মৈত্ৰেয উৱাচ
চৰমঃ সদ্ৱিশেষাণামনেকোঽসংযুতঃ সদা ।
পৰমাণুঃ স ৱিজ্ঞেযো নৃণামৈক্যভ্ৰমো যতঃ ॥ ১ ॥
চৰমঃ সদ্ৱিশেষাণামনেকোঽসংযুতঃ সদা ।
পৰমাণুঃ স ৱিজ্ঞেযো নৃণামৈক্যভ্ৰমো যতঃ ॥ ১ ॥
সত এৱ পদাৰ্থস্য স্ৱৰূপাৱস্থিতস্য যত্ ।
কৈৱল্যং পৰমমহানৱিশেষো নিৰন্তৰঃ ॥ ২ ॥
কৈৱল্যং পৰমমহানৱিশেষো নিৰন্তৰঃ ॥ ২ ॥
এৱং কালোঽপ্যনুমিতঃ সৌক্ষ্ম্যে স্থৌল্যে চ সত্তম ।
সংস্থানভুক্ত্যা ভগৱানৱ্যক্তো ৱ্যক্তভুগ্ৱিভুঃ ॥ ৩ ॥
সংস্থানভুক্ত্যা ভগৱানৱ্যক্তো ৱ্যক্তভুগ্ৱিভুঃ ॥ ৩ ॥
স কালঃ পৰমাণুৰ্ৱৈ যো ভুঙ্ক্তে পৰমাণুতাম্ ।
সতোঽৱিশেষভুগ্যস্তু স কালঃ পৰমো মহান্ ॥ ৪ ॥
সতোঽৱিশেষভুগ্যস্তু স কালঃ পৰমো মহান্ ॥ ৪ ॥
অণুৰ্দ্ৱৌ পৰমাণু স্যাত্ত্ৰসৰেণুস্ত্ৰযঃ স্মৃতঃ ।
জালাৰ্কৰশ্ম্যৱগতঃ খমেৱানুপতন্নগাত্ ॥ ৫ ॥
জালাৰ্কৰশ্ম্যৱগতঃ খমেৱানুপতন্নগাত্ ॥ ৫ ॥
ত্ৰসৰেণুত্ৰিকং ভুঙ্ক্তে যঃ কালঃ স ত্ৰুটিঃ স্মৃতঃ ।
শতভাগস্তু ৱেধঃ স্যাত্তৈস্ত্ৰিভিস্তু লৱঃ স্মৃতঃ ॥ ৬ ॥
শতভাগস্তু ৱেধঃ স্যাত্তৈস্ত্ৰিভিস্তু লৱঃ স্মৃতঃ ॥ ৬ ॥
নিমেষস্ত্ৰিলৱো জ্ঞেয আম্নাতস্তে ত্ৰযঃ ক্ষণঃ ।
ক্ষণান্ পঞ্চ ৱিদুঃ কাষ্ঠাং লঘু তা দশ পঞ্চ চ ॥ ৭ ॥
ক্ষণান্ পঞ্চ ৱিদুঃ কাষ্ঠাং লঘু তা দশ পঞ্চ চ ॥ ৭ ॥
লঘূনি ৱৈ সমাম্নাতা দশ পঞ্চ চ নাডিকা ।
তে দ্ৱে মুহূৰ্তঃ প্ৰহৰঃ ষড্যামঃ সপ্ত নৃণাম্ ॥ ৮ ॥
তে দ্ৱে মুহূৰ্তঃ প্ৰহৰঃ ষড্যামঃ সপ্ত নৃণাম্ ॥ ৮ ॥
দ্ৱাদশাৰ্ধপলোন্মানং চতুৰ্ভিশ্চতুৰঙ্গুলৈঃ ।
স্ৱৰ্ণমাষৈঃ কৃতচ্ছিদ্ৰং যাৱত্প্ৰস্থজলপ্লুতম্ ॥ ৯ ॥
স্ৱৰ্ণমাষৈঃ কৃতচ্ছিদ্ৰং যাৱত্প্ৰস্থজলপ্লুতম্ ॥ ৯ ॥
যামাশ্চত্ৱাৰশ্চত্ৱাৰো মৰ্ত্যানামহনী উভে ।
পক্ষঃ পঞ্চদশাহানি শুক্লঃ কৃষ্ণশ্চ মানদ ॥ ১০ ॥
পক্ষঃ পঞ্চদশাহানি শুক্লঃ কৃষ্ণশ্চ মানদ ॥ ১০ ॥
তযোঃ সমুচ্চযো মাসঃ পিতৃণাং তদহৰ্নিশম্ ।
