শ্ৰীশুক উৱাচ
কালস্তে পৰমাণ্ৱাদিৰ্দ্ৱিপৰাৰ্ধাৱধিৰ্নৃপ ।
কথিতো যুগমানং চ শৃণু কল্পলযাৱপি ॥ ১ ॥
কালস্তে পৰমাণ্ৱাদিৰ্দ্ৱিপৰাৰ্ধাৱধিৰ্নৃপ ।
কথিতো যুগমানং চ শৃণু কল্পলযাৱপি ॥ ১ ॥
চতুৰ্যুগসহস্ৰং তু ব্ৰহ্মণো দিনমুচ্যতে ।
স কল্পো যত্ৰ মনৱশ্চতুৰ্দশ ৱিশাম্পতে ॥ ২ ॥
স কল্পো যত্ৰ মনৱশ্চতুৰ্দশ ৱিশাম্পতে ॥ ২ ॥
তদন্তে প্ৰলযস্তাৱান্ ব্ৰাহ্মী ৰাত্ৰিৰুদাহৃতা ।
ত্ৰযো লোকা ইমে তত্ৰ কল্পন্তে প্ৰলযায হি ॥ ৩ ॥
ত্ৰযো লোকা ইমে তত্ৰ কল্পন্তে প্ৰলযায হি ॥ ৩ ॥
এষ নৈমিত্তিকঃ প্ৰোক্তঃ প্ৰলযো যত্ৰ ৱিশ্ৱসৃক্ ।
শেতেঽনন্তাসনো ৱিশ্ৱমাত্মসাত্কৃত্য চাত্মভূঃ ॥ ৪ ॥
শেতেঽনন্তাসনো ৱিশ্ৱমাত্মসাত্কৃত্য চাত্মভূঃ ॥ ৪ ॥
দ্ৱিপৰাৰ্ধে ত্ৱতিক্ৰান্তে ব্ৰহ্মণঃ পৰমেষ্ঠিনঃ ।
তদা প্ৰকৃতযঃ সপ্ত কল্পন্তে প্ৰলযায ৱৈ ॥ ৫ ॥
তদা প্ৰকৃতযঃ সপ্ত কল্পন্তে প্ৰলযায ৱৈ ॥ ৫ ॥
এষ প্ৰাকৃতিকো ৰাজন্ প্ৰলযো যত্ৰ লীযতে ।
অণ্ডকোষস্তু সঙ্ঘাতো ৱিঘাট উপসাদিতে ॥ ৬ ॥
অণ্ডকোষস্তু সঙ্ঘাতো ৱিঘাট উপসাদিতে ॥ ৬ ॥
পৰ্জন্যঃ শতৱৰ্ষাণি ভূমৌ ৰাজন্ ন ৱৰ্ষতি ।
তদা নিৰন্নে হ্যন্যোন্যং ভক্ষ্যমাণাঃ ক্ষুধাৰ্দিতাঃ ।
ক্ষযং যাস্যন্তি শনকৈঃ কালেনোপদ্ৰুতাঃ প্ৰজাঃ ॥ ৭ ॥
তদা নিৰন্নে হ্যন্যোন্যং ভক্ষ্যমাণাঃ ক্ষুধাৰ্দিতাঃ ।
ক্ষযং যাস্যন্তি শনকৈঃ কালেনোপদ্ৰুতাঃ প্ৰজাঃ ॥ ৭ ॥
সামুদ্ৰং দৈহিকং ভৌমং ৰসং সাংৱৰ্তকো ৰৱিঃ ।
ৰশ্মিভিঃ পিবতে ঘোৰৈঃ সৰ্ৱং নৈৱ ৱিমুঞ্চতি ॥ ৮ ॥
ৰশ্মিভিঃ পিবতে ঘোৰৈঃ সৰ্ৱং নৈৱ ৱিমুঞ্চতি ॥ ৮ ॥
ততঃ সংৱৰ্তকো ৱহ্নিঃ সঙ্কৰ্ষণমুখোত্থিতঃ ।
দহত্যনিলৱেগোত্থঃ শূন্যান্ ভূৱিৱৰানথ ॥ ৯ ॥
