શ્રી શુક ઉવાચ:
દૃષ્ટ્વાત્મનિ જયે વ્યગ્રાન્ નૃપાન્ હસતિ ભૂરિયમ્ ।
અહો મા વિજિગીષન્તિ મૃત્યોઃ ક્રીડનકા નૃપાઃ ॥ ૧ ॥
દૃષ્ટ્વાત્મનિ જયે વ્યગ્રાન્ નૃપાન્ હસતિ ભૂરિયમ્ ।
અહો મા વિજિગીષન્તિ મૃત્યોઃ ક્રીડનકા નૃપાઃ ॥ ૧ ॥
કામ એષ નરેન્દ્રાણાં મોઘઃ સ્યાદ્ વિદુષામપિ ।
યેન ફેનોપમે પિણ્ડે યેઽતિવિશ્રમ્ભિતા નૃપાઃ ॥ ૨ ॥
યેન ફેનોપમે પિણ્ડે યેઽતિવિશ્રમ્ભિતા નૃપાઃ ॥ ૨ ॥
પૂર્વં નિર્જિત્ય ષડ્વર્ગં જેષ્યામો રાજમન્ત્રિણઃ ।
તતઃ સચિવપૌરાપ્તકરીન્દ્રાનસ્ય કણ્ટકાન્ ॥ ૩ ॥
તતઃ સચિવપૌરાપ્તકરીન્દ્રાનસ્ય કણ્ટકાન્ ॥ ૩ ॥
એવં ક્રમેણ જેષ્યામઃ પૃથ્વીં સાગરમેખલામ્ ।
ઇત્યાશાબદ્ધહૃદયા ન પશ્યન્ત્યન્તિકેઽન્તકમ્ ॥ ૪ ॥
ઇત્યાશાબદ્ધહૃદયા ન પશ્યન્ત્યન્તિકેઽન્તકમ્ ॥ ૪ ॥
સમુદ્રાવરણાં જિત્વા માં વિશન્ત્યબ્ધિમોજસા ।
કિયદાત્મજયસ્યૈતન્મુક્તિરાત્મજયે ફલમ્ ॥ ૫ ॥
કિયદાત્મજયસ્યૈતન્મુક્તિરાત્મજયે ફલમ્ ॥ ૫ ॥
યાં વિસૃજ્યૈવ મનવસ્તત્સુતાશ્ચ કુરૂદ્વહ ।
ગતા યથાગતં યુદ્ધે તાં માં જેષ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ ॥ ૬ ॥
ગતા યથાગતં યુદ્ધે તાં માં જેષ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ ॥ ૬ ॥
મત્કૃતે પિતૃપુત્રાણાં ભ્રાતૃણાં ચાપિ વિગ્રહઃ ।
જાયતે હ્યસતાં રાજ્યે મમતાબદ્ધચેતસામ્ ॥ ૭ ॥
જાયતે હ્યસતાં રાજ્યે મમતાબદ્ધચેતસામ્ ॥ ૭ ॥
મમૈવેયં મહી કૃત્સ્ના ન તે મૂઢેતિ વાદિનઃ ।
સ્પર્ધમાના મિથો ઘ્નન્તિ મ્રિયન્તે મત્કૃતે નૃપાઃ ॥ ૮ ॥
સ્પર્ધમાના મિથો ઘ્નન્તિ મ્રિયન્તે મત્કૃતે નૃપાઃ ॥ ૮ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
પૃથુઃ પુરૂરવા ગાધિર્નહુષો ભરતોઽર્જુનઃ ।
માન્ધાતા સગરો રામઃ ખટ્વાઙ્ગો ધુન્ધુહા રઘુઃ ॥ ૯ ॥
પૃથુઃ પુરૂરવા ગાધિર્નહુષો ભરતોઽર્જુનઃ ।
માન્ધાતા સગરો રામઃ ખટ્વાઙ્ગો ધુન્ધુહા રઘુઃ ॥ ૯ ॥
તૃણબિન્દુર્યયાતિશ્ચ શર્યાતિઃ શન્તનુર્ગયઃ ।
ભગીરથઃ કુવલયાશ્વઃ કકુત્સ્થો નૈષધો નૃગઃ ॥ ૧૦ ॥
ભગીરથઃ કુવલયાશ્વઃ કકુત્સ્થો નૈષધો નૃગઃ ॥ ૧૦ ॥
હિરણ્યકશિપુર્વૃત્રો રાવણો લોકરાવણઃ ।
નમુચિઃ શમ્બરો ભૌમો હિરણ્યાક્ષોઽથ તારકઃ ॥ ૧૧ ॥
નમુચિઃ શમ્બરો ભૌમો હિરણ્યાક્ષોઽથ તારકઃ ॥ ૧૧ ॥
