శ్రీశుక ఉవాచ
కాలస్తే పరమాణ్వాదిర్ద్విపరార్ధావధిర్నృప ।
కథితో యుగమానం చ శృణు కల్పలయావపి ॥ ౧ ॥
కాలస్తే పరమాణ్వాదిర్ద్విపరార్ధావధిర్నృప ।
కథితో యుగమానం చ శృణు కల్పలయావపి ॥ ౧ ॥
చతుర్యుగసహస్రం తు బ్రహ్మణో దినముచ్యతే ।
స కల్పో యత్ర మనవశ్చతుర్దశ విశామ్పతే ॥ ౨ ॥
స కల్పో యత్ర మనవశ్చతుర్దశ విశామ్పతే ॥ ౨ ॥
తదన్తే ప్రలయస్తావాన్ బ్రాహ్మీ రాత్రిరుదాహృతా ।
త్రయో లోకా ఇమే తత్ర కల్పన్తే ప్రలయాయ హి ॥ ౩ ॥
త్రయో లోకా ఇమే తత్ర కల్పన్తే ప్రలయాయ హి ॥ ౩ ॥
ఏష నైమిత్తికః ప్రోక్తః ప్రలయో యత్ర విశ్వసృక్ ।
శేతేఽనన్తాసనో విశ్వమాత్మసాత్కృత్య చాత్మభూః ॥ ౪ ॥
శేతేఽనన్తాసనో విశ్వమాత్మసాత్కృత్య చాత్మభూః ॥ ౪ ॥
ద్విపరార్ధే త్వతిక్రాన్తే బ్రహ్మణః పరమేష్ఠినః ।
తదా ప్రకృతయః సప్త కల్పన్తే ప్రలయాయ వై ॥ ౫ ॥
తదా ప్రకృతయః సప్త కల్పన్తే ప్రలయాయ వై ॥ ౫ ॥
ఏష ప్రాకృతికో రాజన్ ప్రలయో యత్ర లీయతే ।
అణ్డకోషస్తు సఙ్ఘాతో విఘాట ఉపసాదితే ॥ ౬ ॥
అణ్డకోషస్తు సఙ్ఘాతో విఘాట ఉపసాదితే ॥ ౬ ॥
పర్జన్యః శతవర్షాణి భూమౌ రాజన్ న వర్షతి ।
తదా నిరన్నే హ్యన్యోన్యం భక్ష్యమాణాః క్షుధార్దితాః ।
క్షయం యాస్యన్తి శనకైః కాలేనోపద్రుతాః ప్రజాః ॥ ౭ ॥
తదా నిరన్నే హ్యన్యోన్యం భక్ష్యమాణాః క్షుధార్దితాః ।
క్షయం యాస్యన్తి శనకైః కాలేనోపద్రుతాః ప్రజాః ॥ ౭ ॥
సాముద్రం దైహికం భౌమం రసం సాంవర్తకో రవిః ।
రశ్మిభిః పిబతే ఘోరైః సర్వం నైవ విముఞ్చతి ॥ ౮ ॥
రశ్మిభిః పిబతే ఘోరైః సర్వం నైవ విముఞ్చతి ॥ ౮ ॥
తతః సంవర్తకో వహ్నిః సఙ్కర్షణముఖోత్థితః ।
దహత్యనిలవేగోత్థః శూన్యాన్ భూవివరానథ ॥ ౯ ॥
దహత్యనిలవేగోత్థః శూన్యాన్ భూవివరానథ ॥ ౯ ॥
ఉపర్యధః సమన్తాచ్చ శిఖాభిర్వహ్నిసూర్యయోః ।
దహ్యమానం విభాత్యణ్డం దగ్ధగోమయపిణ్డవత్ ॥ ౧౦ ॥
దహ్యమానం విభాత్యణ్డం దగ్ధగోమయపిణ్డవత్ ॥ ౧౦ ॥
తతః ప్రచణ్డపవనో వర్షాణామధికం శతమ్ ।
పరః సాంవర్తకో వాతి ధూమ్రం ఖం రజసావృతమ్ ॥ ౧౧ ॥
పరః సాంవర్తకో వాతి ధూమ్రం ఖం రజసావృతమ్ ॥ ౧౧ ॥
తతో మేఘకులాన్యఙ్గ చిత్ర వర్ణాన్యనేకశః ।
