ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତମ୍ ୨.୧୦

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଅତ୍ର ସର୍ଗୋ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ସ୍ଥାନଂ ପୋଷଣମୂତଯଃ ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଶାନୁକଥା ନିରୋଧୋ ମୁକ୍ତିରାଶ୍ରଯଃ ॥ ୧ ॥

ଦଶମସ୍ଯ ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ନଵାନାମିହ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।
ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଃ ଶ୍ରୁତେନାର୍ଥେନ ଚାଞ୍ଜସା ॥ ୨ ॥

ଭୂତମାତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯଧିଯାଂ ଜନ୍ମ ସର୍ଗ ଉଦାହୃତଃ ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯାଦ୍ଵିସର୍ଗଃ ପୌରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୩ ॥

ସ୍ଥିତିର୍ଵୈକୁଣ୍ଠଵିଜଯଃ ପୋଷଣଂ ତଦନୁଗ୍ରହଃ ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ସଦ୍ଧର୍ମ ଊତଯଃ କର୍ମଵାସନାଃ ॥ ୪ ॥

ଅଵତାରାନୁଚରିତଂ ହରେଶ୍ଚାସ୍ଯାନୁଵର୍ତିନାମ୍ ।
ପୁଂସାମୀଶକଥାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନାନାଖ୍ଯାନୋପବୃଂହିତାଃ ॥ ୫ ॥

ନିରୋଧୋଽସ୍ଯାନୁଶଯନମାତ୍ମନଃ ସହ ଶକ୍ତିଭିଃ ।
ମୁକ୍ତିର୍ହିତ୍ଵାନ୍ଯଥାରୂପଂ ସ୍ଵରୂପେଣ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ ॥ ୬ ॥

ଆଭାସଶ୍ଚ ନିରୋଧଶ୍ଚ ଯତୋଽସ୍ତ୍ଯଧ୍ଯଵସୀଯତେ ।
ସ ଆଶ୍ରଯଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାତ୍ମେତି ଶବ୍ଦ୍ଯତେ ॥ ୭ ॥

ଯୋଽଧ୍ଯାତ୍ମିକୋଽଯଂ ପୁରୁଷଃ ସୋଽସାଵେଵାଧିଦୈଵିକଃ ।
ଯସ୍ତତ୍ରୋଭଯଵିଚ୍ଛେଦଃ ପୁରୁଷୋ ହ୍ଯାଧିଭୌତିକଃ ॥ ୮ ॥

ଏକମେକତରାଭାଵେ ଯଦା ନୋପଲଭାମହେ ।
ତ୍ରିତଯଂ ତତ୍ର ଯୋ ଵେଦ ସ ଆତ୍ମା ସ୍ଵାଶ୍ରଯାଶ୍ରଯଃ ॥ ୯ ॥

ପୁରୁଷୋଽଣ୍ଡଂ ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଯଦାସୌ ସ ଵିନିର୍ଗତଃ ।
ଆତ୍ମନୋଽଯନମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ନପୋଽସ୍ରାକ୍ଷୀଚ୍ଛୁଚିଃ ଶୁଚୀଃ ॥ ୧୦ ॥

ତାସ୍ଵଵାତ୍ସୀତ୍ ସ୍ଵସୃଷ୍ଟାସୁ ସହସ୍ରଂପରିଵତ୍ସରାନ୍ ।
ତେନ ନାରାଯଣୋ ନାମ ଯଦାପଃ ପୁରୁଷୋଦ୍ଭଵାଃ ॥ ୧୧ ॥

ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କର୍ମ ଚ କାଲଶ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵୋ ଜୀଵ ଏଵ ଚ ।
ଯଦନୁଗ୍ରହତଃ ସନ୍ତି ନ ସନ୍ତି ଯଦୁପେକ୍ଷଯା ॥ ୧୨ ॥

ଏକୋ ନାନାତ୍ଵମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ଯୋଗତଲ୍ପାତ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ ।
ଵୀର୍ଯଂ ହିରଣ୍ମଯଂ ଦେଵୋ ମାଯଯା ଵ୍ଯସୃଜତ୍ ତ୍ରିଧା ॥ ୧୩ ॥

ଅଧିଦୈଵମଥାଧ୍ଯାତ୍ମମଧିଭୂତମିତି ପ୍ରଭୁଃ ।
ଅଥୈକଂ ପୌରୁଷଂ ଵୀର୍ଯଂ ତ୍ରିଧାଭିଦ୍ଯତ ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୧୪ ॥

