శ్రీమద్భాగవతమ్ ౨.౧౦

శ్రీశుక ఉవాచ
అత్ర సర్గో విసర్గశ్చ స్థానం పోషణమూతయః ।
మన్వన్తరేశానుకథా నిరోధో ముక్తిరాశ్రయః ॥ ౧ ॥

దశమస్య విశుద్ధ్యర్థం నవానామిహ లక్షణమ్ ।
వర్ణయన్తి మహాత్మానః శ్రుతేనార్థేన చాఞ్జసా ॥ ౨ ॥

భూతమాత్రేన్ద్రియధియాం జన్మ సర్గ ఉదాహృతః ।
బ్రహ్మణో గుణవైషమ్యాద్విసర్గః పౌరుషః స్మృతః ॥ ౩ ॥

స్థితిర్వైకుణ్ఠవిజయః పోషణం తదనుగ్రహః ।
మన్వన్తరాణి సద్ధర్మ ఊతయః కర్మవాసనాః ॥ ౪ ॥

అవతారానుచరితం హరేశ్చాస్యానువర్తినామ్ ।
పుంసామీశకథాః ప్రోక్తా నానాఖ్యానోపబృంహితాః ॥ ౫ ॥

నిరోధోఽస్యానుశయనమాత్మనః సహ శక్తిభిః ।
ముక్తిర్హిత్వాన్యథారూపం స్వరూపేణ వ్యవస్థితిః ॥ ౬ ॥

ఆభాసశ్చ నిరోధశ్చ యతోఽస్త్యధ్యవసీయతే ।
స ఆశ్రయః పరం బ్రహ్మ పరమాత్మేతి శబ్ద్యతే ॥ ౭ ॥

యోఽధ్యాత్మికోఽయం పురుషః సోఽసావేవాధిదైవికః ।
యస్తత్రోభయవిచ్ఛేదః పురుషో హ్యాధిభౌతికః ॥ ౮ ॥

ఏకమేకతరాభావే యదా నోపలభామహే ।
త్రితయం తత్ర యో వేద స ఆత్మా స్వాశ్రయాశ్రయః ॥ ౯ ॥

పురుషోఽణ్డం వినిర్భిద్య యదాసౌ స వినిర్గతః ।
ఆత్మనోఽయనమన్విచ్ఛన్నపోఽస్రాక్షీచ్ఛుచిః శుచీః ॥ ౧౦ ॥

తాస్వవాత్సీత్ స్వసృష్టాసు సహస్రంపరివత్సరాన్ ।
తేన నారాయణో నామ యదాపః పురుషోద్భవాః ॥ ౧౧ ॥

ద్రవ్యం కర్మ చ కాలశ్చ స్వభావో జీవ ఏవ చ ।
యదనుగ్రహతః సన్తి న సన్తి యదుపేక్షయా ॥ ౧౨ ॥

ఏకో నానాత్వమన్విచ్ఛన్ యోగతల్పాత్ సముత్థితః ।
వీర్యం హిరణ్మయం దేవో మాయయా వ్యసృజత్ త్రిధా ॥ ౧౩ ॥

అధిదైవమథాధ్యాత్మమధిభూతమితి ప్రభుః ।
అథైకం పౌరుషం వీర్యం త్రిధాభిద్యత తచ్ఛృణు ॥ ౧౪ ॥

అన్తఃశరీర ఆకాశాత్ పురుషస్య విచేష్టతః ।
ఓజః సహో బలం జజ్ఞే తతః ప్రాణో మహానసుః ॥ ౧౫ ॥

అనుప్రాణన్తి యం ప్రాణాః ప్రాణన్తం సర్వజన్తుషు ।
అపానన్తమపానన్తి నరదేవమివానుగాః ॥ ౧౬ ॥

ప్రాణేనాక్షిపతా క్షుత్ తృడన్తరా జాయతే విభోః ।
పిపాసతో జక్షతశ్చ ప్రాఙ్ముఖం నిరభిద్యత ॥ ౧౭ ॥

ముఖతస్తాలు నిర్భిన్నం జిహ్వా తత్రోపజాయతే ।
తతో నానారసో జజ్ఞే జిహ్వయా యోఽధిగమ్యతే ॥ ౧౮ ॥

