શ્રીશુક ઉવાચ
કાલસ્તે પરમાણ્વાદિર્દ્વિપરાર્ધાવધિર્નૃપ ।
કથિતો યુગમાનં ચ શૃણુ કલ્પલયાવપિ ॥ ૧ ॥
કાલસ્તે પરમાણ્વાદિર્દ્વિપરાર્ધાવધિર્નૃપ ।
કથિતો યુગમાનં ચ શૃણુ કલ્પલયાવપિ ॥ ૧ ॥
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે ।
સ કલ્પો યત્ર મનવશ્ચતુર્દશ વિશામ્પતે ॥ ૨ ॥
સ કલ્પો યત્ર મનવશ્ચતુર્દશ વિશામ્પતે ॥ ૨ ॥
તદન્તે પ્રલયસ્તાવાન્ બ્રાહ્મી રાત્રિરુદાહૃતા ।
ત્રયો લોકા ઇમે તત્ર કલ્પન્તે પ્રલયાય હિ ॥ ૩ ॥
ત્રયો લોકા ઇમે તત્ર કલ્પન્તે પ્રલયાય હિ ॥ ૩ ॥
એષ નૈમિત્તિકઃ પ્રોક્તઃ પ્રલયો યત્ર વિશ્વસૃક્ ।
શેતેઽનન્તાસનો વિશ્વમાત્મસાત્કૃત્ય ચાત્મભૂઃ ॥ ૪ ॥
શેતેઽનન્તાસનો વિશ્વમાત્મસાત્કૃત્ય ચાત્મભૂઃ ॥ ૪ ॥
દ્વિપરાર્ધે ત્વતિક્રાન્તે બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
તદા પ્રકૃતયઃ સપ્ત કલ્પન્તે પ્રલયાય વૈ ॥ ૫ ॥
તદા પ્રકૃતયઃ સપ્ત કલ્પન્તે પ્રલયાય વૈ ॥ ૫ ॥
એષ પ્રાકૃતિકો રાજન્ પ્રલયો યત્ર લીયતે ।
અણ્ડકોષસ્તુ સઙ્ઘાતો વિઘાટ ઉપસાદિતે ॥ ૬ ॥
અણ્ડકોષસ્તુ સઙ્ઘાતો વિઘાટ ઉપસાદિતે ॥ ૬ ॥
પર્જન્યઃ શતવર્ષાણિ ભૂમૌ રાજન્ ન વર્ષતિ ।
તદા નિરન્ને હ્યન્યોન્યં ભક્ષ્યમાણાઃ ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
ક્ષયં યાસ્યન્તિ શનકૈઃ કાલેનોપદ્રુતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૭ ॥
તદા નિરન્ને હ્યન્યોન્યં ભક્ષ્યમાણાઃ ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
ક્ષયં યાસ્યન્તિ શનકૈઃ કાલેનોપદ્રુતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૭ ॥
સામુદ્રં દૈહિકં ભૌમં રસં સાંવર્તકો રવિઃ ।
રશ્મિભિઃ પિબતે ઘોરૈઃ સર્વં નૈવ વિમુઞ્ચતિ ॥ ૮ ॥
રશ્મિભિઃ પિબતે ઘોરૈઃ સર્વં નૈવ વિમુઞ્ચતિ ॥ ૮ ॥
તતઃ સંવર્તકો વહ્નિઃ સઙ્કર્ષણમુખોત્થિતઃ ।
દહત્યનિલવેગોત્થઃ શૂન્યાન્ ભૂવિવરાનથ ॥ ૯ ॥
દહત્યનિલવેગોત્થઃ શૂન્યાન્ ભૂવિવરાનથ ॥ ૯ ॥
ઉપર્યધઃ સમન્તાચ્ચ શિખાભિર્વહ્નિસૂર્યયોઃ ।
દહ્યમાનં વિભાત્યણ્ડં દગ્ધગોમયપિણ્ડવત્ ॥ ૧૦ ॥
દહ્યમાનં વિભાત્યણ્ડં દગ્ધગોમયપિણ્ડવત્ ॥ ૧૦ ॥
તતઃ પ્રચણ્ડપવનો વર્ષાણામધિકં શતમ્ ।
પરઃ સાંવર્તકો વાતિ ધૂમ્રં ખં રજસાવૃતમ્ ॥ ૧૧ ॥