ଅନ୍ତଃଶରୀର ଆକାଶାତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟତଃ ।
ଓଜଃ ସହୋ ବଲଂ ଜଜ୍ଞେ ତତଃ ପ୍ରାଣୋ ମହାନସୁଃ ॥ ୧୫ ॥

ଅନୁପ୍ରାଣନ୍ତି ଯଂ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ ।
ଅପାନନ୍ତମପାନନ୍ତି ନରଦେଵମିଵାନୁଗାଃ ॥ ୧୬ ॥

ପ୍ରାଣେନାକ୍ଷିପତା କ୍ଷୁତ୍ ତୃଡନ୍ତରା ଜାଯତେ ଵିଭୋଃ ।
ପିପାସତୋ ଜକ୍ଷତଶ୍ଚ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ ॥ ୧୭ ॥

ମୁଖତସ୍ତାଲୁ ନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଜିହ୍ଵା ତତ୍ରୋପଜାଯତେ ।
ତତୋ ନାନାରସୋ ଜଜ୍ଞେ ଜିହ୍ଵଯା ଯୋଽଧିଗମ୍ଯତେ ॥ ୧୮ ॥

ଵିଵକ୍ଷୋର୍ମୁଖତୋ ଭୂମ୍ନୋ ଵହ୍ନିର୍ଵାଗ୍ ଵ୍ଯାହୃତଂ ତଯୋଃ ।
ଜଲେ ଚୈତସ୍ଯ ସୁଚିରଂ ନିରୋଧଃ ସମଜାଯତ ॥ ୧୯ ॥

ନାସିକେ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଦୋଧୂଯତି ନଭସ୍ଵତି ।
ତତ୍ର ଵାଯୁର୍ଗନ୍ଧଵହୋ ଘ୍ରାଣୋ ନସି ଜିଘୃକ୍ଷତଃ ॥ ୨୦ ॥

ଯଦାତ୍ମନି ନିରାଲୋକମାତ୍ମାନଂ ଚ ଦିଦୃକ୍ଷତଃ ।
ନିର୍ଭିନ୍ନେ ହ୍ଯକ୍ଷିଣୀ ତସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଗୁଣଗ୍ରହଃ ॥ ୨୧ ॥

ବୋଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଋଷିଭିରାତ୍ମନସ୍ତଜ୍ଜିଘୃକ୍ଷତଃ ।
କର୍ଣୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଗୁଣଗ୍ରହଃ ॥ ୨୨ ॥

ଵସ୍ତୁନୋ ମୃଦୁକାଠିନ୍ଯଲଘୁଗୁର୍ଵୋଷ୍ଣଶୀତତାମ୍ ।
ଜିଘୃକ୍ଷତସ୍ତ୍ଵଙ୍ ନିର୍ଭିନ୍ନା ତସ୍ଯାଂ ରୋମମହୀରୁହାଃ ।
ତତ୍ର ଚାନ୍ତର୍ବହିର୍ଵାତସ୍ତ୍ଵଚା ଲବ୍ଧଗୁଣୋ ଵୃତଃ ॥ ୨୩ ॥

ହସ୍ତୌ ରୁରୁହତୁସ୍ତସ୍ଯ ନାନାକର୍ମଚିକୀର୍ଷଯା ।
ତଯୋସ୍ତୁ ବଲଵାନିନ୍ଦ୍ର ଆଦାନମୁଭଯାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୪ ॥

ଗତିଂ ଜିଗୀଷତଃ ପାଦୌ ରୁରୁହାତେଽଭିକାମିକାମ୍ ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଯଜ୍ଞଃ ସ୍ଵଯଂ ହଵ୍ଯଂ କର୍ମଭିଃ କ୍ରିଯତେ ନୃଭିଃ ॥ ୨୫ ॥

ନିରଭିଦ୍ଯତ ଶିଶ୍ନୋ ଵୈ ପ୍ରଜାନନ୍ଦାମୃତାର୍ଥିନଃ ।
ଉପସ୍ଥ ଆସୀତ୍ କାମାନାଂ ପ୍ରିଯଂ ତଦୁଭଯାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୬ ॥

