൪൬ ॥
സ്വമായയാ സൃഷ്ടമിദം സദസല്ലക്ഷണം വിഭുഃ ।
പ്രവിഷ്ട ഈയതേ തത്തത്സ്വരൂപോഽഗ്നിരിവൈധസി ॥ ൪൭ ॥
പ്രവിഷ്ട ഈയതേ തത്തത്സ്വരൂപോഽഗ്നിരിവൈധസി ॥ ൪൭ ॥
വിസര്ഗാദ്യാഃ ശ്മശാനാന്താ ഭാവാ ദേഹസ്യ നാത്മനഃ ।
കലാനാമിവ ചന്ദ്രസ്യ കാലേനാവ്യക്തവര്ത്മനാ ॥ ൪൮ ॥
കലാനാമിവ ചന്ദ്രസ്യ കാലേനാവ്യക്തവര്ത്മനാ ॥ ൪൮ ॥
കാലേന ഹ്യോഘവേഗേന ഭൂതാനാം പ്രഭവാപ്യയൌ ।
നിത്യാവപി ന ദൃശ്യേതേ ആത്മനോഽഗ്നേര്യഥാര്ചിഷാമ് ॥ ൪൯ ॥
നിത്യാവപി ന ദൃശ്യേതേ ആത്മനോഽഗ്നേര്യഥാര്ചിഷാമ് ॥ ൪൯ ॥
ഗുണൈര്ഗുണാനുപാദത്തേ യഥാകാലം വിമുഞ്ചതി ।
ന തേഷു യുജ്യതേ യോഗീ ഗോഭിര്ഗാ ഇവ ഗോപതിഃ ॥ ൫൦ ॥
ന തേഷു യുജ്യതേ യോഗീ ഗോഭിര്ഗാ ഇവ ഗോപതിഃ ॥ ൫൦ ॥
ബുധ്യതേ സ്വേ ന ഭേദേന വ്യക്തിസ്ഥ ഇവ തദ്ഗതഃ ।
ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലമതിഭിരാത്മാ ചാവസ്ഥിതോഽര്കവത് ॥ ൫൧ ॥
ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലമതിഭിരാത്മാ ചാവസ്ഥിതോഽര്കവത് ॥ ൫൧ ॥
നാതിസ്നേഹഃ പ്രസങ്ഗോ വാ കര്തവ്യഃ ക്വാപി കേനചിത് ।
കുര്വന് വിന്ദേത സന്താപം കപോത ഇവ ദീനധീഃ ॥ ൫൨ ॥
കുര്വന് വിന്ദേത സന്താപം കപോത ഇവ ദീനധീഃ ॥ ൫൨ ॥
കപോതഃ കശ്ചനാരണ്യേ കൃതനീഡോ വനസ്പതൌ ।
കപോത്യാ ഭാര്യയാ സാര്ധമുവാസ കതിചിത് സമാഃ ॥ ൫൩ ॥
കപോത്യാ ഭാര്യയാ സാര്ധമുവാസ കതിചിത് സമാഃ ॥ ൫൩ ॥
കപോതൌ സ്നേഹഗുണിതഹൃദയൌ ഗൃഹധര്മിണൌ ।
ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ട്യാങ്ഗമങ്ഗേന ബുദ്ധിം ബുദ്ധ്യാ ബബന്ധതുഃ ॥ ൫൪ ॥
ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ട്യാങ്ഗമങ്ഗേന ബുദ്ധിം ബുദ്ധ്യാ ബബന്ധതുഃ ॥ ൫൪ ॥
ശയ്യാസനാടനസ്ഥാനവാര്താക്രീഡാശനാദികമ് ।
മിഥുനീഭൂയ വിശ്രബ്ധൌ ചേരതുര്വനരാജിഷു ॥ ൫൫ ॥
മിഥുനീഭൂയ വിശ്രബ്ധൌ ചേരതുര്വനരാജിഷു ॥ ൫൫ ॥
