শ্ৰীমদ্ভাগৱতম্ ২.১০

শ্ৰীশুক উৱাচ
অত্ৰ সৰ্গো ৱিসৰ্গশ্চ স্থানং পোষণমূতযঃ ।
মন্ৱন্তৰেশানুকথা নিৰোধো মুক্তিৰাশ্ৰযঃ ॥ ১ ॥

দশমস্য ৱিশুদ্ধ্যৰ্থং নৱানামিহ লক্ষণম্ ।
ৱৰ্ণযন্তি মহাত্মানঃ শ্ৰুতেনাৰ্থেন চাঞ্জসা ॥ ২ ॥

ভূতমাত্ৰেন্দ্ৰিযধিযাং জন্ম সৰ্গ উদাহৃতঃ ।
ব্ৰহ্মণো গুণৱৈষম্যাদ্ৱিসৰ্গঃ পৌৰুষঃ স্মৃতঃ ॥ ৩ ॥

স্থিতিৰ্ৱৈকুণ্ঠৱিজযঃ পোষণং তদনুগ্ৰহঃ ।
মন্ৱন্তৰাণি সদ্ধৰ্ম ঊতযঃ কৰ্মৱাসনাঃ ॥ ৪ ॥

অৱতাৰানুচৰিতং হৰেশ্চাস্যানুৱৰ্তিনাম্ ।
পুংসামীশকথাঃ প্ৰোক্তা নানাখ্যানোপবৃংহিতাঃ ॥ ৫ ॥

নিৰোধোঽস্যানুশযনমাত্মনঃ সহ শক্তিভিঃ ।
মুক্তিৰ্হিত্ৱান্যথাৰূপং স্ৱৰূপেণ ৱ্যৱস্থিতিঃ ॥ ৬ ॥

আভাসশ্চ নিৰোধশ্চ যতোঽস্ত্যধ্যৱসীযতে ।
স আশ্ৰযঃ পৰং ব্ৰহ্ম পৰমাত্মেতি শব্দ্যতে ॥ ৭ ॥

যোঽধ্যাত্মিকোঽযং পুৰুষঃ সোঽসাৱেৱাধিদৈৱিকঃ ।
যস্তত্ৰোভযৱিচ্ছেদঃ পুৰুষো হ্যাধিভৌতিকঃ ॥ ৮ ॥

একমেকতৰাভাৱে যদা নোপলভামহে ।
ত্ৰিতযং তত্ৰ যো ৱেদ স আত্মা স্ৱাশ্ৰযাশ্ৰযঃ ॥ ৯ ॥

পুৰুষোঽণ্ডং ৱিনিৰ্ভিদ্য যদাসৌ স ৱিনিৰ্গতঃ ।
আত্মনোঽযনমন্ৱিচ্ছন্নপোঽস্ৰাক্ষীচ্ছুচিঃ শুচীঃ ॥ ১০ ॥

তাস্ৱৱাত্সীত্ স্ৱসৃষ্টাসু সহস্ৰংপৰিৱত্সৰান্ ।
তেন নাৰাযণো নাম যদাপঃ পুৰুষোদ্ভৱাঃ ॥ ১১ ॥

দ্ৰৱ্যং কৰ্ম চ কালশ্চ স্ৱভাৱো জীৱ এৱ চ ।
যদনুগ্ৰহতঃ সন্তি ন সন্তি যদুপেক্ষযা ॥ ১২ ॥

একো নানাত্ৱমন্ৱিচ্ছন্ যোগতল্পাত্ সমুত্থিতঃ ।
ৱীৰ্যং হিৰণ্মযং দেৱো মাযযা ৱ্যসৃজত্ ত্ৰিধা ॥ ১৩ ॥

অধিদৈৱমথাধ্যাত্মমধিভূতমিতি প্ৰভুঃ ।
অথৈকং পৌৰুষং ৱীৰ্যং ত্ৰিধাভিদ্যত তচ্ছৃণু ॥ ১৪ ॥

অন্তঃশৰীৰ আকাশাত্ পুৰুষস্য ৱিচেষ্টতঃ ।
ওজঃ সহো বলং জজ্ঞে ততঃ প্ৰাণো মহানসুঃ ॥ ১৫ ॥

অনুপ্ৰাণন্তি যং প্ৰাণাঃ প্ৰাণন্তং সৰ্ৱজন্তুষু ।
অপানন্তমপানন্তি নৰদেৱমিৱানুগাঃ ॥ ১৬ ॥

প্ৰাণেনাক্ষিপতা ক্ষুত্ তৃডন্তৰা জাযতে ৱিভোঃ ।
পিপাসতো জক্ষতশ্চ প্ৰাঙ্মুখং নিৰভিদ্যত ॥ ১৭ ॥

মুখতস্তালু নিৰ্ভিন্নং জিহ্ৱা তত্ৰোপজাযতে ।
ততো নানাৰসো জজ্ঞে জিহ্ৱযা যোঽধিগম্যতে ॥ ১৮ ॥

