ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൨.൧൦

ശ്രീശുക ഉവാച
അത്ര സര്ഗോ വിസര്ഗശ്ച സ്ഥാനം പോഷണമൂതയഃ ।
മന്വന്തരേശാനുകഥാ നിരോധോ മുക്തിരാശ്രയഃ ॥ ൧ ॥

ദശമസ്യ വിശുദ്ധ്യര്ഥം നവാനാമിഹ ലക്ഷണമ് ।
വര്ണയന്തി മഹാത്മാനഃ ശ്രുതേനാര്ഥേന ചാഞ്ജസാ ॥ ൨ ॥

ഭൂതമാത്രേന്ദ്രിയധിയാം ജന്മ സര്ഗ ഉദാഹൃതഃ ।
ബ്രഹ്മണോ ഗുണവൈഷമ്യാദ്വിസര്ഗഃ പൌരുഷഃ സ്മൃതഃ ॥ ൩ ॥

സ്ഥിതിര്വൈകുണ്ഠവിജയഃ പോഷണം തദനുഗ്രഹഃ ।
മന്വന്തരാണി സദ്ധര്മ ഊതയഃ കര്മവാസനാഃ ॥ ൪ ॥

അവതാരാനുചരിതം ഹരേശ്ചാസ്യാനുവര്തിനാമ് ।
പുംസാമീശകഥാഃ പ്രോക്താ നാനാഖ്യാനോപബൃംഹിതാഃ ॥ ൫ ॥

നിരോധോഽസ്യാനുശയനമാത്മനഃ സഹ ശക്തിഭിഃ ।
മുക്തിര്ഹിത്വാന്യഥാരൂപം സ്വരൂപേണ വ്യവസ്ഥിതിഃ ॥ ൬ ॥

ആഭാസശ്ച നിരോധശ്ച യതോഽസ്ത്യധ്യവസീയതേ ।
സ ആശ്രയഃ പരം ബ്രഹ്മ പരമാത്മേതി ശബ്ദ്യതേ ॥ ൭ ॥

യോഽധ്യാത്മികോഽയം പുരുഷഃ സോഽസാവേവാധിദൈവികഃ ।
യസ്തത്രോഭയവിച്ഛേദഃ പുരുഷോ ഹ്യാധിഭൌതികഃ ॥ ൮ ॥

ഏകമേകതരാഭാവേ യദാ നോപലഭാമഹേ ।
ത്രിതയം തത്ര യോ വേദ സ ആത്മാ സ്വാശ്രയാശ്രയഃ ॥ ൯ ॥

പുരുഷോഽണ്ഡം വിനിര്ഭിദ്യ യദാസൌ സ വിനിര്ഗതഃ ।
ആത്മനോഽയനമന്വിച്ഛന്നപോഽസ്രാക്ഷീച്ഛുചിഃ ശുചീഃ ॥ ൧൦ ॥

താസ്വവാത്സീത് സ്വസൃഷ്ടാസു സഹസ്രംപരിവത്സരാന് ।
തേന നാരായണോ നാമ യദാപഃ പുരുഷോദ്ഭവാഃ ॥ ൧൧ ॥

ദ്രവ്യം കര്മ ച കാലശ്ച സ്വഭാവോ ജീവ ഏവ ച ।
യദനുഗ്രഹതഃ സന്തി ന സന്തി യദുപേക്ഷയാ ॥ ൧൨ ॥

ഏകോ നാനാത്വമന്വിച്ഛന് യോഗതല്പാത് സമുത്ഥിതഃ ।
വീര്യം ഹിരണ്മയം ദേവോ മായയാ വ്യസൃജത് ത്രിധാ ॥ ൧൩ ॥

അധിദൈവമഥാധ്യാത്മമധിഭൂതമിതി പ്രഭുഃ ।
അഥൈകം പൌരുഷം വീര്യം ത്രിധാഭിദ്യത തച്ഛൃണു ॥ ൧൪ ॥

അന്തഃശരീര ആകാശാത് പുരുഷസ്യ വിചേഷ്ടതഃ ।
ഓജഃ സഹോ ബലം ജജ്ഞേ തതഃ പ്രാണോ മഹാനസുഃ ॥ ൧൫ ॥

അനുപ്രാണന്തി യം പ്രാണാഃ പ്രാണന്തം സര്വജന്തുഷു ।
അപാനന്തമപാനന്തി നരദേവമിവാനുഗാഃ ॥ ൧൬ ॥

പ്രാണേനാക്ഷിപതാ ക്ഷുത് തൃഡന്തരാ ജായതേ വിഭോഃ ।
പിപാസതോ ജക്ഷതശ്ച പ്രാങ്മുഖം നിരഭിദ്യത ॥ ൧൭ ॥

മുഖതസ്താലു നിര്ഭിന്നം ജിഹ്വാ തത്രോപജായതേ ।
തതോ നാനാരസോ ജജ്ഞേ ജിഹ്വയാ യോഽധിഗമ്യതേ ॥ ൧൮ ॥

