શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૨.૧૦

શ્રીશુક ઉવાચ
અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ચ સ્થાનં પોષણમૂતયઃ ।
મન્વન્તરેશાનુકથા નિરોધો મુક્તિરાશ્રયઃ ॥ ૧ ॥

દશમસ્ય વિશુદ્ધ્યર્થં નવાનામિહ લક્ષણમ્ ।
વર્ણયન્તિ મહાત્માનઃ શ્રુતેનાર્થેન ચાઞ્જસા ॥ ૨ ॥

ભૂતમાત્રેન્દ્રિયધિયાં જન્મ સર્ગ ઉદાહૃતઃ ।
બ્રહ્મણો ગુણવૈષમ્યાદ્વિસર્ગઃ પૌરુષઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩ ॥

સ્થિતિર્વૈકુણ્ઠવિજયઃ પોષણં તદનુગ્રહઃ ।
મન્વન્તરાણિ સદ્ધર્મ ઊતયઃ કર્મવાસનાઃ ॥ ૪ ॥

અવતારાનુચરિતં હરેશ્ચાસ્યાનુવર્તિનામ્ ।
પુંસામીશકથાઃ પ્રોક્તા નાનાખ્યાનોપબૃંહિતાઃ ॥ ૫ ॥

નિરોધોઽસ્યાનુશયનમાત્મનઃ સહ શક્તિભિઃ ।
મુક્તિર્હિત્વાન્યથારૂપં સ્વરૂપેણ વ્યવસ્થિતિઃ ॥ ૬ ॥

આભાસશ્ચ નિરોધશ્ચ યતોઽસ્ત્યધ્યવસીયતે ।
સ આશ્રયઃ પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેતિ શબ્દ્યતે ॥ ૭ ॥

યોઽધ્યાત્મિકોઽયં પુરુષઃ સોઽસાવેવાધિદૈવિકઃ ।
યસ્તત્રોભયવિચ્છેદઃ પુરુષો હ્યાધિભૌતિકઃ ॥ ૮ ॥

એકમેકતરાભાવે યદા નોપલભામહે ।
ત્રિતયં તત્ર યો વેદ સ આત્મા સ્વાશ્રયાશ્રયઃ ॥ ૯ ॥

પુરુષોઽણ્ડં વિનિર્ભિદ્ય યદાસૌ સ વિનિર્ગતઃ ।
આત્મનોઽયનમન્વિચ્છન્નપોઽસ્રાક્ષીચ્છુચિઃ શુચીઃ ॥ ૧૦ ॥

તાસ્વવાત્સીત્ સ્વસૃષ્ટાસુ સહસ્રંપરિવત્સરાન્ ।
તેન નારાયણો નામ યદાપઃ પુરુષોદ્ભવાઃ ॥ ૧૧ ॥

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
યદનુગ્રહતઃ સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા ॥ ૧૨ ॥

એકો નાનાત્વમન્વિચ્છન્ યોગતલ્પાત્ સમુત્થિતઃ ।
વીર્યં હિરણ્મયં દેવો માયયા વ્યસૃજત્ ત્રિધા ॥ ૧૩ ॥

અધિદૈવમથાધ્યાત્મમધિભૂતમિતિ પ્રભુઃ ।
અથૈકં પૌરુષં વીર્યં ત્રિધાભિદ્યત તચ્છૃણુ ॥ ૧૪ ॥

અન્તઃશરીર આકાશાત્ પુરુષસ્ય વિચેષ્ટતઃ ।
ઓજઃ સહો બલં જજ્ઞે તતઃ પ્રાણો મહાનસુઃ ॥ ૧૫ ॥

અનુપ્રાણન્તિ યં પ્રાણાઃ પ્રાણન્તં સર્વજન્તુષુ ।
અપાનન્તમપાનન્તિ નરદેવમિવાનુગાઃ ॥ ૧૬ ॥

પ્રાણેનાક્ષિપતા ક્ષુત્ તૃડન્તરા જાયતે વિભોઃ ।
પિપાસતો જક્ષતશ્ચ પ્રાઙ્મુખં નિરભિદ્યત ॥ ૧૭ ॥

મુખતસ્તાલુ નિર્ભિન્નં જિહ્વા તત્રોપજાયતે ।
તતો નાનારસો જજ્ઞે જિહ્વયા યોઽધિગમ્યતે ॥ ૧૮ ॥

વિવક્ષોર્મુખતો ભૂમ્નો વહ્નિર્વાગ્ વ્યાહૃતં તયોઃ ।
જલે ચૈતસ્ય સુચિરં નિરોધઃ સમજાયત ॥ ૧૯ ॥

