મૈત્રેય ઉવાચ
ચરમઃ સદ્વિશેષાણામનેકોઽસંયુતઃ સદા ।
પરમાણુઃ સ વિજ્ઞેયો નૃણામૈક્યભ્રમો યતઃ ॥ ૧ ॥
ચરમઃ સદ્વિશેષાણામનેકોઽસંયુતઃ સદા ।
પરમાણુઃ સ વિજ્ઞેયો નૃણામૈક્યભ્રમો યતઃ ॥ ૧ ॥
સત એવ પદાર્થસ્ય સ્વરૂપાવસ્થિતસ્ય યત્ ।
કૈવલ્યં પરમમહાનવિશેષો નિરન્તરઃ ॥ ૨ ॥
કૈવલ્યં પરમમહાનવિશેષો નિરન્તરઃ ॥ ૨ ॥
એવં કાલોઽપ્યનુમિતઃ સૌક્ષ્મ્યે સ્થૌલ્યે ચ સત્તમ ।
સંસ્થાનભુક્ત્યા ભગવાનવ્યક્તો વ્યક્તભુગ્વિભુઃ ॥ ૩ ॥
સંસ્થાનભુક્ત્યા ભગવાનવ્યક્તો વ્યક્તભુગ્વિભુઃ ॥ ૩ ॥
સ કાલઃ પરમાણુર્વૈ યો ભુઙ્ક્તે પરમાણુતામ્ ।
સતોઽવિશેષભુગ્યસ્તુ સ કાલઃ પરમો મહાન્ ॥ ૪ ॥
સતોઽવિશેષભુગ્યસ્તુ સ કાલઃ પરમો મહાન્ ॥ ૪ ॥
અણુર્દ્વૌ પરમાણુ સ્યાત્ત્રસરેણુસ્ત્રયઃ સ્મૃતઃ ।
જાલાર્કરશ્મ્યવગતઃ ખમેવાનુપતન્નગાત્ ॥ ૫ ॥
જાલાર્કરશ્મ્યવગતઃ ખમેવાનુપતન્નગાત્ ॥ ૫ ॥
ત્રસરેણુત્રિકં ભુઙ્ક્તે યઃ કાલઃ સ ત્રુટિઃ સ્મૃતઃ ।
શતભાગસ્તુ વેધઃ સ્યાત્તૈસ્ત્રિભિસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ ॥ ૬ ॥
શતભાગસ્તુ વેધઃ સ્યાત્તૈસ્ત્રિભિસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ ॥ ૬ ॥
નિમેષસ્ત્રિલવો જ્ઞેય આમ્નાતસ્તે ત્રયઃ ક્ષણઃ ।
ક્ષણાન્ પઞ્ચ વિદુઃ કાષ્ઠાં લઘુ તા દશ પઞ્ચ ચ ॥ ૭ ॥
ક્ષણાન્ પઞ્ચ વિદુઃ કાષ્ઠાં લઘુ તા દશ પઞ્ચ ચ ॥ ૭ ॥
લઘૂનિ વૈ સમામ્નાતા દશ પઞ્ચ ચ નાડિકા ।
તે દ્વે મુહૂર્તઃ પ્રહરઃ ષડ્યામઃ સપ્ત નૃણામ્ ॥ ૮ ॥
તે દ્વે મુહૂર્તઃ પ્રહરઃ ષડ્યામઃ સપ્ત નૃણામ્ ॥ ૮ ॥
દ્વાદશાર્ધપલોન્માનં ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ ।
સ્વર્ણમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રં યાવત્પ્રસ્થજલપ્લુતમ્ ॥ ૯ ॥
સ્વર્ણમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રં યાવત્પ્રસ્થજલપ્લુતમ્ ॥ ૯ ॥
યામાશ્ચત્વારશ્ચત્વારો મર્ત્યાનામહની ઉભે ।
પક્ષઃ પઞ્ચદશાહાનિ શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ચ માનદ ॥ ૧૦ ॥
પક્ષઃ પઞ્ચદશાહાનિ શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ચ માનદ ॥ ૧૦ ॥