અન્યે ચ બહવો દૈત્યા રાજાનો યે મહેશ્વરાઃ ।
સર્વે સર્વવિદઃ શૂરાઃ સર્વે સર્વજિતોઽજિતાઃ ॥ ૧૨ ॥
સર્વે સર્વવિદઃ શૂરાઃ સર્વે સર્વજિતોઽજિતાઃ ॥ ૧૨ ॥
મમતાં મય્યવર્તન્ત કૃત્વોચ્ચૈર્મર્ત્યધર્મિણઃ ।
કથાવશેષાઃ કાલેન હ્યકૃતાર્થાઃ કૃતા વિભો ॥ ૧૩ ॥
કથાવશેષાઃ કાલેન હ્યકૃતાર્થાઃ કૃતા વિભો ॥ ૧૩ ॥
કથા ઇમાસ્તે કથિતા મહીયસાં
વિતાય લોકેષુ યશઃ પરેયુષામ્ ।
વિજ્ઞાનવૈરાગ્યવિવક્ષયા વિભો
વચોવિભૂતીર્ન તુ પારમાર્થ્યમ્ ॥ ૧૪ ॥
વિતાય લોકેષુ યશઃ પરેયુષામ્ ।
વિજ્ઞાનવૈરાગ્યવિવક્ષયા વિભો
વચોવિભૂતીર્ન તુ પારમાર્થ્યમ્ ॥ ૧૪ ॥
યસ્તૂત્તમઃશ્લોકગુણાનુવાદઃ
સઙ્ગીયતેઽભીક્ષ્ણમમઙ્ગલઘ્નઃ ।
તમેવ નિત્યં શૃણુયાદભીક્ષ્ણં
કૃષ્ણેઽમલાં ભક્તિમભીપ્સમાનઃ ॥ ૧૫ ॥
સઙ્ગીયતેઽભીક્ષ્ણમમઙ્ગલઘ્નઃ ।
તમેવ નિત્યં શૃણુયાદભીક્ષ્ણં
કૃષ્ણેઽમલાં ભક્તિમભીપ્સમાનઃ ॥ ૧૫ ॥
શ્રીરાજોવાચ
કેનોપાયેન ભગવન્ કલેર્દોષાન્ કલૌ જનાઃ ।
વિધમિષ્યન્ત્યુપચિતાંસ્તન્મે બ્રૂહિ યથા મુને ॥ ૧૬ ॥
કેનોપાયેન ભગવન્ કલેર્દોષાન્ કલૌ જનાઃ ।
વિધમિષ્યન્ત્યુપચિતાંસ્તન્મે બ્રૂહિ યથા મુને ॥ ૧૬ ॥
યુગાનિ યુગધર્માંશ્ચ માનં પ્રલયકલ્પયોઃ ।
કાલસ્યેશ્વરરૂપસ્ય ગતિં વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥ ૧૭ ॥
કાલસ્યેશ્વરરૂપસ્ય ગતિં વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥ ૧૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
કૃતે પ્રવર્તતે ધર્મશ્ચતુષ્પાત્તજ્જનૈર્ધૃતઃ ।
સત્યં દયા તપો દાનમિતિ પાદા વિભોર્નૃપ ॥ ૧૮ ॥
કૃતે પ્રવર્તતે ધર્મશ્ચતુષ્પાત્તજ્જનૈર્ધૃતઃ ।
સત્યં દયા તપો દાનમિતિ પાદા વિભોર્નૃપ ॥ ૧૮ ॥
સન્તુષ્ટાઃ કરુણા મૈત્રાઃ શાન્તા દાન્તાસ્તિતિક્ષવઃ ।
આત્મારામાઃ સમદૃશઃ પ્રાયશઃ શ્રમણા જનાઃ ॥ ૧૯ ॥
આત્મારામાઃ સમદૃશઃ પ્રાયશઃ શ્રમણા જનાઃ ॥ ૧૯ ॥
ત્રેતાયાં ધર્મપાદાનાં તુર્યાંશો હીયતે શનૈઃ ।
અધર્મપાદૈરનૃતહિંસાસન્તોષવિગ્રહૈઃ ॥ ૨૦ ॥
અધર્મપાદૈરનૃતહિંસાસન્તોષવિગ્રહૈઃ ॥ ૨૦ ॥
તદા ક્રિયાતપોનિષ્ઠા નાતિહિંસ્રા ન લમ્પટાઃ ।
ત્રૈવર્ગિકાસ્ત્રયીવૃદ્ધા વર્ણા બ્રહ્મોત્તરા નૃપ ॥ ૨૧ ॥
ત્રૈવર્ગિકાસ્ત્રયીવૃદ્ધા વર્ણા બ્રહ્મોત્તરા નૃપ ॥ ૨૧ ॥
તપઃસત્યદયાદાનેષ્વર્ધં હ્રસ્વતિ દ્વાપરે ।
