ശ്രീശുക ഉവാച
കാലസ്തേ പരമാണ്വാദിര്ദ്വിപരാര്ധാവധിര്നൃപ ।
കഥിതോ യുഗമാനം ച ശൃണു കല്പലയാവപി ॥ ൧ ॥
കാലസ്തേ പരമാണ്വാദിര്ദ്വിപരാര്ധാവധിര്നൃപ ।
കഥിതോ യുഗമാനം ച ശൃണു കല്പലയാവപി ॥ ൧ ॥
ചതുര്യുഗസഹസ്രം തു ബ്രഹ്മണോ ദിനമുച്യതേ ।
സ കല്പോ യത്ര മനവശ്ചതുര്ദശ വിശാമ്പതേ ॥ ൨ ॥
സ കല്പോ യത്ര മനവശ്ചതുര്ദശ വിശാമ്പതേ ॥ ൨ ॥
തദന്തേ പ്രലയസ്താവാന് ബ്രാഹ്മീ രാത്രിരുദാഹൃതാ ।
ത്രയോ ലോകാ ഇമേ തത്ര കല്പന്തേ പ്രലയായ ഹി ॥ ൩ ॥
ത്രയോ ലോകാ ഇമേ തത്ര കല്പന്തേ പ്രലയായ ഹി ॥ ൩ ॥
ഏഷ നൈമിത്തികഃ പ്രോക്തഃ പ്രലയോ യത്ര വിശ്വസൃക് ।
ശേതേഽനന്താസനോ വിശ്വമാത്മസാത്കൃത്യ ചാത്മഭൂഃ ॥ ൪ ॥
ശേതേഽനന്താസനോ വിശ്വമാത്മസാത്കൃത്യ ചാത്മഭൂഃ ॥ ൪ ॥
ദ്വിപരാര്ധേ ത്വതിക്രാന്തേ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ।
തദാ പ്രകൃതയഃ സപ്ത കല്പന്തേ പ്രലയായ വൈ ॥ ൫ ॥
തദാ പ്രകൃതയഃ സപ്ത കല്പന്തേ പ്രലയായ വൈ ॥ ൫ ॥
ഏഷ പ്രാകൃതികോ രാജന് പ്രലയോ യത്ര ലീയതേ ।
അണ്ഡകോഷസ്തു സങ്ഘാതോ വിഘാട ഉപസാദിതേ ॥ ൬ ॥
അണ്ഡകോഷസ്തു സങ്ഘാതോ വിഘാട ഉപസാദിതേ ॥ ൬ ॥
പര്ജന്യഃ ശതവര്ഷാണി ഭൂമൌ രാജന് ന വര്ഷതി ।
തദാ നിരന്നേ ഹ്യന്യോന്യം ഭക്ഷ്യമാണാഃ ക്ഷുധാര്ദിതാഃ ।
ക്ഷയം യാസ്യന്തി ശനകൈഃ കാലേനോപദ്രുതാഃ പ്രജാഃ ॥ ൭ ॥
തദാ നിരന്നേ ഹ്യന്യോന്യം ഭക്ഷ്യമാണാഃ ക്ഷുധാര്ദിതാഃ ।
ക്ഷയം യാസ്യന്തി ശനകൈഃ കാലേനോപദ്രുതാഃ പ്രജാഃ ॥ ൭ ॥
സാമുദ്രം ദൈഹികം ഭൌമം രസം സാംവര്തകോ രവിഃ ।
രശ്മിഭിഃ പിബതേ ഘോരൈഃ സര്വം നൈവ വിമുഞ്ചതി ॥ ൮ ॥
രശ്മിഭിഃ പിബതേ ഘോരൈഃ സര്വം നൈവ വിമുഞ്ചതി ॥ ൮ ॥
തതഃ സംവര്തകോ വഹ്നിഃ സങ്കര്ഷണമുഖോത്ഥിതഃ ।
ദഹത്യനിലവേഗോത്ഥഃ ശൂന്യാന് ഭൂവിവരാനഥ ॥ ൯ ॥
ദഹത്യനിലവേഗോത്ഥഃ ശൂന്യാന് ഭൂവിവരാനഥ ॥ ൯ ॥