శతం వర్షాణి వర్షన్తి నదన్తి రభసస్వనైః ॥ ౧౨ ॥
శతం వర్షాణి వర్షన్తి నదన్తి రభసస్వనైః ॥ ౧౨ ॥
తత ఏకోదకం విశ్వం బ్రహ్మాణ్డవివరాన్తరమ్ ॥ ౧౩ ॥
తదా భూమేర్గన్ధగుణం గ్రసన్త్యాప ఉదప్లవే ।
గ్రస్తగన్ధా తు పృథివీ ప్రలయత్వాయ కల్పతే ॥ ౧౪ ॥
గ్రస్తగన్ధా తు పృథివీ ప్రలయత్వాయ కల్పతే ॥ ౧౪ ॥
అపాం రసమథో తేజస్తా లీయన్తేఽథ నీరసాః ।
గ్రసతే తేజసో రూపం వాయుస్తద్రహితం తదా ॥ ౧౫ ॥
గ్రసతే తేజసో రూపం వాయుస్తద్రహితం తదా ॥ ౧౫ ॥
లీయతే చానిలే తేజో వాయోః ఖం గ్రసతే గుణమ్ ।
స వై విశతి ఖం రాజంస్తతశ్చ నభసో గుణమ్ ॥ ౧౬ ॥
స వై విశతి ఖం రాజంస్తతశ్చ నభసో గుణమ్ ॥ ౧౬ ॥
శబ్దం గ్రసతి భూతాదిర్నభస్తమనులీయతే ।
తైజసశ్చేన్ద్రియాణ్యఙ్గ దేవాన్ వైకారికో గుణైః ॥ ౧౭ ॥
తైజసశ్చేన్ద్రియాణ్యఙ్గ దేవాన్ వైకారికో గుణైః ॥ ౧౭ ॥
మహాన్ గ్రసత్యహఙ్కారం గుణాః సత్త్వాదయశ్చ తమ్ ।
గ్రసతేఽవ్యాకృతం రాజన్ గుణాన్ కాలేన చోదితమ్ ॥ ౧౮ ॥
గ్రసతేఽవ్యాకృతం రాజన్ గుణాన్ కాలేన చోదితమ్ ॥ ౧౮ ॥
న తస్య కాలావయవైః పరిణామాదయో గుణాః ।
అనాద్యనన్తమవ్యక్తం నిత్యం కారణమవ్యయమ్ ॥ ౧౯ ॥
అనాద్యనన్తమవ్యక్తం నిత్యం కారణమవ్యయమ్ ॥ ౧౯ ॥
న యత్ర వాచో న మనో న సత్త్వం
తమో రజో వా మహదాదయోఽమీ ।
న ప్రాణబుద్ధీన్ద్రియదేవతా వా
న సన్నివేశః ఖలు లోకకల్పః ॥ ౨౦ ॥
తమో రజో వా మహదాదయోఽమీ ।
న ప్రాణబుద్ధీన్ద్రియదేవతా వా
న సన్నివేశః ఖలు లోకకల్పః ॥ ౨౦ ॥
న స్వప్నజాగ్రన్న చ తత్ సుషుప్తం
న ఖం జలం భూరనిలోఽగ్నిరర్కః ।
సంసుప్తవచ్ఛూన్యవదప్రతర్క్యం
తన్మూలభూతం పదమామనన్తి ॥ ౨౧ ॥
న ఖం జలం భూరనిలోఽగ్నిరర్కః ।
సంసుప్తవచ్ఛూన్యవదప్రతర్క్యం
తన్మూలభూతం పదమామనన్తి ॥ ౨౧ ॥
లయః ప్రాకృతికో హ్యేష పురుషావ్యక్తయోర్యదా ।
శక్తయః సమ్ప్రలీయన్తే వివశాః కాలవిద్రుతాః ॥ ౨౨ ॥
శక్తయః సమ్ప్రలీయన్తే వివశాః కాలవిద్రుతాః ॥ ౨౨ ॥
బుద్ధీన్ద్రియార్థరూపేణ జ్ఞానం భాతి తదాశ్రయమ్ ।
దృశ్యత్వావ్యతిరేకాభ్యామాద్యన్తవదవస్తు యత్ ॥ ౨౩ ॥
దృశ్యత్వావ్యతిరేకాభ్యామాద్యన్తవదవస్తు యత్ ॥ ౨౩ ॥