ଉତ୍ସିସୃକ୍ଷୋର୍ଧାତୁମଲଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ ଵୈ ଗୁଦମ୍ ।
ତତଃ ପାଯୁସ୍ତତୋ ମିତ୍ର ଉତ୍ସର୍ଗ ଉଭଯାଶ୍ରଯଃ ॥ ୨୭ ॥

ଆସିସୃପ୍ସୋଃ ପୁରଃ ପୁର୍ଯା ନାଭିଦ୍ଵାରମପାନତଃ ।
ତତ୍ରାପାନସ୍ତତୋ ମୃତ୍ଯୁଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵମୁଭଯାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୮ ॥

ଆଦିତ୍ସୋରନ୍ନପାନାନାମାସନ୍ କୁକ୍ଷ୍ଯନ୍ତ୍ରନାଡଯଃ ।
ନଦ୍ଯଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତଯୋସ୍ତୁଷ୍ଟିଃ ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଦାଶ୍ରଯେ ॥ ୨୯ ॥

ନିଦିଧ୍ଯାସୋରାତ୍ମମାଯାଂ ହୃଦଯଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ ।
ତତୋ ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପଃ କାମ ଏଵ ଚ ॥ ୩୦ ॥

ତ୍ଵକ୍ଚର୍ମମାଂସରୁଧିରମେଦୋମଜ୍ଜାସ୍ଥିଧାତଵଃ ।
ଭୂମ୍ଯପ୍ତେଜୋମଯାଃ ସପ୍ତ ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯୋମାମ୍ବୁଵାଯୁଭିଃ ॥ ୩୧ ॥

ଗୁଣାତ୍ମକାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଭୂତାଦିପ୍ରଭଵା ଗୁଣାଃ ।
ମନଃ ସର୍ଵଵିକାରାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଜ୍ଞାନରୂପିଣୀ ॥ ୩୨ ॥

ଏତଦ୍ଭଗଵତୋ ରୂପଂ ସ୍ଥୂଲଂ ତେ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମଯା ।
ମହ୍ଯାଦିଭିଶ୍ଚାଵରଣୈରଷ୍ଟଭିର୍ବହିରାଵୃତମ୍ ॥ ୩୩ ॥

ଅତଃ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତମମଵ୍ଯକ୍ତଂ ନିର୍ଵିଶେଷଣମ୍ ।
ଅନାଦିମଧ୍ଯନିଧନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵାଙ୍ମନସଃ ପରମ୍ ॥ ୩୪ ॥

ଅମୁନୀ ଭଗଵଦ୍ରୂପେ ମଯା ତେ ହ୍ଯନୁଵର୍ଣିତେ ।
ଉଭେ ଅପି ନ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ମାଯାସୃଷ୍ଟେ ଵିପଶ୍ଚିତଃ ॥ ୩୫ ॥

ସ ଵାଚ୍ଯଵାଚକତଯା ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମରୂପଧୃକ୍ ।
ନାମରୂପକ୍ରିଯା ଧତ୍ତେ ସକର୍ମାକର୍ମକଃ ପରଃ ॥ ୩୬ ॥

ପ୍ରଜାପତୀନ୍ମନୂନ୍ ଦେଵାନୃଷୀନ୍ ପିତୃଗଣାନ୍ ପୃଥକ୍ ।
ସିଦ୍ଧଚାରଣଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ଵିଦ୍ଯାଧ୍ରାସୁରଗୁହ୍ଯକାନ୍ ॥ ୩୭ ॥

କିନ୍ନରାପ୍ସରସୋ ନାଗାନ୍ ସର୍ପାନ୍ କିମ୍ପୁରୁଷାନ୍ନରାନ୍ ।
ମାତୃ ରକ୍ଷଃପିଶାଚାଂଶ୍ଚ ପ୍ରେତଭୂତଵିନାଯକାନ୍ ॥ ୩୮ ॥

କୂଷ୍ମାଣ୍ଡୋନ୍ମାଦଵେତାଲାନ୍ ଯାତୁଧାନାନ୍ ଗ୍ରହାନପି ।
ଖଗାନ୍ମୃଗାନ୍ ପଶୂନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଗିରୀନ୍ନୃପ ସରୀସୃପାନ୍ ॥ ୩୯ ॥