ഉപര്യധഃ സമന്താച്ച ശിഖാഭിര്വഹ്നിസൂര്യയോഃ ।
ദഹ്യമാനം വിഭാത്യണ്ഡം ദഗ്ധഗോമയപിണ്ഡവത് ॥ ൧൦ ॥
ദഹ്യമാനം വിഭാത്യണ്ഡം ദഗ്ധഗോമയപിണ്ഡവത് ॥ ൧൦ ॥
തതഃ പ്രചണ്ഡപവനോ വര്ഷാണാമധികം ശതമ് ।
പരഃ സാംവര്തകോ വാതി ധൂമ്രം ഖം രജസാവൃതമ് ॥ ൧൧ ॥
പരഃ സാംവര്തകോ വാതി ധൂമ്രം ഖം രജസാവൃതമ് ॥ ൧൧ ॥
തതോ മേഘകുലാന്യങ്ഗ ചിത്ര വര്ണാന്യനേകശഃ ।
ശതം വര്ഷാണി വര്ഷന്തി നദന്തി രഭസസ്വനൈഃ ॥ ൧൨ ॥
ശതം വര്ഷാണി വര്ഷന്തി നദന്തി രഭസസ്വനൈഃ ॥ ൧൨ ॥
തത ഏകോദകം വിശ്വം ബ്രഹ്മാണ്ഡവിവരാന്തരമ് ॥ ൧൩ ॥
തദാ ഭൂമേര്ഗന്ധഗുണം ഗ്രസന്ത്യാപ ഉദപ്ലവേ ।
ഗ്രസ്തഗന്ധാ തു പൃഥിവീ പ്രലയത്വായ കല്പതേ ॥ ൧൪ ॥
ഗ്രസ്തഗന്ധാ തു പൃഥിവീ പ്രലയത്വായ കല്പതേ ॥ ൧൪ ॥
അപാം രസമഥോ തേജസ്താ ലീയന്തേഽഥ നീരസാഃ ।
ഗ്രസതേ തേജസോ രൂപം വായുസ്തദ്രഹിതം തദാ ॥ ൧൫ ॥
ഗ്രസതേ തേജസോ രൂപം വായുസ്തദ്രഹിതം തദാ ॥ ൧൫ ॥
ലീയതേ ചാനിലേ തേജോ വായോഃ ഖം ഗ്രസതേ ഗുണമ് ।
സ വൈ വിശതി ഖം രാജംസ്തതശ്ച നഭസോ ഗുണമ് ॥ ൧൬ ॥
സ വൈ വിശതി ഖം രാജംസ്തതശ്ച നഭസോ ഗുണമ് ॥ ൧൬ ॥
ശബ്ദം ഗ്രസതി ഭൂതാദിര്നഭസ്തമനുലീയതേ ।
തൈജസശ്ചേന്ദ്രിയാണ്യങ്ഗ ദേവാന് വൈകാരികോ ഗുണൈഃ ॥ ൧൭ ॥
തൈജസശ്ചേന്ദ്രിയാണ്യങ്ഗ ദേവാന് വൈകാരികോ ഗുണൈഃ ॥ ൧൭ ॥
മഹാന് ഗ്രസത്യഹങ്കാരം ഗുണാഃ സത്ത്വാദയശ്ച തമ് ।
ഗ്രസതേഽവ്യാകൃതം രാജന് ഗുണാന് കാലേന ചോദിതമ് ॥ ൧൮ ॥
ഗ്രസതേഽവ്യാകൃതം രാജന് ഗുണാന് കാലേന ചോദിതമ് ॥ ൧൮ ॥
ന തസ്യ കാലാവയവൈഃ പരിണാമാദയോ ഗുണാഃ ।
അനാദ്യനന്തമവ്യക്തം നിത്യം കാരണമവ്യയമ് ॥ ൧൯ ॥
അനാദ്യനന്തമവ്യക്തം നിത്യം കാരണമവ്യയമ് ॥ ൧൯ ॥
ന യത്ര വാചോ ന മനോ ന സത്ത്വം
തമോ രജോ വാ മഹദാദയോഽമീ ।
ന പ്രാണബുദ്ധീന്ദ്രിയദേവതാ വാ