দহত্যনিলৱেগোত্থঃ শূন্যান্ ভূৱিৱৰানথ ॥ ৯ ॥
উপৰ্যধঃ সমন্তাচ্চ শিখাভিৰ্ৱহ্নিসূৰ্যযোঃ ।
দহ্যমানং ৱিভাত্যণ্ডং দগ্ধগোমযপিণ্ডৱত্ ॥ ১০ ॥
দহ্যমানং ৱিভাত্যণ্ডং দগ্ধগোমযপিণ্ডৱত্ ॥ ১০ ॥
ততঃ প্ৰচণ্ডপৱনো ৱৰ্ষাণামধিকং শতম্ ।
পৰঃ সাংৱৰ্তকো ৱাতি ধূম্ৰং খং ৰজসাৱৃতম্ ॥ ১১ ॥
পৰঃ সাংৱৰ্তকো ৱাতি ধূম্ৰং খং ৰজসাৱৃতম্ ॥ ১১ ॥
ততো মেঘকুলান্যঙ্গ চিত্ৰ ৱৰ্ণান্যনেকশঃ ।
শতং ৱৰ্ষাণি ৱৰ্ষন্তি নদন্তি ৰভসস্ৱনৈঃ ॥ ১২ ॥
শতং ৱৰ্ষাণি ৱৰ্ষন্তি নদন্তি ৰভসস্ৱনৈঃ ॥ ১২ ॥
তত একোদকং ৱিশ্ৱং ব্ৰহ্মাণ্ডৱিৱৰান্তৰম্ ॥ ১৩ ॥
তদা ভূমেৰ্গন্ধগুণং গ্ৰসন্ত্যাপ উদপ্লৱে ।
গ্ৰস্তগন্ধা তু পৃথিৱী প্ৰলযত্ৱায কল্পতে ॥ ১৪ ॥
গ্ৰস্তগন্ধা তু পৃথিৱী প্ৰলযত্ৱায কল্পতে ॥ ১৪ ॥
অপাং ৰসমথো তেজস্তা লীযন্তেঽথ নীৰসাঃ ।
গ্ৰসতে তেজসো ৰূপং ৱাযুস্তদ্ৰহিতং তদা ॥ ১৫ ॥
গ্ৰসতে তেজসো ৰূপং ৱাযুস্তদ্ৰহিতং তদা ॥ ১৫ ॥
লীযতে চানিলে তেজো ৱাযোঃ খং গ্ৰসতে গুণম্ ।
স ৱৈ ৱিশতি খং ৰাজংস্ততশ্চ নভসো গুণম্ ॥ ১৬ ॥
স ৱৈ ৱিশতি খং ৰাজংস্ততশ্চ নভসো গুণম্ ॥ ১৬ ॥
শব্দং গ্ৰসতি ভূতাদিৰ্নভস্তমনুলীযতে ।
তৈজসশ্চেন্দ্ৰিযাণ্যঙ্গ দেৱান্ ৱৈকাৰিকো গুণৈঃ ॥ ১৭ ॥
তৈজসশ্চেন্দ্ৰিযাণ্যঙ্গ দেৱান্ ৱৈকাৰিকো গুণৈঃ ॥ ১৭ ॥
মহান্ গ্ৰসত্যহঙ্কাৰং গুণাঃ সত্ত্ৱাদযশ্চ তম্ ।
গ্ৰসতেঽৱ্যাকৃতং ৰাজন্ গুণান্ কালেন চোদিতম্ ॥ ১৮ ॥
গ্ৰসতেঽৱ্যাকৃতং ৰাজন্ গুণান্ কালেন চোদিতম্ ॥ ১৮ ॥
ন তস্য কালাৱযৱৈঃ পৰিণামাদযো গুণাঃ ।
অনাদ্যনন্তমৱ্যক্তং নিত্যং কাৰণমৱ্যযম্ ॥ ১৯ ॥
অনাদ্যনন্তমৱ্যক্তং নিত্যং কাৰণমৱ্যযম্ ॥ ১৯ ॥
ন যত্ৰ ৱাচো ন মনো ন সত্ত্ৱং
তমো ৰজো ৱা মহদাদযোঽমী ।