వివక్షోర్ముఖతో భూమ్నో వహ్నిర్వాగ్ వ్యాహృతం తయోః ।
జలే చైతస్య సుచిరం నిరోధః సమజాయత ॥ ౧౯ ॥

నాసికే నిరభిద్యేతాం దోధూయతి నభస్వతి ।
తత్ర వాయుర్గన్ధవహో ఘ్రాణో నసి జిఘృక్షతః ॥ ౨౦ ॥

యదాత్మని నిరాలోకమాత్మానం చ దిదృక్షతః ।
నిర్భిన్నే హ్యక్షిణీ తస్య జ్యోతిశ్చక్షుర్గుణగ్రహః ॥ ౨౧ ॥

బోధ్యమానస్య ఋషిభిరాత్మనస్తజ్జిఘృక్షతః ।
కర్ణౌ చ నిరభిద్యేతాం దిశః శ్రోత్రం గుణగ్రహః ॥ ౨౨ ॥

వస్తునో మృదుకాఠిన్యలఘుగుర్వోష్ణశీతతామ్ ।
జిఘృక్షతస్త్వఙ్ నిర్భిన్నా తస్యాం రోమమహీరుహాః ।
తత్ర చాన్తర్బహిర్వాతస్త్వచా లబ్ధగుణో వృతః ॥ ౨౩ ॥

హస్తౌ రురుహతుస్తస్య నానాకర్మచికీర్షయా ।
తయోస్తు బలవానిన్ద్ర ఆదానముభయాశ్రయమ్ ॥ ౨౪ ॥

గతిం జిగీషతః పాదౌ రురుహాతేఽభికామికామ్ ।
పద్భ్యాం యజ్ఞః స్వయం హవ్యం కర్మభిః క్రియతే నృభిః ॥ ౨౫ ॥

నిరభిద్యత శిశ్నో వై ప్రజానన్దామృతార్థినః ।
ఉపస్థ ఆసీత్ కామానాం ప్రియం తదుభయాశ్రయమ్ ॥ ౨౬ ॥

ఉత్సిసృక్షోర్ధాతుమలం నిరభిద్యత వై గుదమ్ ।
తతః పాయుస్తతో మిత్ర ఉత్సర్గ ఉభయాశ్రయః ॥ ౨౭ ॥

ఆసిసృప్సోః పురః పుర్యా నాభిద్వారమపానతః ।
తత్రాపానస్తతో మృత్యుః పృథక్త్వముభయాశ్రయమ్ ॥ ౨౮ ॥

ఆదిత్సోరన్నపానానామాసన్ కుక్ష్యన్త్రనాడయః ।
నద్యః సముద్రాశ్చ తయోస్తుష్టిః పుష్టిస్తదాశ్రయే ॥ ౨౯ ॥

నిదిధ్యాసోరాత్మమాయాం హృదయం నిరభిద్యత ।
తతో మనశ్చన్ద్ర ఇతి సఙ్కల్పః కామ ఏవ చ ॥ ౩౦ ॥

త్వక్చర్మమాంసరుధిరమేదోమజ్జాస్థిధాతవః ।
భూమ్యప్తేజోమయాః సప్త ప్రాణో వ్యోమామ్బువాయుభిః ॥ ౩౧ ॥

గుణాత్మకానీన్ద్రియాణి భూతాదిప్రభవా గుణాః ।
మనః సర్వవికారాత్మా బుద్ధిర్విజ్ఞానరూపిణీ ॥ ౩౨ ॥

ఏతద్భగవతో రూపం స్థూలం తే వ్యాహృతం మయా ।
మహ్యాదిభిశ్చావరణైరష్టభిర్బహిరావృతమ్ ॥ ౩౩ ॥

అతః పరం సూక్ష్మతమమవ్యక్తం నిర్విశేషణమ్ ।
అనాదిమధ్యనిధనం నిత్యం వాఙ్మనసః పరమ్ ॥ ౩౪ ॥

అమునీ భగవద్రూపే మయా తే హ్యనువర్ణితే ।
ఉభే అపి న గృహ్ణన్తి మాయాసృష్టే విపశ్చితః ॥ ౩౫ ॥