ৱিৱক্ষোৰ্মুখতো ভূম্নো ৱহ্নিৰ্ৱাগ্ ৱ্যাহৃতং তযোঃ ।
জলে চৈতস্য সুচিৰং নিৰোধঃ সমজাযত ॥ ১৯ ॥

নাসিকে নিৰভিদ্যেতাং দোধূযতি নভস্ৱতি ।
তত্ৰ ৱাযুৰ্গন্ধৱহো ঘ্ৰাণো নসি জিঘৃক্ষতঃ ॥ ২০ ॥

যদাত্মনি নিৰালোকমাত্মানং চ দিদৃক্ষতঃ ।
নিৰ্ভিন্নে হ্যক্ষিণী তস্য জ্যোতিশ্চক্ষুৰ্গুণগ্ৰহঃ ॥ ২১ ॥

বোধ্যমানস্য ঋষিভিৰাত্মনস্তজ্জিঘৃক্ষতঃ ।
কৰ্ণৌ চ নিৰভিদ্যেতাং দিশঃ শ্ৰোত্ৰং গুণগ্ৰহঃ ॥ ২২ ॥

ৱস্তুনো মৃদুকাঠিন্যলঘুগুৰ্ৱোষ্ণশীততাম্ ।
জিঘৃক্ষতস্ত্ৱঙ্ নিৰ্ভিন্না তস্যাং ৰোমমহীৰুহাঃ ।
তত্ৰ চান্তৰ্বহিৰ্ৱাতস্ত্ৱচা লব্ধগুণো ৱৃতঃ ॥ ২৩ ॥

হস্তৌ ৰুৰুহতুস্তস্য নানাকৰ্মচিকীৰ্ষযা ।
তযোস্তু বলৱানিন্দ্ৰ আদানমুভযাশ্ৰযম্ ॥ ২৪ ॥

গতিং জিগীষতঃ পাদৌ ৰুৰুহাতেঽভিকামিকাম্ ।
পদ্ভ্যাং যজ্ঞঃ স্ৱযং হৱ্যং কৰ্মভিঃ ক্ৰিযতে নৃভিঃ ॥ ২৫ ॥

নিৰভিদ্যত শিশ্নো ৱৈ প্ৰজানন্দামৃতাৰ্থিনঃ ।
উপস্থ আসীত্ কামানাং প্ৰিযং তদুভযাশ্ৰযম্ ॥ ২৬ ॥

উত্সিসৃক্ষোৰ্ধাতুমলং নিৰভিদ্যত ৱৈ গুদম্ ।
ততঃ পাযুস্ততো মিত্ৰ উত্সৰ্গ উভযাশ্ৰযঃ ॥ ২৭ ॥

আসিসৃপ্সোঃ পুৰঃ পুৰ্যা নাভিদ্ৱাৰমপানতঃ ।
তত্ৰাপানস্ততো মৃত্যুঃ পৃথক্ত্ৱমুভযাশ্ৰযম্ ॥ ২৮ ॥

আদিত্সোৰন্নপানানামাসন্ কুক্ষ্যন্ত্ৰনাডযঃ ।
নদ্যঃ সমুদ্ৰাশ্চ তযোস্তুষ্টিঃ পুষ্টিস্তদাশ্ৰযে ॥ ২৯ ॥

নিদিধ্যাসোৰাত্মমাযাং হৃদযং নিৰভিদ্যত ।
ততো মনশ্চন্দ্ৰ ইতি সঙ্কল্পঃ কাম এৱ চ ॥ ৩০ ॥

ত্ৱক্চৰ্মমাংসৰুধিৰমেদোমজ্জাস্থিধাতৱঃ ।
ভূম্যপ্তেজোমযাঃ সপ্ত প্ৰাণো ৱ্যোমাম্বুৱাযুভিঃ ॥ ৩১ ॥

গুণাত্মকানীন্দ্ৰিযাণি ভূতাদিপ্ৰভৱা গুণাঃ ।
মনঃ সৰ্ৱৱিকাৰাত্মা বুদ্ধিৰ্ৱিজ্ঞানৰূপিণী ॥ ৩২ ॥

এতদ্ভগৱতো ৰূপং স্থূলং তে ৱ্যাহৃতং মযা ।
মহ্যাদিভিশ্চাৱৰণৈৰষ্টভিৰ্বহিৰাৱৃতম্ ॥ ৩৩ ॥

অতঃ পৰং সূক্ষ্মতমমৱ্যক্তং নিৰ্ৱিশেষণম্ ।
অনাদিমধ্যনিধনং নিত্যং ৱাঙ্মনসঃ পৰম্ ॥ ৩৪ ॥

অমুনী ভগৱদ্ৰূপে মযা তে হ্যনুৱৰ্ণিতে ।
উভে অপি ন গৃহ্ণন্তি মাযাসৃষ্টে ৱিপশ্চিতঃ ॥ ৩৫ ॥