ন প্ৰাণবুদ্ধীন্দ্ৰিযদেৱতা ৱা
ন সন্নিৱেশঃ খলু লোককল্পঃ ॥ ২০ ॥
তমো ৰজো ৱা মহদাদযোঽমী ।
ন প্ৰাণবুদ্ধীন্দ্ৰিযদেৱতা ৱা
ন সন্নিৱেশঃ খলু লোককল্পঃ ॥ ২০ ॥
ন স্ৱপ্নজাগ্ৰন্ন চ তত্ সুষুপ্তং
ন খং জলং ভূৰনিলোঽগ্নিৰৰ্কঃ ।
সংসুপ্তৱচ্ছূন্যৱদপ্ৰতৰ্ক্যং
তন্মূলভূতং পদমামনন্তি ॥ ২১ ॥
ন খং জলং ভূৰনিলোঽগ্নিৰৰ্কঃ ।
সংসুপ্তৱচ্ছূন্যৱদপ্ৰতৰ্ক্যং
তন্মূলভূতং পদমামনন্তি ॥ ২১ ॥
লযঃ প্ৰাকৃতিকো হ্যেষ পুৰুষাৱ্যক্তযোৰ্যদা ।
শক্তযঃ সম্প্ৰলীযন্তে ৱিৱশাঃ কালৱিদ্ৰুতাঃ ॥ ২২ ॥
শক্তযঃ সম্প্ৰলীযন্তে ৱিৱশাঃ কালৱিদ্ৰুতাঃ ॥ ২২ ॥
বুদ্ধীন্দ্ৰিযাৰ্থৰূপেণ জ্ঞানং ভাতি তদাশ্ৰযম্ ।
দৃশ্যত্ৱাৱ্যতিৰেকাভ্যামাদ্যন্তৱদৱস্তু যত্ ॥ ২৩ ॥
দৃশ্যত্ৱাৱ্যতিৰেকাভ্যামাদ্যন্তৱদৱস্তু যত্ ॥ ২৩ ॥
দীপশ্চক্ষুশ্চ ৰূপং চ জ্যোতিষো ন পৃথগ্ ভৱেত্ ।
এৱং ধীঃ খানি মাত্ৰাশ্চ ন স্যুৰন্যতমাদৃতাত্ ॥ ২৪ ॥
এৱং ধীঃ খানি মাত্ৰাশ্চ ন স্যুৰন্যতমাদৃতাত্ ॥ ২৪ ॥
বুদ্ধেৰ্জাগৰণং স্ৱপ্নঃ সুষুপ্তিৰিতি চোচ্যতে ।
মাযামাত্ৰমিদং ৰাজন্ নানাত্ৱং প্ৰত্যগাত্মনি ॥ ২৫ ॥
মাযামাত্ৰমিদং ৰাজন্ নানাত্ৱং প্ৰত্যগাত্মনি ॥ ২৫ ॥
যথা জলধৰা ৱ্যোম্নি ভৱন্তি ন ভৱন্তি চ ।
ব্ৰহ্মণীদং তথা ৱিশ্ৱমৱযৱ্যুদযাপ্যযাত্ ॥ ২৬ ॥
ব্ৰহ্মণীদং তথা ৱিশ্ৱমৱযৱ্যুদযাপ্যযাত্ ॥ ২৬ ॥
সত্যং হ্যৱযৱঃ প্ৰোক্তঃ সৰ্ৱাৱযৱিনামিহ ।
ৱিনাৰ্থেন প্ৰতীযেৰন্ পটস্যেৱাঙ্গ তন্তৱঃ ॥ ২৭ ॥
ৱিনাৰ্থেন প্ৰতীযেৰন্ পটস্যেৱাঙ্গ তন্তৱঃ ॥ ২৭ ॥
যত্ সামান্যৱিশেষাভ্যামুপলভ্যেত স ভ্ৰমঃ ।
অন্যোন্যাপাশ্ৰযাত্ সৰ্ৱমাদ্যন্তৱদৱস্তু যত্ ॥ ২৮ ॥
অন্যোন্যাপাশ্ৰযাত্ সৰ্ৱমাদ্যন্তৱদৱস্তু যত্ ॥ ২৮ ॥