પરઃ સાંવર્તકો વાતિ ધૂમ્રં ખં રજસાવૃતમ્ ॥ ૧૧ ॥
તતો મેઘકુલાન્યઙ્ગ ચિત્ર વર્ણાન્યનેકશઃ ।
શતં વર્ષાણિ વર્ષન્તિ નદન્તિ રભસસ્વનૈઃ ॥ ૧૨ ॥
શતં વર્ષાણિ વર્ષન્તિ નદન્તિ રભસસ્વનૈઃ ॥ ૧૨ ॥
તત એકોદકં વિશ્વં બ્રહ્માણ્ડવિવરાન્તરમ્ ॥ ૧૩ ॥
તદા ભૂમેર્ગન્ધગુણં ગ્રસન્ત્યાપ ઉદપ્લવે ।
ગ્રસ્તગન્ધા તુ પૃથિવી પ્રલયત્વાય કલ્પતે ॥ ૧૪ ॥
ગ્રસ્તગન્ધા તુ પૃથિવી પ્રલયત્વાય કલ્પતે ॥ ૧૪ ॥
અપાં રસમથો તેજસ્તા લીયન્તેઽથ નીરસાઃ ।
ગ્રસતે તેજસો રૂપં વાયુસ્તદ્રહિતં તદા ॥ ૧૫ ॥
ગ્રસતે તેજસો રૂપં વાયુસ્તદ્રહિતં તદા ॥ ૧૫ ॥
લીયતે ચાનિલે તેજો વાયોઃ ખં ગ્રસતે ગુણમ્ ।
સ વૈ વિશતિ ખં રાજંસ્તતશ્ચ નભસો ગુણમ્ ॥ ૧૬ ॥
સ વૈ વિશતિ ખં રાજંસ્તતશ્ચ નભસો ગુણમ્ ॥ ૧૬ ॥
શબ્દં ગ્રસતિ ભૂતાદિર્નભસ્તમનુલીયતે ।
તૈજસશ્ચેન્દ્રિયાણ્યઙ્ગ દેવાન્ વૈકારિકો ગુણૈઃ ॥ ૧૭ ॥
તૈજસશ્ચેન્દ્રિયાણ્યઙ્ગ દેવાન્ વૈકારિકો ગુણૈઃ ॥ ૧૭ ॥
મહાન્ ગ્રસત્યહઙ્કારં ગુણાઃ સત્ત્વાદયશ્ચ તમ્ ।
ગ્રસતેઽવ્યાકૃતં રાજન્ ગુણાન્ કાલેન ચોદિતમ્ ॥ ૧૮ ॥
ગ્રસતેઽવ્યાકૃતં રાજન્ ગુણાન્ કાલેન ચોદિતમ્ ॥ ૧૮ ॥
ન તસ્ય કાલાવયવૈઃ પરિણામાદયો ગુણાઃ ।
અનાદ્યનન્તમવ્યક્તં નિત્યં કારણમવ્યયમ્ ॥ ૧૯ ॥
અનાદ્યનન્તમવ્યક્તં નિત્યં કારણમવ્યયમ્ ॥ ૧૯ ॥
ન યત્ર વાચો ન મનો ન સત્ત્વં
તમો રજો વા મહદાદયોઽમી ।
ન પ્રાણબુદ્ધીન્દ્રિયદેવતા વા
ન સન્નિવેશઃ ખલુ લોકકલ્પઃ ॥ ૨૦ ॥
તમો રજો વા મહદાદયોઽમી ।
ન પ્રાણબુદ્ધીન્દ્રિયદેવતા વા
ન સન્નિવેશઃ ખલુ લોકકલ્પઃ ॥ ૨૦ ॥
ન સ્વપ્નજાગ્રન્ન ચ તત્ સુષુપ્તં
ન ખં જલં ભૂરનિલોઽગ્નિરર્કઃ ।
સંસુપ્તવચ્છૂન્યવદપ્રતર્ક્યં
તન્મૂલભૂતં પદમામનન્તિ ॥ ૨૧ ॥
ન ખં જલં ભૂરનિલોઽગ્નિરર્કઃ ।
સંસુપ્તવચ્છૂન્યવદપ્રતર્ક્યં
તન્મૂલભૂતં પદમામનન્તિ ॥ ૨૧ ॥
લયઃ પ્રાકૃતિકો હ્યેષ પુરુષાવ્યક્તયોર્યદા ।
શક્તયઃ સમ્પ્રલીયન્તે વિવશાઃ કાલવિદ્રુતાઃ ॥ ૨૨ ॥
શક્તયઃ સમ્પ્રલીયન્તે વિવશાઃ કાલવિદ્રુતાઃ ॥ ૨૨ ॥
બુદ્ધીન્દ્રિયાર્થરૂપેણ જ્ઞાનં ભાતિ તદાશ્રયમ્ ।
દૃશ્યત્વાવ્યતિરેકાભ્યામાદ્યન્તવદવસ્તુ યત્ ॥ ૨૩ ॥
દૃશ્યત્વાવ્યતિરેકાભ્યામાદ્યન્તવદવસ્તુ યત્ ॥ ૨૩ ॥
દીપશ્ચક્ષુશ્ચ રૂપં ચ જ્યોતિષો ન પૃથગ્ ભવેત્ ।