ന സന്നിവേശഃ ഖലു ലോകകല്പഃ ॥ ൨൦ ॥
തമോ രജോ വാ മഹദാദയോഽമീ ।
ന പ്രാണബുദ്ധീന്ദ്രിയദേവതാ വാ
ന സന്നിവേശഃ ഖലു ലോകകല്പഃ ॥ ൨൦ ॥
ന സ്വപ്നജാഗ്രന്ന ച തത് സുഷുപ്തം
ന ഖം ജലം ഭൂരനിലോഽഗ്നിരര്കഃ ।
സംസുപ്തവച്ഛൂന്യവദപ്രതര്ക്യം
തന്മൂലഭൂതം പദമാമനന്തി ॥ ൨൧ ॥
ന ഖം ജലം ഭൂരനിലോഽഗ്നിരര്കഃ ।
സംസുപ്തവച്ഛൂന്യവദപ്രതര്ക്യം
തന്മൂലഭൂതം പദമാമനന്തി ॥ ൨൧ ॥
ലയഃ പ്രാകൃതികോ ഹ്യേഷ പുരുഷാവ്യക്തയോര്യദാ ।
ശക്തയഃ സമ്പ്രലീയന്തേ വിവശാഃ കാലവിദ്രുതാഃ ॥ ൨൨ ॥
ശക്തയഃ സമ്പ്രലീയന്തേ വിവശാഃ കാലവിദ്രുതാഃ ॥ ൨൨ ॥
ബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥരൂപേണ ജ്ഞാനം ഭാതി തദാശ്രയമ് ।
ദൃശ്യത്വാവ്യതിരേകാഭ്യാമാദ്യന്തവദവസ്തു യത് ॥ ൨൩ ॥
ദൃശ്യത്വാവ്യതിരേകാഭ്യാമാദ്യന്തവദവസ്തു യത് ॥ ൨൩ ॥
ദീപശ്ചക്ഷുശ്ച രൂപം ച ജ്യോതിഷോ ന പൃഥഗ് ഭവേത് ।
ഏവം ധീഃ ഖാനി മാത്രാശ്ച ന സ്യുരന്യതമാദൃതാത് ॥ ൨൪ ॥
ഏവം ധീഃ ഖാനി മാത്രാശ്ച ന സ്യുരന്യതമാദൃതാത് ॥ ൨൪ ॥
ബുദ്ധേര്ജാഗരണം സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തിരിതി ചോച്യതേ ।
മായാമാത്രമിദം രാജന് നാനാത്വം പ്രത്യഗാത്മനി ॥ ൨൫ ॥
മായാമാത്രമിദം രാജന് നാനാത്വം പ്രത്യഗാത്മനി ॥ ൨൫ ॥
യഥാ ജലധരാ വ്യോമ്നി ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ।
ബ്രഹ്മണീദം തഥാ വിശ്വമവയവ്യുദയാപ്യയാത് ॥ ൨൬ ॥
ബ്രഹ്മണീദം തഥാ വിശ്വമവയവ്യുദയാപ്യയാത് ॥ ൨൬ ॥
സത്യം ഹ്യവയവഃ പ്രോക്തഃ സര്വാവയവിനാമിഹ ।
വിനാര്ഥേന പ്രതീയേരന് പടസ്യേവാങ്ഗ തന്തവഃ ॥ ൨൭ ॥
വിനാര്ഥേന പ്രതീയേരന് പടസ്യേവാങ്ഗ തന്തവഃ ॥ ൨൭ ॥
യത് സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാമുപലഭ്യേത സ ഭ്രമഃ ।