യം യം വാഞ്ഛതി സാ രാജന് തര്പയന്ത്യനുകമ്പിതാ ।
തം തം സമനയത് കാമം കൃച്ഛ്രേണാപ്യജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൫൬ ॥
തം തം സമനയത് കാമം കൃച്ഛ്രേണാപ്യജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ ൫൬ ॥
കപോതീ പ്രഥമം ഗര്ഭം ഗൃഹ്ണന്തീ കാല ആഗതേ ।
അണ്ഡാനി സുഷുവേ നീഡേ സ്വപത്യുഃ സന്നിധൌ സതീ ॥ ൫൭ ॥
അണ്ഡാനി സുഷുവേ നീഡേ സ്വപത്യുഃ സന്നിധൌ സതീ ॥ ൫൭ ॥
തേഷു കാലേ വ്യജായന്ത രചിതാവയവാ ഹരേഃ ।
ശക്തിഭിര്ദുര്വിഭാവ്യാഭിഃ കോമലാങ്ഗതനൂരുഹാഃ ॥ ൫൮ ॥
ശക്തിഭിര്ദുര്വിഭാവ്യാഭിഃ കോമലാങ്ഗതനൂരുഹാഃ ॥ ൫൮ ॥
പ്രജാഃ പുപുഷതുഃ പ്രീതൌ ദമ്പതീ പുത്രവത്സലൌ ।
ശൃണ്വന്തൌ കൂജിതം താസാം നിര്വൃതൌ കലഭാഷിതൈഃ ॥ ൫൯ ॥
ശൃണ്വന്തൌ കൂജിതം താസാം നിര്വൃതൌ കലഭാഷിതൈഃ ॥ ൫൯ ॥
താസാം പതത്രൈഃ സുസ്പര്ശൈഃ കൂജിതൈര്മുഗ്ധചേഷ്ടിതൈഃ ।
പ്രത്യുദ്ഗമൈരദീനാനാം പിതരൌ മുദമാപതുഃ ॥ ൬൦ ॥
പ്രത്യുദ്ഗമൈരദീനാനാം പിതരൌ മുദമാപതുഃ ॥ ൬൦ ॥
സ്നേഹാനുബദ്ധഹൃദയാവന്യോന്യം വിഷ്ണുമായയാ ।
വിമോഹിതൌ ദീനധിയൌ ശിശൂന് പുപുഷതുഃ പ്രജാഃ ॥ ൬൧ ॥
വിമോഹിതൌ ദീനധിയൌ ശിശൂന് പുപുഷതുഃ പ്രജാഃ ॥ ൬൧ ॥
ഏകദാ ജഗ്മതുസ്താസാമന്നാര്ഥം തൌ കുടുമ്ബിനൌ ।
പരിതഃ കാനനേ തസ്മിന്നര്ഥിനൌ ചേരതുശ്ചിരമ് ॥ ൬൨ ॥
പരിതഃ കാനനേ തസ്മിന്നര്ഥിനൌ ചേരതുശ്ചിരമ് ॥ ൬൨ ॥
ദൃഷ്ട്വാ താന് ലുബ്ധകഃ കശ്ചിദ് യദൃച്ഛാതോ വനേചരഃ ।
ജഗൃഹേ ജാലമാതത്യ ചരതഃ സ്വാലയാന്തികേ ॥ ൬൩ ॥
ജഗൃഹേ ജാലമാതത്യ ചരതഃ സ്വാലയാന്തികേ ॥ ൬൩ ॥
കപോതശ്ച കപോതീ ച പ്രജാപോഷേ സദോത്സുകൌ ।
ഗതൌ പോഷണമാദായ സ്വനീഡമുപജഗ്മതുഃ ॥ ൬൪ ॥
ഗതൌ പോഷണമാദായ സ്വനീഡമുപജഗ്മതുഃ ॥ ൬൪ ॥
കപോതീ സ്വാത്മജാന് വീക്ഷ്യ ബാലകാന് ജാലസംവൃതാന് ।
താനഭ്യധാവത് ക്രോശന്തീ ക്രോശതോ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ ൬൫ ॥