એવં ધીઃ ખાનિ માત્રાશ્ચ ન સ્યુરન્યતમાદૃતાત્ ॥ ૨૪ ॥
એવં ધીઃ ખાનિ માત્રાશ્ચ ન સ્યુરન્યતમાદૃતાત્ ॥ ૨૪ ॥
બુદ્ધેર્જાગરણં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિરિતિ ચોચ્યતે ।
માયામાત્રમિદં રાજન્ નાનાત્વં પ્રત્યગાત્મનિ ॥ ૨૫ ॥
માયામાત્રમિદં રાજન્ નાનાત્વં પ્રત્યગાત્મનિ ॥ ૨૫ ॥
યથા જલધરા વ્યોમ્નિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
બ્રહ્મણીદં તથા વિશ્વમવયવ્યુદયાપ્યયાત્ ॥ ૨૬ ॥
બ્રહ્મણીદં તથા વિશ્વમવયવ્યુદયાપ્યયાત્ ॥ ૨૬ ॥
સત્યં હ્યવયવઃ પ્રોક્તઃ સર્વાવયવિનામિહ ।
વિનાર્થેન પ્રતીયેરન્ પટસ્યેવાઙ્ગ તન્તવઃ ॥ ૨૭ ॥
વિનાર્થેન પ્રતીયેરન્ પટસ્યેવાઙ્ગ તન્તવઃ ॥ ૨૭ ॥
યત્ સામાન્યવિશેષાભ્યામુપલભ્યેત સ ભ્રમઃ ।
અન્યોન્યાપાશ્રયાત્ સર્વમાદ્યન્તવદવસ્તુ યત્ ॥ ૨૮ ॥
અન્યોન્યાપાશ્રયાત્ સર્વમાદ્યન્તવદવસ્તુ યત્ ॥ ૨૮ ॥
વિકારઃ ખ્યાયમાનોઽપિ પ્રત્યગાત્માનમન્તરા ।
ન નિરૂપ્યોઽસ્ત્યણુરપિ સ્યાચ્ચેચ્ચિત્સમ આત્મવત્ ॥ ૨૯ ॥
ન નિરૂપ્યોઽસ્ત્યણુરપિ સ્યાચ્ચેચ્ચિત્સમ આત્મવત્ ॥ ૨૯ ॥
ન હિ સત્યસ્ય નાનાત્વમવિદ્વાન્ યદિ મન્યતે ।
નાનાત્વં છિદ્રયોર્યદ્વજ્જ્યોતિષોર્વાતયોરિવ ॥ ૩૦ ॥
નાનાત્વં છિદ્રયોર્યદ્વજ્જ્યોતિષોર્વાતયોરિવ ॥ ૩૦ ॥
યથા હિરણ્યં બહુધા સમીયતે
નૃભિઃ ક્રિયાભિર્વ્યવહારવર્ત્મસુ ।
એવં વચોભિર્ભગવાનધોક્ષજો
વ્યાખ્યાયતે લૌકિકવૈદિકૈર્જનૈઃ ॥ ૩૧ ॥
નૃભિઃ ક્રિયાભિર્વ્યવહારવર્ત્મસુ ।
એવં વચોભિર્ભગવાનધોક્ષજો
વ્યાખ્યાયતે લૌકિકવૈદિકૈર્જનૈઃ ॥ ૩૧ ॥
યથા ઘનોઽર્કપ્રભવોઽર્કદર્શિતો
હ્યર્કાંશભૂતસ્ય ચ ચક્ષુષસ્તમઃ ।
એવં ત્વહં બ્રહ્મગુણસ્તદીક્ષિતો
બ્રહ્માંશકસ્યાત્મન આત્મબન્ધનઃ ॥ ૩૨ ॥
હ્યર્કાંશભૂતસ્ય ચ ચક્ષુષસ્તમઃ ।
એવં ત્વહં બ્રહ્મગુણસ્તદીક્ષિતો
બ્રહ્માંશકસ્યાત્મન આત્મબન્ધનઃ ॥ ૩૨ ॥
ઘનો યદાર્કપ્રભવો વિદીર્યતે
ચક્ષુઃ સ્વરૂપં રવિમીક્ષતે તદા ।
યદા હ્યહઙ્કાર ઉપાધિરાત્મનો
જિજ્ઞાસયા નશ્યતિ તર્હ્યનુસ્મરેત્ ॥ ૩૩ ॥
ચક્ષુઃ સ્વરૂપં રવિમીક્ષતે તદા ।
યદા હ્યહઙ્કાર ઉપાધિરાત્મનો
જિજ્ઞાસયા નશ્યતિ તર્હ્યનુસ્મરેત્ ॥ ૩૩ ॥
યદૈવમેતેન વિવેકહેતિના
માયામયાહઙ્કરણાત્મબન્ધનમ્ ।
છિત્ત્વાચ્યુતાત્માનુભવોઽવતિષ્ઠતે