దీపశ్చక్షుశ్చ రూపం చ జ్యోతిషో న పృథగ్ భవేత్ ।
ఏవం ధీః ఖాని మాత్రాశ్చ న స్యురన్యతమాదృతాత్ ॥ ౨౪ ॥
ఏవం ధీః ఖాని మాత్రాశ్చ న స్యురన్యతమాదృతాత్ ॥ ౨౪ ॥
బుద్ధేర్జాగరణం స్వప్నః సుషుప్తిరితి చోచ్యతే ।
మాయామాత్రమిదం రాజన్ నానాత్వం ప్రత్యగాత్మని ॥ ౨౫ ॥
మాయామాత్రమిదం రాజన్ నానాత్వం ప్రత్యగాత్మని ॥ ౨౫ ॥
యథా జలధరా వ్యోమ్ని భవన్తి న భవన్తి చ ।
బ్రహ్మణీదం తథా విశ్వమవయవ్యుదయాప్యయాత్ ॥ ౨౬ ॥
బ్రహ్మణీదం తథా విశ్వమవయవ్యుదయాప్యయాత్ ॥ ౨౬ ॥
సత్యం హ్యవయవః ప్రోక్తః సర్వావయవినామిహ ।
వినార్థేన ప్రతీయేరన్ పటస్యేవాఙ్గ తన్తవః ॥ ౨౭ ॥
వినార్థేన ప్రతీయేరన్ పటస్యేవాఙ్గ తన్తవః ॥ ౨౭ ॥
యత్ సామాన్యవిశేషాభ్యాముపలభ్యేత స భ్రమః ।
అన్యోన్యాపాశ్రయాత్ సర్వమాద్యన్తవదవస్తు యత్ ॥ ౨౮ ॥
అన్యోన్యాపాశ్రయాత్ సర్వమాద్యన్తవదవస్తు యత్ ॥ ౨౮ ॥
వికారః ఖ్యాయమానోఽపి ప్రత్యగాత్మానమన్తరా ।
న నిరూప్యోఽస్త్యణురపి స్యాచ్చేచ్చిత్సమ ఆత్మవత్ ॥ ౨౯ ॥
న నిరూప్యోఽస్త్యణురపి స్యాచ్చేచ్చిత్సమ ఆత్మవత్ ॥ ౨౯ ॥
న హి సత్యస్య నానాత్వమవిద్వాన్ యది మన్యతే ।
నానాత్వం ఛిద్రయోర్యద్వజ్జ్యోతిషోర్వాతయోరివ ॥ ౩౦ ॥
నానాత్వం ఛిద్రయోర్యద్వజ్జ్యోతిషోర్వాతయోరివ ॥ ౩౦ ॥
యథా హిరణ్యం బహుధా సమీయతే
నృభిః క్రియాభిర్వ్యవహారవర్త్మసు ।
ఏవం వచోభిర్భగవానధోక్షజో
వ్యాఖ్యాయతే లౌకికవైదికైర్జనైః ॥ ౩౧ ॥
నృభిః క్రియాభిర్వ్యవహారవర్త్మసు ।
ఏవం వచోభిర్భగవానధోక్షజో
వ్యాఖ్యాయతే లౌకికవైదికైర్జనైః ॥ ౩౧ ॥
యథా ఘనోఽర్కప్రభవోఽర్కదర్శితో
హ్యర్కాంశభూతస్య చ చక్షుషస్తమః ।
ఏవం త్వహం బ్రహ్మగుణస్తదీక్షితో
బ్రహ్మాంశకస్యాత్మన ఆత్మబన్ధనః ॥ ౩౨ ॥
హ్యర్కాంశభూతస్య చ చక్షుషస్తమః ।
ఏవం త్వహం బ్రహ్మగుణస్తదీక్షితో
బ్రహ్మాంశకస్యాత్మన ఆత్మబన్ధనః ॥ ౩౨ ॥
ఘనో యదార్కప్రభవో విదీర్యతే
చక్షుః స్వరూపం రవిమీక్షతే తదా ।
యదా హ్యహఙ్కార ఉపాధిరాత్మనో
జిజ్ఞాసయా నశ్యతి తర్హ్యనుస్మరేత్ ॥ ౩౩ ॥
చక్షుః స్వరూపం రవిమీక్షతే తదా ।
యదా హ్యహఙ్కార ఉపాధిరాత్మనో