স ৱাচ্যৱাচকতযা ভগৱান্ ব্ৰহ্মৰূপধৃক্ ।
নামৰূপক্ৰিযা ধত্তে সকৰ্মাকৰ্মকঃ পৰঃ ॥ ৩৬ ॥

প্ৰজাপতীন্মনূন্ দেৱানৃষীন্ পিতৃগণান্ পৃথক্ ।
সিদ্ধচাৰণগন্ধৰ্ৱান্ ৱিদ্যাধ্ৰাসুৰগুহ্যকান্ ॥ ৩৭ ॥

কিন্নৰাপ্সৰসো নাগান্ সৰ্পান্ কিম্পুৰুষান্নৰান্ ।
মাতৃ ৰক্ষঃপিশাচাংশ্চ প্ৰেতভূতৱিনাযকান্ ॥ ৩৮ ॥

কূষ্মাণ্ডোন্মাদৱেতালান্ যাতুধানান্ গ্ৰহানপি ।
খগান্মৃগান্ পশূন্ ৱৃক্ষান্ গিৰীন্নৃপ সৰীসৃপান্ ॥ ৩৯ ॥

দ্ৱিৱিধাশ্চতুৰ্ৱিধা যেঽন্যে জলস্থলনভৌকসঃ ।
কুশলাকুশলা মিশ্ৰাঃ কৰ্মণাং গতযস্ত্ৱিমাঃ ॥ ৪০ ॥

সত্ত্ৱং ৰজস্তম ইতি তিস্ৰঃ সুৰনৃনাৰকাঃ ।
তত্ৰাপ্যেকৈকশো ৰাজন্ ভিদ্যন্তে গতযস্ত্ৰিধা ।
যদৈকৈকতৰোঽন্যাভ্যাং স্ৱভাৱ উপহন্যতে ॥ ৪১ ॥

স এৱেদং জগদ্ধাতা ভগৱান্ ধৰ্মৰূপধৃক্ ।
পুষ্ণাতি স্থাপযন্ ৱিশ্ৱং তিৰ্যঙ্নৰসুৰাদিভিঃ ॥ ৪২ ॥

ততঃ কালাগ্নিৰুদ্ৰাত্মা যত্সৃষ্টমিদমাত্মনঃ ।
সংনিযচ্ছতি তত্ কালে ঘনানীকমিৱানিলঃ ॥ ৪৩ ॥

ইত্থংভাৱেন কথিতো ভগৱান্ ভগৱত্তমঃ ।
নেত্থংভাৱেন হি পৰং দ্ৰষ্টুমৰ্হন্তি সূৰযঃ ॥ ৪৪ ॥

নাস্য কৰ্মণি জন্মাদৌ পৰস্যানুৱিধীযতে ।
কৰ্তৃত্ৱপ্ৰতিষেধাৰ্থং মাযযাৰোপিতং হি তত্ ॥ ৪৫ ॥

অযং তু ব্ৰহ্মণঃ কল্পঃ সৱিকল্প উদাহৃতঃ ।
ৱিধিঃ সাধাৰণো যত্ৰ সৰ্গাঃ প্ৰাকৃতৱৈকৃতাঃ ॥ ৪৬ ॥

পৰিমাণং চ কালস্য কল্পলক্ষণৱিগ্ৰহম্ ।
যথা পুৰস্তাদ্ৱ্যাখ্যাস্যে পাদ্মং কল্পমথো শৃণু ॥ ৪৭ ॥

শৌনক উৱাচ
যদাহ নো ভৱান্ সূত ক্ষত্তা ভাগৱতোত্তমঃ ।
চচাৰ তীৰ্থানি ভুৱস্ত্যক্ত্ৱা বন্ধূন্ সুদুস্ত্যজান্ ॥ ৪৮ ॥

ক্ষত্তুঃ কৌশাৰৱেস্তস্য সংৱাদোঽধ্যাত্মসংশ্ৰিতঃ ।
যদ্ৱা স ভগৱাংস্তস্মৈ পৃষ্টস্তত্ত্ৱমুৱাচ হ ॥ ৪৯ ॥

ব্ৰূহি নস্তদিদং সৌম্য ৱিদুৰস্য ৱিচেষ্টিতম্ ।
বন্ধুত্যাগনিমিত্তং চ যথৈৱাগতৱান্ পুনঃ ॥ ৫০ ॥

সূত উৱাচ
ৰাজ্ঞা পৰীক্ষিতা পৃষ্টো যদৱোচন্মহামুনিঃ ।
তদ্ৱোঽভিধাস্যে শৃণুত ৰাজ্ঞঃ প্ৰশ্নানুসাৰতঃ ॥ ৫১ ॥
যচ্চ ৱ্ৰজন্ত্যনিমিষামৃষভানুৱৃত্ত্যা
দূৰেযমা হ্যুপৰি নঃ স্পৃহণীযশীলাঃ ।
ভৰ্তুৰ্মিথঃ সুযশসঃ কথনানুৰাগ-
ৱৈক্লৱ্যবাষ্পকলযা পুলকীকৃতাঙ্গাঃ ॥