તયોઃ સમુચ્ચયો માસઃ પિતૃણાં તદહર્નિશમ્ ।
દ્વૌ તાવૃતુઃ ષડયનં દક્ષિણં ચોત્તરં દિવિ ॥ ૧૧ ॥
દ્વૌ તાવૃતુઃ ષડયનં દક્ષિણં ચોત્તરં દિવિ ॥ ૧૧ ॥
અયને ચાહની પ્રાહુર્વત્સરો દ્વાદશ સ્મૃતઃ ।
સંવત્સરશતં નૃણાં
પરમાયુર્નિરૂપિતમ્ ॥ ૧૨ ॥
સંવત્સરશતં નૃણાં
પરમાયુર્નિરૂપિતમ્ ॥ ૧૨ ॥
ગ્રહર્ક્ષતારાચક્રસ્થઃ પરમાણ્વાદિના જગત્ ।
સંવત્સરાવસાનેન પર્યેત્યનિમિષો વિભુઃ ॥ ૧૩ ॥
સંવત્સરાવસાનેન પર્યેત્યનિમિષો વિભુઃ ॥ ૧૩ ॥
સંવત્સરઃ પરિવત્સર ઇડાવત્સર એવ ચ ।
અનુવત્સરો વત્સરશ્ચ વિદુરૈવં પ્રભાષ્યતે ॥ ૧૪ ॥
અનુવત્સરો વત્સરશ્ચ વિદુરૈવં પ્રભાષ્યતે ॥ ૧૪ ॥
યઃ સૃજ્યશક્તિમુરુધોચ્છ્વસયન્ સ્વશક્ત્યા
પુંસોઽભ્રમાય દિવિ ધાવતિ ભૂતભેદઃ ।
કાલાખ્યયા ગુણમયં ક્રતુભિર્વિતન્વં-
સ્તસ્મૈ બલિં હરત વત્સરપઞ્ચકાય ॥ ૧૫ ॥
પુંસોઽભ્રમાય દિવિ ધાવતિ ભૂતભેદઃ ।
કાલાખ્યયા ગુણમયં ક્રતુભિર્વિતન્વં-
સ્તસ્મૈ બલિં હરત વત્સરપઞ્ચકાય ॥ ૧૫ ॥
વિદુર ઉવાચ
પિતૃદેવમનુષ્યાણામાયુઃ પરમિદં સ્મૃતમ્ ।
પરેષાં ગતિમાચક્ષ્વ યે સ્યુઃકલ્પાદ્ બહિર્વિદઃ ॥ ૧૬ ॥
પિતૃદેવમનુષ્યાણામાયુઃ પરમિદં સ્મૃતમ્ ।
પરેષાં ગતિમાચક્ષ્વ યે સ્યુઃકલ્પાદ્ બહિર્વિદઃ ॥ ૧૬ ॥
ભગવાન્ વેદ કાલસ્ય ગતિં ભગવતો નનુ ।
વિશ્વં વિચક્ષતે ધીરા યોગરાદ્ધેન ચક્ષુષા ॥ ૧૭ ॥
વિશ્વં વિચક્ષતે ધીરા યોગરાદ્ધેન ચક્ષુષા ॥ ૧૭ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
દિવ્યૈર્દ્વાદશભિર્વર્ષૈઃ સાવધાનં નિરૂપિતમ્ ॥ ૧૮ ॥
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
દિવ્યૈર્દ્વાદશભિર્વર્ષૈઃ સાવધાનં નિરૂપિતમ્ ॥ ૧૮ ॥
ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વૈ ચૈકં કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્ ।
સંખ્યાતાનિ સહસ્રાણિ દ્વિગુણાનિ શતાનિ ચ ॥ ૧૯ ॥
સંખ્યાતાનિ સહસ્રાણિ દ્વિગુણાનિ શતાનિ ચ ॥ ૧૯ ॥
સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશયોરન્તર્યઃ કાલઃ શતસંખ્યયોઃ ।