ৱিকাৰঃ খ্যাযমানোঽপি প্ৰত্যগাত্মানমন্তৰা ।
ন নিৰূপ্যোঽস্ত্যণুৰপি স্যাচ্চেচ্চিত্সম আত্মৱত্ ॥ ২৯ ॥
ন নিৰূপ্যোঽস্ত্যণুৰপি স্যাচ্চেচ্চিত্সম আত্মৱত্ ॥ ২৯ ॥
ন হি সত্যস্য নানাত্ৱমৱিদ্ৱান্ যদি মন্যতে ।
নানাত্ৱং ছিদ্ৰযোৰ্যদ্ৱজ্জ্যোতিষোৰ্ৱাতযোৰিৱ ॥ ৩০ ॥
নানাত্ৱং ছিদ্ৰযোৰ্যদ্ৱজ্জ্যোতিষোৰ্ৱাতযোৰিৱ ॥ ৩০ ॥
যথা হিৰণ্যং বহুধা সমীযতে
নৃভিঃ ক্ৰিযাভিৰ্ৱ্যৱহাৰৱৰ্ত্মসু ।
এৱং ৱচোভিৰ্ভগৱানধোক্ষজো
ৱ্যাখ্যাযতে লৌকিকৱৈদিকৈৰ্জনৈঃ ॥ ৩১ ॥
নৃভিঃ ক্ৰিযাভিৰ্ৱ্যৱহাৰৱৰ্ত্মসু ।
এৱং ৱচোভিৰ্ভগৱানধোক্ষজো
ৱ্যাখ্যাযতে লৌকিকৱৈদিকৈৰ্জনৈঃ ॥ ৩১ ॥
যথা ঘনোঽৰ্কপ্ৰভৱোঽৰ্কদৰ্শিতো
হ্যৰ্কাংশভূতস্য চ চক্ষুষস্তমঃ ।
এৱং ত্ৱহং ব্ৰহ্মগুণস্তদীক্ষিতো
ব্ৰহ্মাংশকস্যাত্মন আত্মবন্ধনঃ ॥ ৩২ ॥
হ্যৰ্কাংশভূতস্য চ চক্ষুষস্তমঃ ।
এৱং ত্ৱহং ব্ৰহ্মগুণস্তদীক্ষিতো
ব্ৰহ্মাংশকস্যাত্মন আত্মবন্ধনঃ ॥ ৩২ ॥
ঘনো যদাৰ্কপ্ৰভৱো ৱিদীৰ্যতে
চক্ষুঃ স্ৱৰূপং ৰৱিমীক্ষতে তদা ।
যদা হ্যহঙ্কাৰ উপাধিৰাত্মনো
জিজ্ঞাসযা নশ্যতি তৰ্হ্যনুস্মৰেত্ ॥ ৩৩ ॥
চক্ষুঃ স্ৱৰূপং ৰৱিমীক্ষতে তদা ।
যদা হ্যহঙ্কাৰ উপাধিৰাত্মনো
জিজ্ঞাসযা নশ্যতি তৰ্হ্যনুস্মৰেত্ ॥ ৩৩ ॥
যদৈৱমেতেন ৱিৱেকহেতিনা
মাযামযাহঙ্কৰণাত্মবন্ধনম্ ।
ছিত্ত্ৱাচ্যুতাত্মানুভৱোঽৱতিষ্ঠতে
তমাহুৰাত্যন্তিকমঙ্গ সম্প্লৱম্ ॥ ৩৪ ॥
মাযামযাহঙ্কৰণাত্মবন্ধনম্ ।
ছিত্ত্ৱাচ্যুতাত্মানুভৱোঽৱতিষ্ঠতে
তমাহুৰাত্যন্তিকমঙ্গ সম্প্লৱম্ ॥ ৩৪ ॥
নিত্যদা সৰ্ৱভূতানাং ব্ৰহ্মাদীনাং পৰন্তপ ।
উত্পত্তিপ্ৰলযাৱেকে সূক্ষ্মজ্ঞাঃ সম্প্ৰচক্ষতে ॥ ৩৫ ॥
উত্পত্তিপ্ৰলযাৱেকে সূক্ষ্মজ্ঞাঃ সম্প্ৰচক্ষতে ॥ ৩৫ ॥