ଦ୍ଵିଵିଧାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା ଯେଽନ୍ଯେ ଜଲସ୍ଥଲନଭୌକସଃ ।
କୁଶଲାକୁଶଲା ମିଶ୍ରାଃ କର୍ମଣାଂ ଗତଯସ୍ତ୍ଵିମାଃ ॥ ୪୦ ॥

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ତିସ୍ରଃ ସୁରନୃନାରକାଃ ।
ତତ୍ରାପ୍ଯେକୈକଶୋ ରାଜନ୍ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଗତଯସ୍ତ୍ରିଧା ।
ଯଦୈକୈକତରୋଽନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵଭାଵ ଉପହନ୍ଯତେ ॥ ୪୧ ॥

ସ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ଧାତା ଭଗଵାନ୍ ଧର୍ମରୂପଧୃକ୍ ।
ପୁଷ୍ଣାତି ସ୍ଥାପଯନ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ତିର୍ଯଙ୍ନରସୁରାଦିଭିଃ ॥ ୪୨ ॥

ତତଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରାତ୍ମା ଯତ୍ସୃଷ୍ଟମିଦମାତ୍ମନଃ ।
ସଂନିଯଚ୍ଛତି ତତ୍ କାଲେ ଘନାନୀକମିଵାନିଲଃ ॥ ୪୩ ॥

ଇତ୍ଥଂଭାଵେନ କଥିତୋ ଭଗଵାନ୍ ଭଗଵତ୍ତମଃ ।
ନେତ୍ଥଂଭାଵେନ ହି ପରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହନ୍ତି ସୂରଯଃ ॥ ୪୪ ॥

ନାସ୍ଯ କର୍ମଣି ଜନ୍ମାଦୌ ପରସ୍ଯାନୁଵିଧୀଯତେ ।
କର୍ତୃତ୍ଵପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥଂ ମାଯଯାରୋପିତଂ ହି ତତ୍ ॥ ୪୫ ॥

ଅଯଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କଲ୍ପଃ ସଵିକଲ୍ପ ଉଦାହୃତଃ ।
ଵିଧିଃ ସାଧାରଣୋ ଯତ୍ର ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାକୃତଵୈକୃତାଃ ॥ ୪୬ ॥

ପରିମାଣଂ ଚ କାଲସ୍ଯ କଲ୍ପଲକ୍ଷଣଵିଗ୍ରହମ୍ ।
ଯଥା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ପାଦ୍ମଂ କଲ୍ପମଥୋ ଶୃଣୁ ॥ ୪୭ ॥

ଶୌନକ ଉଵାଚ
ଯଦାହ ନୋ ଭଵାନ୍ ସୂତ କ୍ଷତ୍ତା ଭାଗଵତୋତ୍ତମଃ ।
ଚଚାର ତୀର୍ଥାନି ଭୁଵସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧୂନ୍ ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍ ॥ ୪୮ ॥

କ୍ଷତ୍ତୁଃ କୌଶାରଵେସ୍ତସ୍ଯ ସଂଵାଦୋଽଧ୍ଯାତ୍ମସଂଶ୍ରିତଃ ।
ଯଦ୍ଵା ସ ଭଗଵାଂସ୍ତସ୍ମୈ ପୃଷ୍ଟସ୍ତତ୍ତ୍ଵମୁଵାଚ ହ ॥ ୪୯ ॥

ବ୍ରୂହି ନସ୍ତଦିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଵିଦୁରସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ ।
ବନ୍ଧୁତ୍ଯାଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ଯଥୈଵାଗତଵାନ୍ ପୁନଃ ॥ ୫୦ ॥

ସୂତ ଉଵାଚ
ରାଜ୍ଞା ପରୀକ୍ଷିତା ପୃଷ୍ଟୋ ଯଦଵୋଚନ୍ମହାମୁନିଃ ।
ତଦ୍ଵୋଽଭିଧାସ୍ଯେ ଶୃଣୁତ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରତଃ ॥ ୫୧ ॥
ଯଚ୍ଚ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯନିମିଷାମୃଷଭାନୁଵୃତ୍ତ୍ଯା
ଦୂରେଯମା ହ୍ଯୁପରି ନଃ ସ୍ପୃହଣୀଯଶୀଲାଃ ।
ଭର୍ତୁର୍ମିଥଃ ସୁଯଶସଃ କଥନାନୁରାଗ-
ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯବାଷ୍ପକଲଯା ପୁଲକୀକୃତାଙ୍ଗାଃ ॥