હિંસાતુષ્ટયનૃતદ્વેષૈર્ધર્મસ્યાધર્મલક્ષણૈઃ ॥ ૨૨ ॥
હિંસાતુષ્ટયનૃતદ્વેષૈર્ધર્મસ્યાધર્મલક્ષણૈઃ ॥ ૨૨ ॥
યશસ્વિનો મહાશીલાઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયને રતાઃ ।
આઢ્યાઃ કુટુમ્બિનો હૃષ્ટા વર્ણાઃ ક્ષત્રદ્વિજોત્તરાઃ ॥ ૨૩ ॥
આઢ્યાઃ કુટુમ્બિનો હૃષ્ટા વર્ણાઃ ક્ષત્રદ્વિજોત્તરાઃ ॥ ૨૩ ॥
કલૌ તુ ધર્મપાદાનાં તુર્યાંશોઽધર્મહેતુભિઃ ।
એધમાનૈઃ ક્ષીયમાણો હ્યન્તે સોઽપિ વિનઙ્ક્ષ્યતિ ॥ ૨૪ ॥
એધમાનૈઃ ક્ષીયમાણો હ્યન્તે સોઽપિ વિનઙ્ક્ષ્યતિ ॥ ૨૪ ॥
તસ્મિન્ લુબ્ધા દુરાચારા નિર્દયાઃ શુષ્કવૈરિણઃ ।
દુર્ભગા ભૂરિતર્ષાશ્ચ શૂદ્રદાસોત્તરાઃ પ્રજાઃ ॥ ૨૫ ॥
દુર્ભગા ભૂરિતર્ષાશ્ચ શૂદ્રદાસોત્તરાઃ પ્રજાઃ ॥ ૨૫ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ દૃશ્યન્તે પુરુષે ગુણાઃ ।
કાલસઞ્ચોદિતાસ્તે વૈ પરિવર્તન્ત આત્મનિ ॥ ૨૬ ॥
કાલસઞ્ચોદિતાસ્તે વૈ પરિવર્તન્ત આત્મનિ ॥ ૨૬ ॥
પ્રભવન્તિ યદા સત્ત્વે મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
તદા કૃતયુગં વિદ્યાજ્જ્ઞાને તપસિ યદ્ રુચિઃ ॥ ૨૭ ॥
તદા કૃતયુગં વિદ્યાજ્જ્ઞાને તપસિ યદ્ રુચિઃ ॥ ૨૭ ॥
યદા કર્મસુ કામ્યેષુ ભક્તિર્યશસિ દેહિનામ્ ।
તદા ત્રેતા રજોવૃત્તિરિતિ જાનીહિ બુદ્ધિમન્ ॥ ૨૮ ॥
તદા ત્રેતા રજોવૃત્તિરિતિ જાનીહિ બુદ્ધિમન્ ॥ ૨૮ ॥
યદા લોભસ્ત્વસન્તોષો માનો દમ્ભોઽથ મત્સરઃ ।
કર્મણાં ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્ રજસ્તમઃ ॥ ૨૯ ॥
કર્મણાં ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્ રજસ્તમઃ ॥ ૨૯ ॥
યદા માયાનૃતં તન્દ્રા નિદ્રા હિંસા વિષાદનમ્ ।
શોકમોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩૦ ॥
શોકમોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩૦ ॥
તસ્માત્ ક્ષુદ્રદૃશો મર્ત્યાઃ ક્ષુદ્રભાગ્યા મહાશનાઃ ।
કામિનો વિત્તહીનાશ્ચ સ્વૈરિણ્યશ્ચ સ્ત્રિયોઽસતીઃ ॥ ૩૧ ॥
કામિનો વિત્તહીનાશ્ચ સ્વૈરિણ્યશ્ચ સ્ત્રિયોઽસતીઃ ॥ ૩૧ ॥
દસ્યૂત્કૃષ્ટા જનપદા વેદાઃ પાષણ્ડદૂષિતાઃ ।
રાજાનશ્ચ પ્રજાભક્ષાઃ શિશ્નોદરપરા દ્વિજાઃ ॥ ૩૨ ॥
રાજાનશ્ચ પ્રજાભક્ષાઃ શિશ્નોદરપરા દ્વિજાઃ ॥ ૩૨ ॥
અવ્રતા બટવોઽશૌચા ભિક્ષવશ્ચ કુટુમ્બિનઃ ।