വിവക്ഷോര്മുഖതോ ഭൂമ്നോ വഹ്നിര്വാഗ് വ്യാഹൃതം തയോഃ ।
ജലേ ചൈതസ്യ സുചിരം നിരോധഃ സമജായത ॥ ൧൯ ॥

നാസികേ നിരഭിദ്യേതാം ദോധൂയതി നഭസ്വതി ।
തത്ര വായുര്ഗന്ധവഹോ ഘ്രാണോ നസി ജിഘൃക്ഷതഃ ॥ ൨൦ ॥

യദാത്മനി നിരാലോകമാത്മാനം ച ദിദൃക്ഷതഃ ।
നിര്ഭിന്നേ ഹ്യക്ഷിണീ തസ്യ ജ്യോതിശ്ചക്ഷുര്ഗുണഗ്രഹഃ ॥ ൨൧ ॥

ബോധ്യമാനസ്യ ഋഷിഭിരാത്മനസ്തജ്ജിഘൃക്ഷതഃ ।
കര്ണൌ ച നിരഭിദ്യേതാം ദിശഃ ശ്രോത്രം ഗുണഗ്രഹഃ ॥ ൨൨ ॥

വസ്തുനോ മൃദുകാഠിന്യലഘുഗുര്വോഷ്ണശീതതാമ് ।
ജിഘൃക്ഷതസ്ത്വങ് നിര്ഭിന്നാ തസ്യാം രോമമഹീരുഹാഃ ।
തത്ര ചാന്തര്ബഹിര്വാതസ്ത്വചാ ലബ്ധഗുണോ വൃതഃ ॥ ൨൩ ॥

ഹസ്തൌ രുരുഹതുസ്തസ്യ നാനാകര്മചികീര്ഷയാ ।
തയോസ്തു ബലവാനിന്ദ്ര ആദാനമുഭയാശ്രയമ് ॥ ൨൪ ॥

ഗതിം ജിഗീഷതഃ പാദൌ രുരുഹാതേഽഭികാമികാമ് ।
പദ്ഭ്യാം യജ്ഞഃ സ്വയം ഹവ്യം കര്മഭിഃ ക്രിയതേ നൃഭിഃ ॥ ൨൫ ॥

നിരഭിദ്യത ശിശ്നോ വൈ പ്രജാനന്ദാമൃതാര്ഥിനഃ ।
ഉപസ്ഥ ആസീത് കാമാനാം പ്രിയം തദുഭയാശ്രയമ് ॥ ൨൬ ॥

ഉത്സിസൃക്ഷോര്ധാതുമലം നിരഭിദ്യത വൈ ഗുദമ് ।
തതഃ പായുസ്തതോ മിത്ര ഉത്സര്ഗ ഉഭയാശ്രയഃ ॥ ൨൭ ॥

ആസിസൃപ്സോഃ പുരഃ പുര്യാ നാഭിദ്വാരമപാനതഃ ।
തത്രാപാനസ്തതോ മൃത്യുഃ പൃഥക്ത്വമുഭയാശ്രയമ് ॥ ൨൮ ॥

ആദിത്സോരന്നപാനാനാമാസന് കുക്ഷ്യന്ത്രനാഡയഃ ।
നദ്യഃ സമുദ്രാശ്ച തയോസ്തുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിസ്തദാശ്രയേ ॥ ൨൯ ॥

നിദിധ്യാസോരാത്മമായാം ഹൃദയം നിരഭിദ്യത ।
തതോ മനശ്ചന്ദ്ര ഇതി സങ്കല്പഃ കാമ ഏവ ച ॥ ൩൦ ॥

ത്വക്ചര്മമാംസരുധിരമേദോമജ്ജാസ്ഥിധാതവഃ ।
ഭൂമ്യപ്തേജോമയാഃ സപ്ത പ്രാണോ വ്യോമാമ്ബുവായുഭിഃ ॥ ൩൧ ॥

ഗുണാത്മകാനീന്ദ്രിയാണി ഭൂതാദിപ്രഭവാ ഗുണാഃ ।
മനഃ സര്വവികാരാത്മാ ബുദ്ധിര്വിജ്ഞാനരൂപിണീ ॥ ൩൨ ॥

ഏതദ്ഭഗവതോ രൂപം സ്ഥൂലം തേ വ്യാഹൃതം മയാ ।
മഹ്യാദിഭിശ്ചാവരണൈരഷ്ടഭിര്ബഹിരാവൃതമ് ॥ ൩൩ ॥

അതഃ പരം സൂക്ഷ്മതമമവ്യക്തം നിര്വിശേഷണമ് ।
അനാദിമധ്യനിധനം നിത്യം വാങ്മനസഃ പരമ് ॥ ൩൪ ॥

അമുനീ ഭഗവദ്രൂപേ മയാ തേ ഹ്യനുവര്ണിതേ ।
ഉഭേ അപി ന ഗൃഹ്ണന്തി മായാസൃഷ്ടേ വിപശ്ചിതഃ ॥ ൩൫ ॥