નાસિકે નિરભિદ્યેતાં દોધૂયતિ નભસ્વતિ ।
તત્ર વાયુર્ગન્ધવહો ઘ્રાણો નસિ જિઘૃક્ષતઃ ॥ ૨૦ ॥

યદાત્મનિ નિરાલોકમાત્માનં ચ દિદૃક્ષતઃ ।
નિર્ભિન્ને હ્યક્ષિણી તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્ષુર્ગુણગ્રહઃ ॥ ૨૧ ॥

બોધ્યમાનસ્ય ઋષિભિરાત્મનસ્તજ્જિઘૃક્ષતઃ ।
કર્ણૌ ચ નિરભિદ્યેતાં દિશઃ શ્રોત્રં ગુણગ્રહઃ ॥ ૨૨ ॥

વસ્તુનો મૃદુકાઠિન્યલઘુગુર્વોષ્ણશીતતામ્ ।
જિઘૃક્ષતસ્ત્વઙ્ નિર્ભિન્ના તસ્યાં રોમમહીરુહાઃ ।
તત્ર ચાન્તર્બહિર્વાતસ્ત્વચા લબ્ધગુણો વૃતઃ ॥ ૨૩ ॥

હસ્તૌ રુરુહતુસ્તસ્ય નાનાકર્મચિકીર્ષયા ।
તયોસ્તુ બલવાનિન્દ્ર આદાનમુભયાશ્રયમ્ ॥ ૨૪ ॥

ગતિં જિગીષતઃ પાદૌ રુરુહાતેઽભિકામિકામ્ ।
પદ્ભ્યાં યજ્ઞઃ સ્વયં હવ્યં કર્મભિઃ ક્રિયતે નૃભિઃ ॥ ૨૫ ॥

નિરભિદ્યત શિશ્નો વૈ પ્રજાનન્દામૃતાર્થિનઃ ।
ઉપસ્થ આસીત્ કામાનાં પ્રિયં તદુભયાશ્રયમ્ ॥ ૨૬ ॥

ઉત્સિસૃક્ષોર્ધાતુમલં નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ ।
તતઃ પાયુસ્તતો મિત્ર ઉત્સર્ગ ઉભયાશ્રયઃ ॥ ૨૭ ॥

આસિસૃપ્સોઃ પુરઃ પુર્યા નાભિદ્વારમપાનતઃ ।
તત્રાપાનસ્તતો મૃત્યુઃ પૃથક્ત્વમુભયાશ્રયમ્ ॥ ૨૮ ॥

આદિત્સોરન્નપાનાનામાસન્ કુક્ષ્યન્ત્રનાડયઃ ।
નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ચ તયોસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિસ્તદાશ્રયે ॥ ૨૯ ॥

નિદિધ્યાસોરાત્મમાયાં હૃદયં નિરભિદ્યત ।
તતો મનશ્ચન્દ્ર ઇતિ સઙ્કલ્પઃ કામ એવ ચ ॥ ૩૦ ॥

ત્વક્ચર્મમાંસરુધિરમેદોમજ્જાસ્થિધાતવઃ ।
ભૂમ્યપ્તેજોમયાઃ સપ્ત પ્રાણો વ્યોમામ્બુવાયુભિઃ ॥ ૩૧ ॥

ગુણાત્મકાનીન્દ્રિયાણિ ભૂતાદિપ્રભવા ગુણાઃ ।
મનઃ સર્વવિકારાત્મા બુદ્ધિર્વિજ્ઞાનરૂપિણી ॥ ૩૨ ॥

એતદ્ભગવતો રૂપં સ્થૂલં તે વ્યાહૃતં મયા ।
મહ્યાદિભિશ્ચાવરણૈરષ્ટભિર્બહિરાવૃતમ્ ॥ ૩૩ ॥

અતઃ પરં સૂક્ષ્મતમમવ્યક્તં નિર્વિશેષણમ્ ।
અનાદિમધ્યનિધનં નિત્યં વાઙ્મનસઃ પરમ્ ॥ ૩૪ ॥

અમુની ભગવદ્રૂપે મયા તે હ્યનુવર્ણિતે ।
ઉભે અપિ ન ગૃહ્ણન્તિ માયાસૃષ્ટે વિપશ્ચિતઃ ॥ ૩૫ ॥