તપસ્વિનો ગ્રામવાસા ન્યાસિનોઽત્યર્થલોલુપાઃ ॥ ૩૩ ॥
તપસ્વિનો ગ્રામવાસા ન્યાસિનોઽત્યર્થલોલુપાઃ ॥ ૩૩ ॥
હ્રસ્વકાયા મહાહારા ભૂર્યપત્યા ગતહ્રિયઃ ।
શશ્વત્કટુકભાષિણ્યશ્ચૌર્યમાયોરુસાહસાઃ ॥ ૩૪ ॥
શશ્વત્કટુકભાષિણ્યશ્ચૌર્યમાયોરુસાહસાઃ ॥ ૩૪ ॥
પણયિષ્યન્તિ વૈ ક્ષુદ્રાઃ કિરાટાઃ કૂટકારિણઃ ।
અનાપદ્યપિ મંસ્યન્તે વાર્તાં સાધુ જુગુપ્સિતામ્ ॥ ૩૫ ॥
અનાપદ્યપિ મંસ્યન્તે વાર્તાં સાધુ જુગુપ્સિતામ્ ॥ ૩૫ ॥
પતિં ત્યક્ષ્યન્તિ નિર્દ્રવ્યં ભૃત્યા અપ્યખિલોત્તમમ્ ।
ભૃત્યં વિપન્નં પતયઃ કૌલં ગાશ્ચાપયસ્વિનીઃ ॥ ૩૬ ॥
ભૃત્યં વિપન્નં પતયઃ કૌલં ગાશ્ચાપયસ્વિનીઃ ॥ ૩૬ ॥
પિતૃભ્રાતૃસુહૃજ્જ્ઞાતીન્ હિત્વા સૌરતસૌહૃદાઃ ।
નનાન્દૃશ્યાલસંવાદા દીનાઃ સ્ત્રૈણાઃ કલૌ નરાઃ ॥ ૩૭ ॥
નનાન્દૃશ્યાલસંવાદા દીનાઃ સ્ત્રૈણાઃ કલૌ નરાઃ ॥ ૩૭ ॥
શૂદ્રાઃ પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ તપોવેષોપજીવિનઃ ।
ધર્મં વક્ષ્યન્ત્યધર્મજ્ઞા અધિરુહ્યોત્તમાસનમ્ ॥ ૩૮ ॥
ધર્મં વક્ષ્યન્ત્યધર્મજ્ઞા અધિરુહ્યોત્તમાસનમ્ ॥ ૩૮ ॥
નિત્યમુદ્વિગ્નમનસો દુર્ભિક્ષકરકર્શિતાઃ ।
નિરન્ને ભૂતલે રાજનનાવૃષ્ટિભયાતુરાઃ ॥ ૩૯ ॥
નિરન્ને ભૂતલે રાજનનાવૃષ્ટિભયાતુરાઃ ॥ ૩૯ ॥
વાસોઽન્નપાનશયનવ્યવાયસ્નાનભૂષણૈઃ ।
હીનાઃ પિશાચસન્દર્શા ભવિષ્યન્તિ કલૌ પ્રજાઃ ॥ ૪૦ ॥
હીનાઃ પિશાચસન્દર્શા ભવિષ્યન્તિ કલૌ પ્રજાઃ ॥ ૪૦ ॥
કલૌ કાકિણિકેઽપ્યર્થે વિગૃહ્ય ત્યક્તસૌહૃદાઃ ।
ત્યક્ષ્યન્તિ ચ પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ હનિષ્યન્તિ સ્વકાનપિ ॥ ૪૧ ॥
ત્યક્ષ્યન્તિ ચ પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ હનિષ્યન્તિ સ્વકાનપિ ॥ ૪૧ ॥
ન રક્ષિષ્યન્તિ મનુજાઃ સ્થવિરૌ પિતરાવપિ ।
પુત્રાન્ ભાર્યાં ચ કુલજાં ક્ષુદ્રાઃ શિશ્નોદરંભરાઃ ॥ ૪૨ ॥
પુત્રાન્ ભાર્યાં ચ કુલજાં ક્ષુદ્રાઃ શિશ્નોદરંભરાઃ ॥ ૪૨ ॥
કલૌ ન રાજન્જગતાં પરં ગુરું
ત્રિલોકનાથાનતપાદપઙ્કજમ્ ।
પ્રાયેણ મર્ત્યા ભગવન્તમચ્યુતં
યક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડવિભિન્નચેતસઃ ॥ ૪૩ ॥
ત્રિલોકનાથાનતપાદપઙ્કજમ્ ।
પ્રાયેણ મર્ત્યા ભગવન્તમચ્યુતં
