śrī-śuka uvāca
kālas te paramāṇv-ādir
dvi-parārdhāvadhir nṛpa
kathito yuga-mānaṁ ca
śṛṇu kalpa-layāv api
kālas te paramāṇv-ādir
dvi-parārdhāvadhir nṛpa
kathito yuga-mānaṁ ca
śṛṇu kalpa-layāv api
catur-yuga-sahasraṁ tu
brahmaṇo dinam ucyate
sa kalpo yatra manavaś
caturdaśa viśām-pate
brahmaṇo dinam ucyate
sa kalpo yatra manavaś
caturdaśa viśām-pate
tad-ante pralayas tāvān
brāhmī rātrir udāhṛtā
trayo lokā ime tatra
kalpante pralayāya hi
brāhmī rātrir udāhṛtā
trayo lokā ime tatra
kalpante pralayāya hi
eṣa naimittikaḥ proktaḥ
pralayo yatra viśva-sṛk
śete ’nantāsano viśvam
ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ
pralayo yatra viśva-sṛk
śete ’nantāsano viśvam
ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ
dvi-parārdhe tv atikrānte
brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
tadā prakṛtayaḥ sapta
kalpante pralayāya vai
brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
tadā prakṛtayaḥ sapta
kalpante pralayāya vai
eṣa prākṛtiko rājan
pralayo yatra līyate
aṇḍa-koṣas tu saṅghāto
vighāta upasādite
pralayo yatra līyate
aṇḍa-koṣas tu saṅghāto
vighāta upasādite
parjanyaḥ śata-varṣāṇi
bhūmau rājan na varṣati
tadā niranne hy anyonyaṁ
bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ
kṣayaṁ yāsyanti śanakaiḥ
kālenopadrutāḥ prajāḥ
bhūmau rājan na varṣati
tadā niranne hy anyonyaṁ
bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ
kṣayaṁ yāsyanti śanakaiḥ
kālenopadrutāḥ prajāḥ
sāmudraṁ daihikaṁ bhaumaṁ
rasaṁ sāṁvartako raviḥ
raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ
sarvaṁ naiva vimuñcati
rasaṁ sāṁvartako raviḥ
raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ
sarvaṁ naiva vimuñcati
tataḥ saṁvartako vahniḥ
saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ
dahaty anila-vegotthaḥ
śūnyān bhū-vivarān atha
saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ
dahaty anila-vegotthaḥ
śūnyān bhū-vivarān atha
upary adhaḥ samantāc ca
śikhābhir vahni-sūryayoḥ
dahyamānaṁ vibhāty aṇḍaṁ
dagdha-gomaya-piṇḍa-vat
śikhābhir vahni-sūryayoḥ
dahyamānaṁ vibhāty aṇḍaṁ
dagdha-gomaya-piṇḍa-vat
tataḥ pracaṇḍa-pavano
varṣāṇām adhikaṁ śatam
paraḥ sāṁvartako vāti
dhūmraṁ khaṁ rajasāvṛtam
varṣāṇām adhikaṁ śatam
paraḥ sāṁvartako vāti
dhūmraṁ khaṁ rajasāvṛtam
tato megha-kulāny aṅga
citra varṇāny anekaśaḥ
śataṁ varṣāṇi varṣanti
nadanti rabhasa-svanaiḥ
citra varṇāny anekaśaḥ
śataṁ varṣāṇi varṣanti
nadanti rabhasa-svanaiḥ
tata ekodakaṁ viśvaṁ
brahmāṇḍa-vivarāntaram
brahmāṇḍa-vivarāntaram
tadā bhūmer gandha-guṇaṁ
grasanty āpa uda-plave
grasta-gandhā tu pṛthivī
pralayatvāya kalpate
grasanty āpa uda-plave
grasta-gandhā tu pṛthivī
pralayatvāya kalpate
apāṁ rasam atho tejas
tā līyante ’tha nīrasāḥ
grasate tejaso rūpaṁ
vāyus tad-rahitaṁ tadā
tā līyante ’tha nīrasāḥ
grasate tejaso rūpaṁ
vāyus tad-rahitaṁ tadā
līyate cānile tejo
vāyoḥ khaṁ grasate guṇam
sa vai viśati khaṁ rājaṁs
tataś ca nabhaso guṇam
vāyoḥ khaṁ grasate guṇam
sa vai viśati khaṁ rājaṁs
tataś ca nabhaso guṇam
śabdaṁ grasati bhūtādir
nabhas tam anu līyate
taijasaś cendriyāṇy aṅga
devān vaikāriko guṇaiḥ
nabhas tam anu līyate
taijasaś cendriyāṇy aṅga
devān vaikāriko guṇaiḥ
mahān grasaty ahaṅkāraṁ
guṇāḥ sattvādayaś ca tam
grasate ’vyākṛtaṁ rājan
guṇān kālena coditam
guṇāḥ sattvādayaś ca tam
grasate ’vyākṛtaṁ rājan
guṇān kālena coditam
na tasya kālāvayavaiḥ
pariṇāmādayo guṇāḥ
anādy anantam avyaktaṁ
nityaṁ kāraṇam avyayam
pariṇāmādayo guṇāḥ
anādy anantam avyaktaṁ
nityaṁ kāraṇam avyayam
na yatra vāco na mano na sattvaṁ
tamo rajo vā mahad-ādayo ’mī
na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā
na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ
tamo rajo vā mahad-ādayo ’mī
na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā
na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ
na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṁ
na khaṁ jalaṁ bhūr anilo ’gnir arkaḥ
saṁsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṁ
tan mūla-bhūtaṁ padam āmananti
na khaṁ jalaṁ bhūr anilo ’gnir arkaḥ
saṁsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṁ
tan mūla-bhūtaṁ padam āmananti
layaḥ prākṛtiko hy eṣa
puruṣāvyaktayor yadā
śaktayaḥ sampralīyante
vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ
puruṣāvyaktayor yadā
śaktayaḥ sampralīyante
vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ
buddhīndriyārtha-rūpeṇa
jñānaṁ bhāti tad-āśrayam
dṛśyatvāvyatirekābhyām
ādy-antavad avastu yat
jñānaṁ bhāti tad-āśrayam
dṛśyatvāvyatirekābhyām
ādy-antavad avastu yat