સ વાચ્યવાચકતયા ભગવાન્ બ્રહ્મરૂપધૃક્ ।
નામરૂપક્રિયા ધત્તે સકર્માકર્મકઃ પરઃ ॥ ૩૬ ॥

પ્રજાપતીન્મનૂન્ દેવાનૃષીન્ પિતૃગણાન્ પૃથક્ ।
સિદ્ધચારણગન્ધર્વાન્ વિદ્યાધ્રાસુરગુહ્યકાન્ ॥ ૩૭ ॥

કિન્નરાપ્સરસો નાગાન્ સર્પાન્ કિમ્પુરુષાન્નરાન્ ।
માતૃ રક્ષઃપિશાચાંશ્ચ પ્રેતભૂતવિનાયકાન્ ॥ ૩૮ ॥

કૂષ્માણ્ડોન્માદવેતાલાન્ યાતુધાનાન્ ગ્રહાનપિ ।
ખગાન્મૃગાન્ પશૂન્ વૃક્ષાન્ ગિરીન્નૃપ સરીસૃપાન્ ॥ ૩૯ ॥

દ્વિવિધાશ્ચતુર્વિધા યેઽન્યે જલસ્થલનભૌકસઃ ।
કુશલાકુશલા મિશ્રાઃ કર્મણાં ગતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૪૦ ॥

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ તિસ્રઃ સુરનૃનારકાઃ ।
તત્રાપ્યેકૈકશો રાજન્ ભિદ્યન્તે ગતયસ્ત્રિધા ।
યદૈકૈકતરોઽન્યાભ્યાં સ્વભાવ ઉપહન્યતે ॥ ૪૧ ॥

સ એવેદં જગદ્ધાતા ભગવાન્ ધર્મરૂપધૃક્ ।
પુષ્ણાતિ સ્થાપયન્ વિશ્વં તિર્યઙ્નરસુરાદિભિઃ ॥ ૪૨ ॥

તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રાત્મા યત્સૃષ્ટમિદમાત્મનઃ ।
સંનિયચ્છતિ તત્ કાલે ઘનાનીકમિવાનિલઃ ॥ ૪૩ ॥

ઇત્થંભાવેન કથિતો ભગવાન્ ભગવત્તમઃ ।
નેત્થંભાવેન હિ પરં દ્રષ્ટુમર્હન્તિ સૂરયઃ ॥ ૪૪ ॥

નાસ્ય કર્મણિ જન્માદૌ પરસ્યાનુવિધીયતે ।
કર્તૃત્વપ્રતિષેધાર્થં માયયારોપિતં હિ તત્ ॥ ૪૫ ॥

અયં તુ બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ સવિકલ્પ ઉદાહૃતઃ ।
વિધિઃ સાધારણો યત્ર સર્ગાઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાઃ ॥ ૪૬ ॥

પરિમાણં ચ કાલસ્ય કલ્પલક્ષણવિગ્રહમ્ ।
યથા પુરસ્તાદ્વ્યાખ્યાસ્યે પાદ્મં કલ્પમથો શૃણુ ॥ ૪૭ ॥

શૌનક ઉવાચ
યદાહ નો ભવાન્ સૂત ક્ષત્તા ભાગવતોત્તમઃ ।
ચચાર તીર્થાનિ ભુવસ્ત્યક્ત્વા બન્ધૂન્ સુદુસ્ત્યજાન્ ॥ ૪૮ ॥

ક્ષત્તુઃ કૌશારવેસ્તસ્ય સંવાદોઽધ્યાત્મસંશ્રિતઃ ।
યદ્વા સ ભગવાંસ્તસ્મૈ પૃષ્ટસ્તત્ત્વમુવાચ હ ॥ ૪૯ ॥

બ્રૂહિ નસ્તદિદં સૌમ્ય વિદુરસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
બન્ધુત્યાગનિમિત્તં ચ યથૈવાગતવાન્ પુનઃ ॥ ૫૦ ॥

સૂત ઉવાચ
રાજ્ઞા પરીક્ષિતા પૃષ્ટો યદવોચન્મહામુનિઃ ।
તદ્વોઽભિધાસ્યે શૃણુત રાજ્ઞઃ પ્રશ્નાનુસારતઃ ॥ ૫૧ ॥
યચ્ચ વ્રજન્ત્યનિમિષામૃષભાનુવૃત્ત્યા
દૂરેયમા હ્યુપરિ નઃ સ્પૃહણીયશીલાઃ ।
ભર્તુર્મિથઃ સુયશસઃ કથનાનુરાગ-
વૈક્લવ્યબાષ્પકલયા પુલકીકૃતાઙ્ગાઃ ॥