താനഭ്യധാവത് ക്രോശന്തീ ക്രോശതോ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ ൬൫ ॥
സാസകൃത്സ്നേഹഗുണിതാ ദീനചിത്താജമായയാ ।
സ്വയം ചാബധ്യത ശിചാ ബദ്ധാന് പശ്യന്ത്യപസ്മൃതിഃ ॥ ൬൬ ॥
സ്വയം ചാബധ്യത ശിചാ ബദ്ധാന് പശ്യന്ത്യപസ്മൃതിഃ ॥ ൬൬ ॥
കപോതഃ സ്വാത്മജാന് ബദ്ധാനാത്മനോഽപ്യധികാന് പ്രിയാന് ।
ഭാര്യാം ചാത്മസമാം ദീനോ വിലലാപാതിദുഃഖിതഃ ॥ ൬൭ ॥
ഭാര്യാം ചാത്മസമാം ദീനോ വിലലാപാതിദുഃഖിതഃ ॥ ൬൭ ॥
അഹോ മേ പശ്യതാപായമല്പപുണ്യസ്യ ദുര്മതേഃ ।
അതൃപ്തസ്യാകൃതാര്ഥസ്യ ഗൃഹസ്ത്രൈവര്ഗികോഹതഃ ॥ ൬൮ ॥
അതൃപ്തസ്യാകൃതാര്ഥസ്യ ഗൃഹസ്ത്രൈവര്ഗികോഹതഃ ॥ ൬൮ ॥
അനുരൂപാനുകൂലാ ച യസ്യ മേ പതിദേവതാ ।
ശൂന്യേ ഗൃഹേ മാം സന്ത്യജ്യ പുത്രൈഃ സ്വര്യാതി സാധുഭിഃ ॥ ൬൯ ॥
ശൂന്യേ ഗൃഹേ മാം സന്ത്യജ്യ പുത്രൈഃ സ്വര്യാതി സാധുഭിഃ ॥ ൬൯ ॥
സോഽഹം ശൂന്യേ ഗൃഹേ ദീനോ മൃതദാരോ മൃതപ്രജഃ ।
ജിജീവിഷേ കിമര്ഥം വാ വിധുരോ ദുഃഖജീവിതഃ ॥ ൭൦ ॥
ജിജീവിഷേ കിമര്ഥം വാ വിധുരോ ദുഃഖജീവിതഃ ॥ ൭൦ ॥
താംസ്തഥൈവാവൃതാന് ശിഗ്ഭിര്മൃത്യുഗ്രസ്താന് വിചേഷ്ടതഃ ।
സ്വയം ച കൃപണഃ ശിക്ഷു പശ്യന്നപ്യബുധോഽപതത് ॥ ൭൧ ॥
സ്വയം ച കൃപണഃ ശിക്ഷു പശ്യന്നപ്യബുധോഽപതത് ॥ ൭൧ ॥
തം ലബ്ധ്വാ ലുബ്ധകഃ ക്രൂരഃ കപോതം ഗൃഹമേധിനമ് ।
കപോതകാന് കപോതീം ച സിദ്ധാര്ഥഃ പ്രയയൌ ഗൃഹമ് ॥ ൭൨ ॥
കപോതകാന് കപോതീം ച സിദ്ധാര്ഥഃ പ്രയയൌ ഗൃഹമ് ॥ ൭൨ ॥
ഏവം കുടുമ്ബ്യശാന്താത്മാ ദ്വന്ദ്വാരാമഃ പതത്രിവത് ।
പുഷ്ണന് കുടുമ്ബം കൃപണഃ സാനുബന്ധോഽവസീദതി ॥ ൭൩ ॥
പുഷ്ണന് കുടുമ്ബം കൃപണഃ സാനുബന്ധോഽവസീദതി ॥ ൭൩ ॥
യഃ പ്രാപ്യ മാനുഷം ലോകം മുക്തിദ്വാരമപാവൃതമ് ।
ഗൃഹേഷു ഖഗവത് സക്തസ്തമാരൂഢച്യുതം വിദുഃ ॥ ൭൪ ॥
ഗൃഹേഷു ഖഗവത് സക്തസ്തമാരൂഢച്യുതം വിദുഃ ॥ ൭൪ ॥