কালস্ৰোতোজৱেনাশু হ্ৰিযমাণস্য নিত্যদা ।
পৰিণামিনামৱস্থাস্তা জন্মপ্ৰলযহেতৱঃ ॥ ৩৬ ॥
পৰিণামিনামৱস্থাস্তা জন্মপ্ৰলযহেতৱঃ ॥ ৩৬ ॥
অনাদ্যন্তৱতানেন কালেনেশ্ৱৰমূৰ্তিনা ।
অৱস্থা নৈৱ দৃশ্যন্তে ৱিযতি জ্যোতিষামিৱ ॥ ৩৭ ॥
অৱস্থা নৈৱ দৃশ্যন্তে ৱিযতি জ্যোতিষামিৱ ॥ ৩৭ ॥
নিত্যো নৈমিত্তিকশ্চৈৱ তথা প্ৰাকৃতিকো লযঃ ।
আত্যন্তিকশ্চ কথিতঃ কালস্য গতিৰীদৃশী ॥ ৩৮ ॥
আত্যন্তিকশ্চ কথিতঃ কালস্য গতিৰীদৃশী ॥ ৩৮ ॥
এতাঃ কুৰুশ্ৰেষ্ঠ জগদ্ৱিধাতু-
ৰ্নাৰাযণস্যাখিলসত্ত্ৱধাম্নঃ ।
লীলাকথাস্তে কথিতাঃ সমাসতঃ
কাৰ্ত্স্ন্যেন নাজোঽপ্যভিধাতুমীশঃ ॥ ৩৯ ॥
ৰ্নাৰাযণস্যাখিলসত্ত্ৱধাম্নঃ ।
লীলাকথাস্তে কথিতাঃ সমাসতঃ
কাৰ্ত্স্ন্যেন নাজোঽপ্যভিধাতুমীশঃ ॥ ৩৯ ॥
সংসাৰসিন্ধুমতিদুস্তৰমুত্তিতীৰ্ষো-
ৰ্নান্যঃ প্লৱো ভগৱতঃ পুৰুষোত্তমস্য ।
লীলাকথাৰসনিষেৱণমন্তৰেণ
পুংসো ভৱেদ্ ৱিৱিধদুঃখদৱাৰ্দিতস্য ॥ ৪০ ॥
ৰ্নান্যঃ প্লৱো ভগৱতঃ পুৰুষোত্তমস্য ।
লীলাকথাৰসনিষেৱণমন্তৰেণ
পুংসো ভৱেদ্ ৱিৱিধদুঃখদৱাৰ্দিতস্য ॥ ৪০ ॥
পুৰাণসংহিতামেতামৃষিৰ্নাৰাযণোঽৱ্যযঃ ।
নাৰদায পুৰা প্ৰাহ কৃষ্ণদ্ৱৈপাযনায সঃ ॥ ৪১ ॥
নাৰদায পুৰা প্ৰাহ কৃষ্ণদ্ৱৈপাযনায সঃ ॥ ৪১ ॥
স ৱৈ মহ্যং মহাৰাজ ভগৱান্ বাদৰাযণঃ ।
ইমাং ভাগৱতীং প্ৰীতঃ সংহিতাং ৱেদসম্মিতাম্ ॥ ৪২ ॥
ইমাং ভাগৱতীং প্ৰীতঃ সংহিতাং ৱেদসম্মিতাম্ ॥ ৪২ ॥
ইমাং ৱক্ষ্যত্যসৌ সূত ঋষিভ্যো নৈমিষালযে ।
দীৰ্ঘসত্ৰে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ সম্পৃষ্টঃ শৌনকাদিভিঃ ॥ ৪৩ ॥
দীৰ্ঘসত্ৰে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ সম্পৃষ্টঃ শৌনকাদিভিঃ ॥ ৪৩ ॥