તમેવાહુર્યુગં તજ્જ્ઞા યત્ર ધર્મો વિધીયતે ॥ ૨૦ ॥
તમેવાહુર્યુગં તજ્જ્ઞા યત્ર ધર્મો વિધીયતે ॥ ૨૦ ॥
ધર્મશ્ચતુષ્પાન્મનુજાન્ કૃતે સમનુવર્તતે ।
સ એવાન્યેષ્વધર્મેણ વ્યેતિ પાદેન વર્ધતા ॥ ૨૧ ॥
સ એવાન્યેષ્વધર્મેણ વ્યેતિ પાદેન વર્ધતા ॥ ૨૧ ॥
ત્રિલોક્યા યુગસાહસ્રં બહિરાબ્રહ્મણો દિનમ્ ।
તાવત્યેવ નિશા તાત યન્નિમીલતિ વિશ્વસૃક્ ॥ ૨૨ ॥
તાવત્યેવ નિશા તાત યન્નિમીલતિ વિશ્વસૃક્ ॥ ૨૨ ॥
નિશાવસાન આરબ્ધો લોકકલ્પોઽનુવર્તતે ।
યાવદ્દિનં ભગવતો મનૂન્ ભુઞ્જંશ્ચતુર્દશ ॥ ૨૩ ॥
યાવદ્દિનં ભગવતો મનૂન્ ભુઞ્જંશ્ચતુર્દશ ॥ ૨૩ ॥
સ્વં સ્વં કાલં મનુર્ભુઙ્ક્તે સાધિકાં હ્યેકસપ્તતિમ્ ॥ ૨૪ ॥
મન્વન્તરેષુ મનવસ્તદ્વંશ્યા ઋષયઃ સુરાઃ ।
ભવન્તિ ચૈવ યુગપત્સુરેશાશ્ચાનુ યે ચ તાન્ ॥ ૨૫ ॥
ભવન્તિ ચૈવ યુગપત્સુરેશાશ્ચાનુ યે ચ તાન્ ॥ ૨૫ ॥
એષ દૈનન્દિનઃ સર્ગો બ્રાહ્મસ્ત્રૈલોક્યવર્તનઃ ।
તિર્યઙ્નૃપિતૃદેવાનાં સમ્ભવો યત્ર કર્મભિઃ ॥ ૨૬ ॥
તિર્યઙ્નૃપિતૃદેવાનાં સમ્ભવો યત્ર કર્મભિઃ ॥ ૨૬ ॥
મન્વન્તરેષુ ભગવાન્ બિભ્રત્સત્ત્વં સ્વમૂર્તિભિઃ ।
મન્વાદિભિરિદં વિશ્વમવત્યુદિતપૌરુષઃ ॥ ૨૭ ॥
મન્વાદિભિરિદં વિશ્વમવત્યુદિતપૌરુષઃ ॥ ૨૭ ॥
તમોમાત્રામુપાદાય પ્રતિસંરુદ્ધવિક્રમઃ ।
કાલેનાનુગતાશેષ આસ્તે તૂષ્ણીં દિનાત્યયે ॥ ૨૮ ॥
કાલેનાનુગતાશેષ આસ્તે તૂષ્ણીં દિનાત્યયે ॥ ૨૮ ॥
તમેવાન્વપિધીયન્તે લોકો ભૂરાદયસ્ત્રયઃ ।
નિશાયામનુવૃત્તાયાં નિર્મુક્તશશિભાસ્કરમ્ ॥ ૨૯ ॥
નિશાયામનુવૃત્તાયાં નિર્મુક્તશશિભાસ્કરમ્ ॥ ૨૯ ॥
ત્રિલોક્યાં દહ્યમાનાયાં શક્ત્યા સઙ્કર્ષણાગ્નિના ।
યાન્ત્યૂષ્મણા મહર્લોકાજ્જનં ભૃગ્વાદયોઽર્દિતાઃ ॥ ૩૦ ॥
યાન્ત્યૂષ્મણા મહર્લોકાજ્જનં ભૃગ્વાદયોઽર્દિતાઃ ॥ ૩૦ ॥
તાવત્ત્રિભુવનં સદ્યઃ કલ્પાન્તૈધિતસિન્ધવઃ ।
પ્લાવયન્ત્યુત્કટાટોપચણ્ડવાતેરિતોર્મયઃ ॥ ૩૧ ॥
પ્લાવયન્ત્યુત્કટાટોપચણ્ડવાતેરિતોર્મયઃ ॥ ૩૧ ॥
અન્તઃ સ તસ્મિન્ સલિલ આસ્તેઽનન્તાસનો હરિઃ ।
યોગનિદ્રાનિમીલાક્ષઃ સ્તૂયમાનો જનાલયૈઃ ॥ ૩૨ ॥
યોગનિદ્રાનિમીલાક્ષઃ સ્તૂયમાનો જનાલયૈઃ ॥ ૩૨ ॥