സ വാച്യവാചകതയാ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മരൂപധൃക് ।
നാമരൂപക്രിയാ ധത്തേ സകര്മാകര്മകഃ പരഃ ॥ ൩൬ ॥

പ്രജാപതീന്മനൂന് ദേവാനൃഷീന് പിതൃഗണാന് പൃഥക് ।
സിദ്ധചാരണഗന്ധര്വാന് വിദ്യാധ്രാസുരഗുഹ്യകാന് ॥ ൩൭ ॥

കിന്നരാപ്സരസോ നാഗാന് സര്പാന് കിമ്പുരുഷാന്നരാന് ।
മാതൃ രക്ഷഃപിശാചാംശ്ച പ്രേതഭൂതവിനായകാന് ॥ ൩൮ ॥

കൂഷ്മാണ്ഡോന്മാദവേതാലാന് യാതുധാനാന് ഗ്രഹാനപി ।
ഖഗാന്മൃഗാന് പശൂന് വൃക്ഷാന് ഗിരീന്നൃപ സരീസൃപാന് ॥ ൩൯ ॥

ദ്വിവിധാശ്ചതുര്വിധാ യേഽന്യേ ജലസ്ഥലനഭൌകസഃ ।
കുശലാകുശലാ മിശ്രാഃ കര്മണാം ഗതയസ്ത്വിമാഃ ॥ ൪൦ ॥

സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി തിസ്രഃ സുരനൃനാരകാഃ ।
തത്രാപ്യേകൈകശോ രാജന് ഭിദ്യന്തേ ഗതയസ്ത്രിധാ ।
യദൈകൈകതരോഽന്യാഭ്യാം സ്വഭാവ ഉപഹന്യതേ ॥ ൪൧ ॥

സ ഏവേദം ജഗദ്ധാതാ ഭഗവാന് ധര്മരൂപധൃക് ।
പുഷ്ണാതി സ്ഥാപയന് വിശ്വം തിര്യങ്നരസുരാദിഭിഃ ॥ ൪൨ ॥

തതഃ കാലാഗ്നിരുദ്രാത്മാ യത്സൃഷ്ടമിദമാത്മനഃ ।
സംനിയച്ഛതി തത് കാലേ ഘനാനീകമിവാനിലഃ ॥ ൪൩ ॥

ഇത്ഥംഭാവേന കഥിതോ ഭഗവാന് ഭഗവത്തമഃ ।
നേത്ഥംഭാവേന ഹി പരം ദ്രഷ്ടുമര്ഹന്തി സൂരയഃ ॥ ൪൪ ॥

നാസ്യ കര്മണി ജന്മാദൌ പരസ്യാനുവിധീയതേ ।
കര്തൃത്വപ്രതിഷേധാര്ഥം മായയാരോപിതം ഹി തത് ॥ ൪൫ ॥

അയം തു ബ്രഹ്മണഃ കല്പഃ സവികല്പ ഉദാഹൃതഃ ।
വിധിഃ സാധാരണോ യത്ര സര്ഗാഃ പ്രാകൃതവൈകൃതാഃ ॥ ൪൬ ॥

പരിമാണം ച കാലസ്യ കല്പലക്ഷണവിഗ്രഹമ് ।
യഥാ പുരസ്താദ്വ്യാഖ്യാസ്യേ പാദ്മം കല്പമഥോ ശൃണു ॥ ൪൭ ॥

ശൌനക ഉവാച
യദാഹ നോ ഭവാന് സൂത ക്ഷത്താ ഭാഗവതോത്തമഃ ।
ചചാര തീര്ഥാനി ഭുവസ്ത്യക്ത്വാ ബന്ധൂന് സുദുസ്ത്യജാന് ॥ ൪൮ ॥

ക്ഷത്തുഃ കൌശാരവേസ്തസ്യ സംവാദോഽധ്യാത്മസംശ്രിതഃ ।
യദ്വാ സ ഭഗവാംസ്തസ്മൈ പൃഷ്ടസ്തത്ത്വമുവാച ഹ ॥ ൪൯ ॥

ബ്രൂഹി നസ്തദിദം സൌമ്യ വിദുരസ്യ വിചേഷ്ടിതമ് ।
ബന്ധുത്യാഗനിമിത്തം ച യഥൈവാഗതവാന് പുനഃ ॥ ൫൦ ॥

സൂത ഉവാച
രാജ്ഞാ പരീക്ഷിതാ പൃഷ്ടോ യദവോചന്മഹാമുനിഃ ।
തദ്വോഽഭിധാസ്യേ ശൃണുത രാജ്ഞഃ പ്രശ്നാനുസാരതഃ ॥ ൫൧ ॥
യച്ച വ്രജന്ത്യനിമിഷാമൃഷഭാനുവൃത്ത്യാ
ദൂരേയമാ ഹ്യുപരി നഃ സ്പൃഹണീയശീലാഃ ।
ഭര്തുര്മിഥഃ സുയശസഃ കഥനാനുരാഗ-
വൈക്ലവ്യബാഷ്പകലയാ പുലകീകൃതാങ്ഗാഃ ॥