జిజ్ఞాసయా నశ్యతి తర్హ్యనుస్మరేత్ ॥ ౩౩ ॥
యదైవమేతేన వివేకహేతినా
మాయామయాహఙ్కరణాత్మబన్ధనమ్ ।
ఛిత్త్వాచ్యుతాత్మానుభవోఽవతిష్ఠతే
తమాహురాత్యన్తికమఙ్గ సమ్ప్లవమ్ ॥ ౩౪ ॥
మాయామయాహఙ్కరణాత్మబన్ధనమ్ ।
ఛిత్త్వాచ్యుతాత్మానుభవోఽవతిష్ఠతే
తమాహురాత్యన్తికమఙ్గ సమ్ప్లవమ్ ॥ ౩౪ ॥
నిత్యదా సర్వభూతానాం బ్రహ్మాదీనాం పరన్తప ।
ఉత్పత్తిప్రలయావేకే సూక్ష్మజ్ఞాః సమ్ప్రచక్షతే ॥ ౩౫ ॥
ఉత్పత్తిప్రలయావేకే సూక్ష్మజ్ఞాః సమ్ప్రచక్షతే ॥ ౩౫ ॥
కాలస్రోతోజవేనాశు హ్రియమాణస్య నిత్యదా ।
పరిణామినామవస్థాస్తా జన్మప్రలయహేతవః ॥ ౩౬ ॥
పరిణామినామవస్థాస్తా జన్మప్రలయహేతవః ॥ ౩౬ ॥
అనాద్యన్తవతానేన కాలేనేశ్వరమూర్తినా ।
అవస్థా నైవ దృశ్యన్తే వియతి జ్యోతిషామివ ॥ ౩౭ ॥
అవస్థా నైవ దృశ్యన్తే వియతి జ్యోతిషామివ ॥ ౩౭ ॥
నిత్యో నైమిత్తికశ్చైవ తథా ప్రాకృతికో లయః ।
ఆత్యన్తికశ్చ కథితః కాలస్య గతిరీదృశీ ॥ ౩౮ ॥
ఆత్యన్తికశ్చ కథితః కాలస్య గతిరీదృశీ ॥ ౩౮ ॥
ఏతాః కురుశ్రేష్ఠ జగద్విధాతు-
ర్నారాయణస్యాఖిలసత్త్వధామ్నః ।
లీలాకథాస్తే కథితాః సమాసతః
కార్త్స్న్యేన నాజోఽప్యభిధాతుమీశః ॥ ౩౯ ॥
ర్నారాయణస్యాఖిలసత్త్వధామ్నః ।
లీలాకథాస్తే కథితాః సమాసతః
కార్త్స్న్యేన నాజోఽప్యభిధాతుమీశః ॥ ౩౯ ॥
సంసారసిన్ధుమతిదుస్తరముత్తితీర్షో-
ర్నాన్యః ప్లవో భగవతః పురుషోత్తమస్య ।
లీలాకథారసనిషేవణమన్తరేణ
పుంసో భవేద్ వివిధదుఃఖదవార్దితస్య ॥ ౪౦ ॥
ర్నాన్యః ప్లవో భగవతః పురుషోత్తమస్య ।
లీలాకథారసనిషేవణమన్తరేణ
పుంసో భవేద్ వివిధదుఃఖదవార్దితస్య ॥ ౪౦ ॥
పురాణసంహితామేతామృషిర్నారాయణోఽవ్యయః ।
నారదాయ పురా ప్రాహ కృష్ణద్వైపాయనాయ సః ॥ ౪౧ ॥
నారదాయ పురా ప్రాహ కృష్ణద్వైపాయనాయ సః ॥ ౪౧ ॥
స వై మహ్యం మహారాజ భగవాన్ బాదరాయణః ।
ఇమాం భాగవతీం ప్రీతః సంహితాం వేదసమ్మితామ్ ॥ ౪౨ ॥
ఇమాం భాగవతీం ప్రీతః సంహితాం వేదసమ్మితామ్ ॥ ౪౨ ॥
ఇమాం వక్ష్యత్యసౌ సూత ఋషిభ్యో నైమిషాలయే ।
దీర్ఘసత్రే కురుశ్రేష్ఠ సమ్పృష్టః శౌనకాదిభిః ॥ ౪౩ ॥
దీర్ఘసత్రే కురుశ్రేష్ఠ సమ్పృష్టః శౌనకాదిభిః ॥ ౪౩ ॥