એવંવિધૈરહોરાત્રૈઃ કાલગત્યોપલક્ષિતૈઃ ।
અપક્ષિતમિવાસ્યાપિ પરમાયુર્વયઃ શતમ્ ॥ ૩૩ ॥
અપક્ષિતમિવાસ્યાપિ પરમાયુર્વયઃ શતમ્ ॥ ૩૩ ॥
યદર્ધમાયુષસ્તસ્ય પરાર્ધમભિધીયતે ।
પૂર્વઃ પરાર્ધોઽપક્રાન્તો હ્યપરોઽદ્ય પ્રવર્તતે ॥ ૩૪ ॥
પૂર્વઃ પરાર્ધોઽપક્રાન્તો હ્યપરોઽદ્ય પ્રવર્તતે ॥ ૩૪ ॥
પૂર્વસ્યાદૌ પરાર્ધસ્ય બ્રાહ્મો નામ મહાનભૂત્ ।
કલ્પો યત્રાભવદ્બ્રહ્મા શબ્દબ્રહ્મેતિ યં વિદુઃ ॥ ૩૫ ॥
કલ્પો યત્રાભવદ્બ્રહ્મા શબ્દબ્રહ્મેતિ યં વિદુઃ ॥ ૩૫ ॥
તસ્યૈવ ચાન્તે કલ્પોઽભૂદ્ યં પાદ્મમભિચક્ષતે ।
યદ્ધરેર્નાભિસરસ આસીલ્લોકસરોરુહમ્ ॥ ૩૬ ॥
યદ્ધરેર્નાભિસરસ આસીલ્લોકસરોરુહમ્ ॥ ૩૬ ॥
અયં તુ કથિતઃ કલ્પો દ્વિતીયસ્યાપિ ભારત ।
વારાહ ઇતિ વિખ્યાતો યત્રાસીચ્છૂકરો હરિઃ ॥ ૩૭ ॥
વારાહ ઇતિ વિખ્યાતો યત્રાસીચ્છૂકરો હરિઃ ॥ ૩૭ ॥
કાલોઽયં દ્વિપરાર્ધાખ્યો નિમેષ ઉપચર્યતે ।
અવ્યાકૃતસ્યાનન્તસ્ય હ્યનાદેર્જગદાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
અવ્યાકૃતસ્યાનન્તસ્ય હ્યનાદેર્જગદાત્મનઃ ॥ ૩૮ ॥
કાલોઽયં પરમાણ્વાદિર્દ્વિપરાર્ધાન્ત ઈશ્વરઃ ।
નૈવેશિતું પ્રભુર્ભૂમ્ન ઈશ્વરો ધામમાનિનામ્ ॥ ૩૯ ॥
નૈવેશિતું પ્રભુર્ભૂમ્ન ઈશ્વરો ધામમાનિનામ્ ॥ ૩૯ ॥
વિકારૈઃ સહિતો યુક્તૈર્વિશેષાદિભિરાવૃતઃ ।
આણ્ડકોશો બહિરયં પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તૃતઃ ॥ ૪૦ ॥
આણ્ડકોશો બહિરયં પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તૃતઃ ॥ ૪૦ ॥
દશોત્તરાધિકૈર્યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પરમાણુવત્ ।
લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતાશ્ચાન્યે કોટિશો હ્યણ્ડરાશયઃ ॥ ૪૧ ॥
લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતાશ્ચાન્યે કોટિશો હ્યણ્ડરાશયઃ ॥ ૪૧ ॥
તદાહુરક્ષરં બ્રહ્મ સર્વકારણકારણમ્ ।
વિષ્ણોર્ધામ પરં સાક્ષાત્પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૪૨ ॥
વિષ્ણોર્ધામ પરં સાક્ષાત્પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૪૨ ॥