দ্ৱৌ তাৱৃতুঃ ষডযনং দক্ষিণং চোত্তৰং দিৱি ॥ ১১ ॥
দ্ৱৌ তাৱৃতুঃ ষডযনং দক্ষিণং চোত্তৰং দিৱি ॥ ১১ ॥
অযনে চাহনী প্ৰাহুৰ্ৱত্সৰো দ্ৱাদশ স্মৃতঃ ।
সংৱত্সৰশতং নৃণাং
পৰমাযুৰ্নিৰূপিতম্ ॥ ১২ ॥
সংৱত্সৰশতং নৃণাং
পৰমাযুৰ্নিৰূপিতম্ ॥ ১২ ॥
গ্ৰহৰ্ক্ষতাৰাচক্ৰস্থঃ পৰমাণ্ৱাদিনা জগত্ ।
সংৱত্সৰাৱসানেন পৰ্যেত্যনিমিষো ৱিভুঃ ॥ ১৩ ॥
সংৱত্সৰাৱসানেন পৰ্যেত্যনিমিষো ৱিভুঃ ॥ ১৩ ॥
সংৱত্সৰঃ পৰিৱত্সৰ ইডাৱত্সৰ এৱ চ ।
অনুৱত্সৰো ৱত্সৰশ্চ ৱিদুৰৈৱং প্ৰভাষ্যতে ॥ ১৪ ॥
অনুৱত্সৰো ৱত্সৰশ্চ ৱিদুৰৈৱং প্ৰভাষ্যতে ॥ ১৪ ॥
যঃ সৃজ্যশক্তিমুৰুধোচ্ছ্ৱসযন্ স্ৱশক্ত্যা
পুংসোঽভ্ৰমায দিৱি ধাৱতি ভূতভেদঃ ।
কালাখ্যযা গুণমযং ক্ৰতুভিৰ্ৱিতন্ৱং-
স্তস্মৈ বলিং হৰত ৱত্সৰপঞ্চকায ॥ ১৫ ॥
পুংসোঽভ্ৰমায দিৱি ধাৱতি ভূতভেদঃ ।
কালাখ্যযা গুণমযং ক্ৰতুভিৰ্ৱিতন্ৱং-
স্তস্মৈ বলিং হৰত ৱত্সৰপঞ্চকায ॥ ১৫ ॥
ৱিদুৰ উৱাচ
পিতৃদেৱমনুষ্যাণামাযুঃ পৰমিদং স্মৃতম্ ।
পৰেষাং গতিমাচক্ষ্ৱ যে স্যুঃকল্পাদ্ বহিৰ্ৱিদঃ ॥ ১৬ ॥
পিতৃদেৱমনুষ্যাণামাযুঃ পৰমিদং স্মৃতম্ ।
পৰেষাং গতিমাচক্ষ্ৱ যে স্যুঃকল্পাদ্ বহিৰ্ৱিদঃ ॥ ১৬ ॥
ভগৱান্ ৱেদ কালস্য গতিং ভগৱতো ননু ।
ৱিশ্ৱং ৱিচক্ষতে ধীৰা যোগৰাদ্ধেন চক্ষুষা ॥ ১৭ ॥
ৱিশ্ৱং ৱিচক্ষতে ধীৰা যোগৰাদ্ধেন চক্ষুষা ॥ ১৭ ॥
মৈত্ৰেয উৱাচ
কৃতং ত্ৰেতা দ্ৱাপৰং চ কলিশ্চেতি চতুৰ্যুগম্ ।
দিৱ্যৈৰ্দ্ৱাদশভিৰ্ৱৰ্ষৈঃ সাৱধানং নিৰূপিতম্ ॥ ১৮ ॥
কৃতং ত্ৰেতা দ্ৱাপৰং চ কলিশ্চেতি চতুৰ্যুগম্ ।
দিৱ্যৈৰ্দ্ৱাদশভিৰ্ৱৰ্ষৈঃ সাৱধানং নিৰূপিতম্ ॥ ১৮ ॥
চত্ৱাৰি ত্ৰীণি দ্ৱৈ চৈকং কৃতাদিষু যথাক্ৰমম্ ।
সংখ্যাতানি সহস্ৰাণি দ্ৱিগুণানি শতানি চ ॥ ১৯ ॥
সংখ্যাতানি সহস্ৰাণি দ্ৱিগুণানি শতানি চ ॥ ১৯ ॥
সন্ধ্যাসন্ধ্যাংশযোৰন্তৰ্যঃ কালঃ শতসংখ্যযোঃ ।
তমেৱাহুৰ্যুগং তজ্জ্ঞা যত্ৰ ধৰ্মো ৱিধীযতে ॥ ২০ ॥