dīpaś cakṣuś ca rūpaṁ ca
jyotiṣo na pṛthag bhavet
evaṁ dhīḥ khāni mātrāś ca
na syur anyatamād ṛtāt
jyotiṣo na pṛthag bhavet
evaṁ dhīḥ khāni mātrāś ca
na syur anyatamād ṛtāt
buddher jāgaraṇaṁ svapnaḥ
suṣuptir iti cocyate
māyā-mātram idaṁ rājan
nānātvaṁ pratyag-ātmani
suṣuptir iti cocyate
māyā-mātram idaṁ rājan
nānātvaṁ pratyag-ātmani
yathā jala-dharā vyomni
bhavanti na bhavanti ca
brahmaṇīdaṁ tathā viśvam
avayavy udayāpyayāt
bhavanti na bhavanti ca
brahmaṇīdaṁ tathā viśvam
avayavy udayāpyayāt
satyaṁ hy avayavaḥ proktaḥ
sarvāvayavinām iha
vinārthena pratīyeran
paṭasyevāṅga tantavaḥ
sarvāvayavinām iha
vinārthena pratīyeran
paṭasyevāṅga tantavaḥ
yat sāmānya-viśeṣābhyām
upalabhyeta sa bhramaḥ
anyonyāpāśrayāt sarvam
ādy-antavad avastu yat
upalabhyeta sa bhramaḥ
anyonyāpāśrayāt sarvam
ādy-antavad avastu yat
vikāraḥ khyāyamāno ’pi
pratyag-ātmānam antarā
na nirūpyo ’sty aṇur api
syāc cec cit-sama ātma-vat
pratyag-ātmānam antarā
na nirūpyo ’sty aṇur api
syāc cec cit-sama ātma-vat
na hi satyasya nānātvam
avidvān yadi manyate
nānātvaṁ chidrayor yadvaj
jyotiṣor vātayor iva
avidvān yadi manyate
nānātvaṁ chidrayor yadvaj
jyotiṣor vātayor iva
yathā hiraṇyaṁ bahudhā samīyate
nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu
evaṁ vacobhir bhagavān adhokṣajo
vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ
nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu
evaṁ vacobhir bhagavān adhokṣajo
vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ
yathā ghano ’rka-prabhavo ’rka-darśito
hy arkāṁśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ
evaṁ tv ahaṁ brahma-guṇas tad-īkṣito
brahmāṁśakasyātmana ātma-bandhanaḥ
hy arkāṁśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ
evaṁ tv ahaṁ brahma-guṇas tad-īkṣito
brahmāṁśakasyātmana ātma-bandhanaḥ
ghano yadārka-prabhavo vidīryate
cakṣuḥ svarūpaṁ ravim īkṣate tadā
yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano
jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret
cakṣuḥ svarūpaṁ ravim īkṣate tadā
yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano
jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret
yadaivam etena viveka-hetinā
māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam
chittvācyutātmānubhavo ’vatiṣṭhate
tam āhur ātyantikam aṅga samplavam
māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam
chittvācyutātmānubhavo ’vatiṣṭhate
tam āhur ātyantikam aṅga samplavam
nityadā sarva-bhūtānāṁ
brahmādīnāṁ parantapa
utpatti-pralayāv eke
sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate
brahmādīnāṁ parantapa
utpatti-pralayāv eke
sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate
kāla-sroto-javenāśu
hriyamāṇasya nityadā
pariṇāminām avasthās tā
janma-pralaya-hetavaḥ
hriyamāṇasya nityadā
pariṇāminām avasthās tā
janma-pralaya-hetavaḥ
anādy-antavatānena
kāleneśvara-mūrtinā
avasthā naiva dṛśyante
viyati jyotiṣām iva
kāleneśvara-mūrtinā
avasthā naiva dṛśyante
viyati jyotiṣām iva
nityo naimittikaś caiva
tathā prākṛtiko layaḥ
ātyantikaś ca kathitaḥ
kālasya gatir īdṛśī
tathā prākṛtiko layaḥ
ātyantikaś ca kathitaḥ
kālasya gatir īdṛśī
etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur
nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ
līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ
kārtsnyena nājo ’py abhidhātum īśaḥ
nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ
līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ
kārtsnyena nājo ’py abhidhātum īśaḥ
saṁsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor
nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya
līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa
puṁso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya
nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya
līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa
puṁso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya
purāṇa-saṁhitām etām
ṛṣir nārāyaṇo ’vyayaḥ
nāradāya purā prāha
kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ
ṛṣir nārāyaṇo ’vyayaḥ
nāradāya purā prāha
kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ
sa vai mahyaṁ mahā-rāja
bhagavān bādarāyaṇaḥ
imāṁ bhāgavatīṁ prītaḥ
saṁhitāṁ veda-sammitām
bhagavān bādarāyaṇaḥ
imāṁ bhāgavatīṁ prītaḥ
saṁhitāṁ veda-sammitām
imāṁ vakṣyaty asau sūta
ṛṣibhyo naimiṣālaye
dīrgha-satre kuru-śreṣṭha
sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ
ṛṣibhyo naimiṣālaye
dīrgha-satre kuru-śreṣṭha
sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