યક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડવિભિન્નચેતસઃ ॥ ૪૩ ॥
યન્નામધેયં મ્રિયમાણ આતુરઃ
પતન્ સ્ખલન્ વા વિવશો ગૃણન્ પુમાન્ ।
વિમુક્તકર્માર્ગલ ઉત્તમાં ગતિં
પ્રાપ્નોતિ યક્ષ્યન્તિ ન તં કલૌ જનાઃ ॥ ૪૪ ॥
પતન્ સ્ખલન્ વા વિવશો ગૃણન્ પુમાન્ ।
વિમુક્તકર્માર્ગલ ઉત્તમાં ગતિં
પ્રાપ્નોતિ યક્ષ્યન્તિ ન તં કલૌ જનાઃ ॥ ૪૪ ॥
પુંસાં કલિકૃતાન્ દોષાન્ દ્રવ્યદેશાત્મસમ્ભવાન્ ।
સર્વાન્ હરતિ ચિત્તસ્થો ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ॥ ૪૫ ॥
સર્વાન્ હરતિ ચિત્તસ્થો ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ॥ ૪૫ ॥
શ્રુતઃ સઙ્કીર્તિતો ધ્યાતઃ પૂજિતશ્ચાદૃતોઽપિ વા ।
નૃણાં ધુનોતિ ભગવાન્ હૃત્સ્થો જન્માયુતાશુભમ્ ॥ ૪૬ ॥
નૃણાં ધુનોતિ ભગવાન્ હૃત્સ્થો જન્માયુતાશુભમ્ ॥ ૪૬ ॥
યથા હેમ્નિ સ્થિતો વહ્નિર્દુર્વર્ણં હન્તિ ધાતુજમ્ ।
એવમાત્મગતો વિષ્ણુર્યોગિનામશુભાશયમ્ ॥ ૪૭ ॥
એવમાત્મગતો વિષ્ણુર્યોગિનામશુભાશયમ્ ॥ ૪૭ ॥
વિદ્યાતપઃપ્રાણનિરોધમૈત્રી-
તીર્થાભિષેકવ્રતદાનજપ્યૈઃ ।
નાત્યન્તશુદ્ધિં લભતેઽન્તરાત્મા
યથા હૃદિસ્થે ભગવત્યનન્તે ॥ ૪૮ ॥
તીર્થાભિષેકવ્રતદાનજપ્યૈઃ ।
નાત્યન્તશુદ્ધિં લભતેઽન્તરાત્મા
યથા હૃદિસ્થે ભગવત્યનન્તે ॥ ૪૮ ॥
તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હૃદિસ્થં કુરુ કેશવમ્ ।
મ્રિયમાણો હ્યવહિતસ્તતો યાસિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૪૯ ॥
મ્રિયમાણો હ્યવહિતસ્તતો યાસિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૪૯ ॥
મ્રિયમાણૈરભિધ્યેયો ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ ।
આત્મભાવં નયત્યઙ્ગ સર્વાત્મા સર્વસંશ્રયઃ ॥ ૫૦ ॥
આત્મભાવં નયત્યઙ્ગ સર્વાત્મા સર્વસંશ્રયઃ ॥ ૫૦ ॥
કલેર્દોષનિધે રાજન્નસ્તિ હ્યેકો મહાન્ ગુણઃ ।
કીર્તનાદેવ કૃષ્ણસ્ય મુક્તસઙ્ગઃ પરં વ્રજેત્ ॥ ૫૧ ॥
કીર્તનાદેવ કૃષ્ણસ્ય મુક્તસઙ્ગઃ પરં વ્રજેત્ ॥ ૫૧ ॥
કૃતે યદ્ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં યજતો મખૈઃ ।
દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ધરિકીર્તનાત્ ॥ ૫૨ ॥
દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ધરિકીર્તનાત્ ॥ ૫૨ ॥