તમાહુરાત્યન્તિકમઙ્ગ સમ્પ્લવમ્ ॥ ૩૪ ॥
માયામયાહઙ્કરણાત્મબન્ધનમ્ ।
છિત્ત્વાચ્યુતાત્માનુભવોઽવતિષ્ઠતે
તમાહુરાત્યન્તિકમઙ્ગ સમ્પ્લવમ્ ॥ ૩૪ ॥
નિત્યદા સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં પરન્તપ ।
ઉત્પત્તિપ્રલયાવેકે સૂક્ષ્મજ્ઞાઃ સમ્પ્રચક્ષતે ॥ ૩૫ ॥
ઉત્પત્તિપ્રલયાવેકે સૂક્ષ્મજ્ઞાઃ સમ્પ્રચક્ષતે ॥ ૩૫ ॥
કાલસ્રોતોજવેનાશુ હ્રિયમાણસ્ય નિત્યદા ।
પરિણામિનામવસ્થાસ્તા જન્મપ્રલયહેતવઃ ॥ ૩૬ ॥
પરિણામિનામવસ્થાસ્તા જન્મપ્રલયહેતવઃ ॥ ૩૬ ॥
અનાદ્યન્તવતાનેન કાલેનેશ્વરમૂર્તિના ।
અવસ્થા નૈવ દૃશ્યન્તે વિયતિ જ્યોતિષામિવ ॥ ૩૭ ॥
અવસ્થા નૈવ દૃશ્યન્તે વિયતિ જ્યોતિષામિવ ॥ ૩૭ ॥
નિત્યો નૈમિત્તિકશ્ચૈવ તથા પ્રાકૃતિકો લયઃ ।
આત્યન્તિકશ્ચ કથિતઃ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ॥ ૩૮ ॥
આત્યન્તિકશ્ચ કથિતઃ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ॥ ૩૮ ॥
એતાઃ કુરુશ્રેષ્ઠ જગદ્વિધાતુ-
ર્નારાયણસ્યાખિલસત્ત્વધામ્નઃ ।
લીલાકથાસ્તે કથિતાઃ સમાસતઃ
કાર્ત્સ્ન્યેન નાજોઽપ્યભિધાતુમીશઃ ॥ ૩૯ ॥
ર્નારાયણસ્યાખિલસત્ત્વધામ્નઃ ।
લીલાકથાસ્તે કથિતાઃ સમાસતઃ
કાર્ત્સ્ન્યેન નાજોઽપ્યભિધાતુમીશઃ ॥ ૩૯ ॥
સંસારસિન્ધુમતિદુસ્તરમુત્તિતીર્ષો-
ર્નાન્યઃ પ્લવો ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્ય ।
લીલાકથારસનિષેવણમન્તરેણ
પુંસો ભવેદ્ વિવિધદુઃખદવાર્દિતસ્ય ॥ ૪૦ ॥
ર્નાન્યઃ પ્લવો ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્ય ।
લીલાકથારસનિષેવણમન્તરેણ
પુંસો ભવેદ્ વિવિધદુઃખદવાર્દિતસ્ય ॥ ૪૦ ॥
પુરાણસંહિતામેતામૃષિર્નારાયણોઽવ્યયઃ ।
નારદાય પુરા પ્રાહ કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય સઃ ॥ ૪૧ ॥
નારદાય પુરા પ્રાહ કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય સઃ ॥ ૪૧ ॥
સ વૈ મહ્યં મહારાજ ભગવાન્ બાદરાયણઃ ।
ઇમાં ભાગવતીં પ્રીતઃ સંહિતાં વેદસમ્મિતામ્ ॥ ૪૨ ॥
ઇમાં ભાગવતીં પ્રીતઃ સંહિતાં વેદસમ્મિતામ્ ॥ ૪૨ ॥
ઇમાં વક્ષ્યત્યસૌ સૂત ઋષિભ્યો નૈમિષાલયે ।
દીર્ઘસત્રે કુરુશ્રેષ્ઠ સમ્પૃષ્ટઃ શૌનકાદિભિઃ ॥ ૪૩ ॥
દીર્ઘસત્રે કુરુશ્રેષ્ઠ સમ્પૃષ્ટઃ શૌનકાદિભિઃ ॥ ૪૩ ॥