তমেৱাহুৰ্যুগং তজ্জ্ঞা যত্ৰ ধৰ্মো ৱিধীযতে ॥ ২০ ॥
ধৰ্মশ্চতুষ্পান্মনুজান্ কৃতে সমনুৱৰ্ততে ।
স এৱান্যেষ্ৱধৰ্মেণ ৱ্যেতি পাদেন ৱৰ্ধতা ॥ ২১ ॥
স এৱান্যেষ্ৱধৰ্মেণ ৱ্যেতি পাদেন ৱৰ্ধতা ॥ ২১ ॥
ত্ৰিলোক্যা যুগসাহস্ৰং বহিৰাব্ৰহ্মণো দিনম্ ।
তাৱত্যেৱ নিশা তাত যন্নিমীলতি ৱিশ্ৱসৃক্ ॥ ২২ ॥
তাৱত্যেৱ নিশা তাত যন্নিমীলতি ৱিশ্ৱসৃক্ ॥ ২২ ॥
নিশাৱসান আৰব্ধো লোককল্পোঽনুৱৰ্ততে ।
যাৱদ্দিনং ভগৱতো মনূন্ ভুঞ্জংশ্চতুৰ্দশ ॥ ২৩ ॥
যাৱদ্দিনং ভগৱতো মনূন্ ভুঞ্জংশ্চতুৰ্দশ ॥ ২৩ ॥
স্ৱং স্ৱং কালং মনুৰ্ভুঙ্ক্তে সাধিকাং হ্যেকসপ্ততিম্ ॥ ২৪ ॥
মন্ৱন্তৰেষু মনৱস্তদ্ৱংশ্যা ঋষযঃ সুৰাঃ ।
ভৱন্তি চৈৱ যুগপত্সুৰেশাশ্চানু যে চ তান্ ॥ ২৫ ॥
ভৱন্তি চৈৱ যুগপত্সুৰেশাশ্চানু যে চ তান্ ॥ ২৫ ॥
এষ দৈনন্দিনঃ সৰ্গো ব্ৰাহ্মস্ত্ৰৈলোক্যৱৰ্তনঃ ।
তিৰ্যঙ্নৃপিতৃদেৱানাং সম্ভৱো যত্ৰ কৰ্মভিঃ ॥ ২৬ ॥
তিৰ্যঙ্নৃপিতৃদেৱানাং সম্ভৱো যত্ৰ কৰ্মভিঃ ॥ ২৬ ॥
মন্ৱন্তৰেষু ভগৱান্ বিভ্ৰত্সত্ত্ৱং স্ৱমূৰ্তিভিঃ ।
মন্ৱাদিভিৰিদং ৱিশ্ৱমৱত্যুদিতপৌৰুষঃ ॥ ২৭ ॥
মন্ৱাদিভিৰিদং ৱিশ্ৱমৱত্যুদিতপৌৰুষঃ ॥ ২৭ ॥
তমোমাত্ৰামুপাদায প্ৰতিসংৰুদ্ধৱিক্ৰমঃ ।
কালেনানুগতাশেষ আস্তে তূষ্ণীং দিনাত্যযে ॥ ২৮ ॥
কালেনানুগতাশেষ আস্তে তূষ্ণীং দিনাত্যযে ॥ ২৮ ॥
তমেৱান্ৱপিধীযন্তে লোকো ভূৰাদযস্ত্ৰযঃ ।
নিশাযামনুৱৃত্তাযাং নিৰ্মুক্তশশিভাস্কৰম্ ॥ ২৯ ॥
নিশাযামনুৱৃত্তাযাং নিৰ্মুক্তশশিভাস্কৰম্ ॥ ২৯ ॥
ত্ৰিলোক্যাং দহ্যমানাযাং শক্ত্যা সঙ্কৰ্ষণাগ্নিনা ।
যান্ত্যূষ্মণা মহৰ্লোকাজ্জনং ভৃগ্ৱাদযোঽৰ্দিতাঃ ॥ ৩০ ॥
যান্ত্যূষ্মণা মহৰ্লোকাজ্জনং ভৃগ্ৱাদযোঽৰ্দিতাঃ ॥ ৩০ ॥
তাৱত্ত্ৰিভুৱনং সদ্যঃ কল্পান্তৈধিতসিন্ধৱঃ ।
প্লাৱযন্ত্যুত্কটাটোপচণ্ডৱাতেৰিতোৰ্মযঃ ॥ ৩১ ॥
প্লাৱযন্ত্যুত্কটাটোপচণ্ডৱাতেৰিতোৰ্মযঃ ॥ ৩১ ॥