അന്യോന്യാപാശ്രയാത് സര്വമാദ്യന്തവദവസ്തു യത് ॥ ൨൮ ॥
അന്യോന്യാപാശ്രയാത് സര്വമാദ്യന്തവദവസ്തു യത് ॥ ൨൮ ॥
വികാരഃ ഖ്യായമാനോഽപി പ്രത്യഗാത്മാനമന്തരാ ।
ന നിരൂപ്യോഽസ്ത്യണുരപി സ്യാച്ചേച്ചിത്സമ ആത്മവത് ॥ ൨൯ ॥
ന നിരൂപ്യോഽസ്ത്യണുരപി സ്യാച്ചേച്ചിത്സമ ആത്മവത് ॥ ൨൯ ॥
ന ഹി സത്യസ്യ നാനാത്വമവിദ്വാന് യദി മന്യതേ ।
നാനാത്വം ഛിദ്രയോര്യദ്വജ്ജ്യോതിഷോര്വാതയോരിവ ॥ ൩൦ ॥
നാനാത്വം ഛിദ്രയോര്യദ്വജ്ജ്യോതിഷോര്വാതയോരിവ ॥ ൩൦ ॥
യഥാ ഹിരണ്യം ബഹുധാ സമീയതേ
നൃഭിഃ ക്രിയാഭിര്വ്യവഹാരവര്ത്മസു ।
ഏവം വചോഭിര്ഭഗവാനധോക്ഷജോ
വ്യാഖ്യായതേ ലൌകികവൈദികൈര്ജനൈഃ ॥ ൩൧ ॥
നൃഭിഃ ക്രിയാഭിര്വ്യവഹാരവര്ത്മസു ।
ഏവം വചോഭിര്ഭഗവാനധോക്ഷജോ
വ്യാഖ്യായതേ ലൌകികവൈദികൈര്ജനൈഃ ॥ ൩൧ ॥
യഥാ ഘനോഽര്കപ്രഭവോഽര്കദര്ശിതോ
ഹ്യര്കാംശഭൂതസ്യ ച ചക്ഷുഷസ്തമഃ ।
ഏവം ത്വഹം ബ്രഹ്മഗുണസ്തദീക്ഷിതോ
ബ്രഹ്മാംശകസ്യാത്മന ആത്മബന്ധനഃ ॥ ൩൨ ॥
ഹ്യര്കാംശഭൂതസ്യ ച ചക്ഷുഷസ്തമഃ ।
ഏവം ത്വഹം ബ്രഹ്മഗുണസ്തദീക്ഷിതോ
ബ്രഹ്മാംശകസ്യാത്മന ആത്മബന്ധനഃ ॥ ൩൨ ॥
ഘനോ യദാര്കപ്രഭവോ വിദീര്യതേ
ചക്ഷുഃ സ്വരൂപം രവിമീക്ഷതേ തദാ ।
യദാ ഹ്യഹങ്കാര ഉപാധിരാത്മനോ
ജിജ്ഞാസയാ നശ്യതി തര്ഹ്യനുസ്മരേത് ॥ ൩൩ ॥
ചക്ഷുഃ സ്വരൂപം രവിമീക്ഷതേ തദാ ।
യദാ ഹ്യഹങ്കാര ഉപാധിരാത്മനോ
ജിജ്ഞാസയാ നശ്യതി തര്ഹ്യനുസ്മരേത് ॥ ൩൩ ॥
യദൈവമേതേന വിവേകഹേതിനാ
മായാമയാഹങ്കരണാത്മബന്ധനമ് ।
ഛിത്ത്വാച്യുതാത്മാനുഭവോഽവതിഷ്ഠതേ
തമാഹുരാത്യന്തികമങ്ഗ സമ്പ്ലവമ് ॥ ൩൪ ॥
മായാമയാഹങ്കരണാത്മബന്ധനമ് ।
ഛിത്ത്വാച്യുതാത്മാനുഭവോഽവതിഷ്ഠതേ
തമാഹുരാത്യന്തികമങ്ഗ സമ്പ്ലവമ് ॥ ൩൪ ॥
നിത്യദാ സര്വഭൂതാനാം ബ്രഹ്മാദീനാം പരന്തപ ।
ഉത്പത്തിപ്രലയാവേകേ സൂക്ഷ്മജ്ഞാഃ സമ്പ്രചക്ഷതേ ॥ ൩൫ ॥