స వాచ్యవాచకతయా భగవాన్ బ్రహ్మరూపధృక్ ।
నామరూపక్రియా ధత్తే సకర్మాకర్మకః పరః ॥ ౩౬ ॥

ప్రజాపతీన్మనూన్ దేవానృషీన్ పితృగణాన్ పృథక్ ।
సిద్ధచారణగన్ధర్వాన్ విద్యాధ్రాసురగుహ్యకాన్ ॥ ౩౭ ॥

కిన్నరాప్సరసో నాగాన్ సర్పాన్ కిమ్పురుషాన్నరాన్ ।
మాతృ రక్షఃపిశాచాంశ్చ ప్రేతభూతవినాయకాన్ ॥ ౩౮ ॥

కూష్మాణ్డోన్మాదవేతాలాన్ యాతుధానాన్ గ్రహానపి ।
ఖగాన్మృగాన్ పశూన్ వృక్షాన్ గిరీన్నృప సరీసృపాన్ ॥ ౩౯ ॥

ద్వివిధాశ్చతుర్విధా యేఽన్యే జలస్థలనభౌకసః ।
కుశలాకుశలా మిశ్రాః కర్మణాం గతయస్త్విమాః ॥ ౪౦ ॥

సత్త్వం రజస్తమ ఇతి తిస్రః సురనృనారకాః ।
తత్రాప్యేకైకశో రాజన్ భిద్యన్తే గతయస్త్రిధా ।
యదైకైకతరోఽన్యాభ్యాం స్వభావ ఉపహన్యతే ॥ ౪౧ ॥

స ఏవేదం జగద్ధాతా భగవాన్ ధర్మరూపధృక్ ।
పుష్ణాతి స్థాపయన్ విశ్వం తిర్యఙ్నరసురాదిభిః ॥ ౪౨ ॥

తతః కాలాగ్నిరుద్రాత్మా యత్సృష్టమిదమాత్మనః ।
సంనియచ్ఛతి తత్ కాలే ఘనానీకమివానిలః ॥ ౪౩ ॥

ఇత్థంభావేన కథితో భగవాన్ భగవత్తమః ।
నేత్థంభావేన హి పరం ద్రష్టుమర్హన్తి సూరయః ॥ ౪౪ ॥

నాస్య కర్మణి జన్మాదౌ పరస్యానువిధీయతే ।
కర్తృత్వప్రతిషేధార్థం మాయయారోపితం హి తత్ ॥ ౪౫ ॥

అయం తు బ్రహ్మణః కల్పః సవికల్ప ఉదాహృతః ।
విధిః సాధారణో యత్ర సర్గాః ప్రాకృతవైకృతాః ॥ ౪౬ ॥

పరిమాణం చ కాలస్య కల్పలక్షణవిగ్రహమ్ ।
యథా పురస్తాద్వ్యాఖ్యాస్యే పాద్మం కల్పమథో శృణు ॥ ౪౭ ॥

శౌనక ఉవాచ
యదాహ నో భవాన్ సూత క్షత్తా భాగవతోత్తమః ।
చచార తీర్థాని భువస్త్యక్త్వా బన్ధూన్ సుదుస్త్యజాన్ ॥ ౪౮ ॥

క్షత్తుః కౌశారవేస్తస్య సంవాదోఽధ్యాత్మసంశ్రితః ।
యద్వా స భగవాంస్తస్మై పృష్టస్తత్త్వమువాచ హ ॥ ౪౯ ॥

బ్రూహి నస్తదిదం సౌమ్య విదురస్య విచేష్టితమ్ ।
బన్ధుత్యాగనిమిత్తం చ యథైవాగతవాన్ పునః ॥ ౫౦ ॥

సూత ఉవాచ
రాజ్ఞా పరీక్షితా పృష్టో యదవోచన్మహామునిః ।
తద్వోఽభిధాస్యే శృణుత రాజ్ఞః ప్రశ్నానుసారతః ॥ ౫౧ ॥
యచ్చ వ్రజన్త్యనిమిషామృషభానువృత్త్యా
దూరేయమా హ్యుపరి నః స్పృహణీయశీలాః ।
భర్తుర్మిథః సుయశసః కథనానురాగ-
వైక్లవ్యబాష్పకలయా పులకీకృతాఙ్గాః ॥