অন্তঃ স তস্মিন্ সলিল আস্তেঽনন্তাসনো হৰিঃ ।
যোগনিদ্ৰানিমীলাক্ষঃ স্তূযমানো জনালযৈঃ ॥ ৩২ ॥
যোগনিদ্ৰানিমীলাক্ষঃ স্তূযমানো জনালযৈঃ ॥ ৩২ ॥
এৱংৱিধৈৰহোৰাত্ৰৈঃ কালগত্যোপলক্ষিতৈঃ ।
অপক্ষিতমিৱাস্যাপি পৰমাযুৰ্ৱযঃ শতম্ ॥ ৩৩ ॥
অপক্ষিতমিৱাস্যাপি পৰমাযুৰ্ৱযঃ শতম্ ॥ ৩৩ ॥
যদৰ্ধমাযুষস্তস্য পৰাৰ্ধমভিধীযতে ।
পূৰ্ৱঃ পৰাৰ্ধোঽপক্ৰান্তো হ্যপৰোঽদ্য প্ৰৱৰ্ততে ॥ ৩৪ ॥
পূৰ্ৱঃ পৰাৰ্ধোঽপক্ৰান্তো হ্যপৰোঽদ্য প্ৰৱৰ্ততে ॥ ৩৪ ॥
পূৰ্ৱস্যাদৌ পৰাৰ্ধস্য ব্ৰাহ্মো নাম মহানভূত্ ।
কল্পো যত্ৰাভৱদ্ব্ৰহ্মা শব্দব্ৰহ্মেতি যং ৱিদুঃ ॥ ৩৫ ॥
কল্পো যত্ৰাভৱদ্ব্ৰহ্মা শব্দব্ৰহ্মেতি যং ৱিদুঃ ॥ ৩৫ ॥
তস্যৈৱ চান্তে কল্পোঽভূদ্ যং পাদ্মমভিচক্ষতে ।
যদ্ধৰেৰ্নাভিসৰস আসীল্লোকসৰোৰুহম্ ॥ ৩৬ ॥
যদ্ধৰেৰ্নাভিসৰস আসীল্লোকসৰোৰুহম্ ॥ ৩৬ ॥
অযং তু কথিতঃ কল্পো দ্ৱিতীযস্যাপি ভাৰত ।
ৱাৰাহ ইতি ৱিখ্যাতো যত্ৰাসীচ্ছূকৰো হৰিঃ ॥ ৩৭ ॥
ৱাৰাহ ইতি ৱিখ্যাতো যত্ৰাসীচ্ছূকৰো হৰিঃ ॥ ৩৭ ॥
কালোঽযং দ্ৱিপৰাৰ্ধাখ্যো নিমেষ উপচৰ্যতে ।
অৱ্যাকৃতস্যানন্তস্য হ্যনাদেৰ্জগদাত্মনঃ ॥ ৩৮ ॥
অৱ্যাকৃতস্যানন্তস্য হ্যনাদেৰ্জগদাত্মনঃ ॥ ৩৮ ॥
কালোঽযং পৰমাণ্ৱাদিৰ্দ্ৱিপৰাৰ্ধান্ত ঈশ্ৱৰঃ ।
নৈৱেশিতুং প্ৰভুৰ্ভূম্ন ঈশ্ৱৰো ধামমানিনাম্ ॥ ৩৯ ॥
নৈৱেশিতুং প্ৰভুৰ্ভূম্ন ঈশ্ৱৰো ধামমানিনাম্ ॥ ৩৯ ॥
ৱিকাৰৈঃ সহিতো যুক্তৈৰ্ৱিশেষাদিভিৰাৱৃতঃ ।
আণ্ডকোশো বহিৰযং পঞ্চাশত্কোটিৱিস্তৃতঃ ॥ ৪০ ॥
আণ্ডকোশো বহিৰযং পঞ্চাশত্কোটিৱিস্তৃতঃ ॥ ৪০ ॥
দশোত্তৰাধিকৈৰ্যত্ৰ প্ৰৱিষ্টঃ পৰমাণুৱত্ ।
লক্ষ্যতেঽন্তৰ্গতাশ্চান্যে কোটিশো হ্যণ্ডৰাশযঃ ॥ ৪১ ॥
লক্ষ্যতেঽন্তৰ্গতাশ্চান্যে কোটিশো হ্যণ্ডৰাশযঃ ॥ ৪১ ॥
তদাহুৰক্ষৰং ব্ৰহ্ম সৰ্ৱকাৰণকাৰণম্ ।
ৱিষ্ণোৰ্ধাম পৰং সাক্ষাত্পুৰুষস্য মহাত্মনঃ ॥ ৪২ ॥
ৱিষ্ণোৰ্ধাম পৰং সাক্ষাত্পুৰুষস্য মহাত্মনঃ ॥ ৪২ ॥