ഉത്പത്തിപ്രലയാവേകേ സൂക്ഷ്മജ്ഞാഃ സമ്പ്രചക്ഷതേ ॥ ൩൫ ॥
കാലസ്രോതോജവേനാശു ഹ്രിയമാണസ്യ നിത്യദാ ।
പരിണാമിനാമവസ്ഥാസ്താ ജന്മപ്രലയഹേതവഃ ॥ ൩൬ ॥
പരിണാമിനാമവസ്ഥാസ്താ ജന്മപ്രലയഹേതവഃ ॥ ൩൬ ॥
അനാദ്യന്തവതാനേന കാലേനേശ്വരമൂര്തിനാ ।
അവസ്ഥാ നൈവ ദൃശ്യന്തേ വിയതി ജ്യോതിഷാമിവ ॥ ൩൭ ॥
അവസ്ഥാ നൈവ ദൃശ്യന്തേ വിയതി ജ്യോതിഷാമിവ ॥ ൩൭ ॥
നിത്യോ നൈമിത്തികശ്ചൈവ തഥാ പ്രാകൃതികോ ലയഃ ।
ആത്യന്തികശ്ച കഥിതഃ കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ ॥ ൩൮ ॥
ആത്യന്തികശ്ച കഥിതഃ കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ ॥ ൩൮ ॥
ഏതാഃ കുരുശ്രേഷ്ഠ ജഗദ്വിധാതു-
ര്നാരായണസ്യാഖിലസത്ത്വധാമ്നഃ ।
ലീലാകഥാസ്തേ കഥിതാഃ സമാസതഃ
കാര്ത്സ്ന്യേന നാജോഽപ്യഭിധാതുമീശഃ ॥ ൩൯ ॥
ര്നാരായണസ്യാഖിലസത്ത്വധാമ്നഃ ।
ലീലാകഥാസ്തേ കഥിതാഃ സമാസതഃ
കാര്ത്സ്ന്യേന നാജോഽപ്യഭിധാതുമീശഃ ॥ ൩൯ ॥
സംസാരസിന്ധുമതിദുസ്തരമുത്തിതീര്ഷോ-
ര്നാന്യഃ പ്ലവോ ഭഗവതഃ പുരുഷോത്തമസ്യ ।
ലീലാകഥാരസനിഷേവണമന്തരേണ
പുംസോ ഭവേദ് വിവിധദുഃഖദവാര്ദിതസ്യ ॥ ൪൦ ॥
ര്നാന്യഃ പ്ലവോ ഭഗവതഃ പുരുഷോത്തമസ്യ ।
ലീലാകഥാരസനിഷേവണമന്തരേണ
പുംസോ ഭവേദ് വിവിധദുഃഖദവാര്ദിതസ്യ ॥ ൪൦ ॥
പുരാണസംഹിതാമേതാമൃഷിര്നാരായണോഽവ്യയഃ ।
നാരദായ പുരാ പ്രാഹ കൃഷ്ണദ്വൈപായനായ സഃ ॥ ൪൧ ॥
നാരദായ പുരാ പ്രാഹ കൃഷ്ണദ്വൈപായനായ സഃ ॥ ൪൧ ॥
സ വൈ മഹ്യം മഹാരാജ ഭഗവാന് ബാദരായണഃ ।
ഇമാം ഭാഗവതീം പ്രീതഃ സംഹിതാം വേദസമ്മിതാമ് ॥ ൪൨ ॥
ഇമാം ഭാഗവതീം പ്രീതഃ സംഹിതാം വേദസമ്മിതാമ് ॥ ൪൨ ॥
ഇമാം വക്ഷ്യത്യസൌ സൂത ഋഷിഭ്യോ നൈമിഷാലയേ ।
ദീര്ഘസത്രേ കുരുശ്രേഷ്ഠ സമ്പൃഷ്ടഃ ശൌനകാദിഭിഃ ॥ ൪൩ ॥
ദീര്ഘസത്രേ കുരുശ്രേഷ്ഠ സമ്പൃഷ്ടഃ ശൌനകാദിഭിഃ ॥ ൪൩ ॥