શ્રીશુક ઉવાચ
નિશમ્ય કૌષારવિણોપવર્ણિતાં
હરેઃ કથાં કારણસૂકરાત્મનઃ ।
પુનઃ સ પપ્રચ્છ તમુદ્યતાઞ્જલિ-
ર્ન ચાતિતૃપ્તો વિદુરો ધૃતવ્રતઃ ॥ ૧ ॥
નિશમ્ય કૌષારવિણોપવર્ણિતાં
હરેઃ કથાં કારણસૂકરાત્મનઃ ।
પુનઃ સ પપ્રચ્છ તમુદ્યતાઞ્જલિ-
ર્ન ચાતિતૃપ્તો વિદુરો ધૃતવ્રતઃ ॥ ૧ ॥
વિદુર ઉવાચ
તેનૈવ તુ મુનિશ્રેષ્ઠ હરિણા યજ્ઞમૂર્તિના ।
આદિદૈત્યો હિરણ્યાક્ષો હત ઇત્યનુશુશ્રુમ ॥ ૨ ॥
તેનૈવ તુ મુનિશ્રેષ્ઠ હરિણા યજ્ઞમૂર્તિના ।
આદિદૈત્યો હિરણ્યાક્ષો હત ઇત્યનુશુશ્રુમ ॥ ૨ ॥
તસ્ય ચોદ્ધરતઃ ક્ષૌણીં સ્વદંષ્ટ્રાગ્રેણ લીલયા ।
દૈત્યરાજસ્ય ચ બ્રહ્મન્ કસ્માદ્ધેતોરભૂન્મૃધઃ ॥ ૩ ॥
દૈત્યરાજસ્ય ચ બ્રહ્મન્ કસ્માદ્ધેતોરભૂન્મૃધઃ ॥ ૩ ॥
શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય બ્રૂહિ તજ્જન્મવિસ્તરમ્ ।
ઋષે ન તૃપ્યતિ મનઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥ ૪ ॥
ઋષે ન તૃપ્યતિ મનઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥ ૪ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સાધુ વીર ત્વયા પૃષ્ટમવતારકથાં હરેઃ ।
યત્ત્વં પૃચ્છસિ મર્ત્યાનાં મૃત્યુપાશવિશાતનીમ્ ॥ ૫ ॥
સાધુ વીર ત્વયા પૃષ્ટમવતારકથાં હરેઃ ।
યત્ત્વં પૃચ્છસિ મર્ત્યાનાં મૃત્યુપાશવિશાતનીમ્ ॥ ૫ ॥
યયોત્તાનપદઃ પુત્રો મુનિના ગીતયાર્ભકઃ ।
મૃત્યોઃ કૃત્વૈવ મૂર્ધ્ન્યઙ્ઘ્રિ મારુરોહ હરેઃ પદમ્ ॥ ૬ ॥
મૃત્યોઃ કૃત્વૈવ મૂર્ધ્ન્યઙ્ઘ્રિ મારુરોહ હરેઃ પદમ્ ॥ ૬ ॥
અથાત્રાપીતિહાસોઽયં શ્રુતો મે વર્ણિતઃ પુરા ।
બ્રહ્મણા દેવદેવેન દેવાનામનુપૃચ્છતામ્ ॥ ૭ ॥
બ્રહ્મણા દેવદેવેન દેવાનામનુપૃચ્છતામ્ ॥ ૭ ॥
દિતિર્દાક્ષાયણી ક્ષત્તર્મારીચં કશ્યપં પતિમ્ ।
અપત્યકામા ચકમે સન્ધ્યાયાં હૃચ્છયાર્દિતા ॥ ૮ ॥
અપત્યકામા ચકમે સન્ધ્યાયાં હૃચ્છયાર્દિતા ॥ ૮ ॥
ઇષ્ટ્વાગ્નિજિહ્વં પયસા પુરુષં યજુષાં પતિમ્ ।
નિમ્લોચત્યર્ક આસીનમગ્ન્યગારે સમાહિતમ્ ॥ ૯ ॥
નિમ્લોચત્યર્ક આસીનમગ્ન્યગારે સમાહિતમ્ ॥ ૯ ॥
દિતિરુવાચ
એષ માં ત્વત્કૃતે વિદ્વન્ કામ આત્તશરાસનઃ ।
દુનોતિ દીનાં વિક્રમ્ય રમ્ભામિવ મતઙ્ગજઃ ॥ ૧૦ ॥
એષ માં ત્વત્કૃતે વિદ્વન્ કામ આત્તશરાસનઃ ।
દુનોતિ દીનાં વિક્રમ્ય રમ્ભામિવ મતઙ્ગજઃ ॥ ૧૦ ॥
તદ્ભવાન્દહ્યમાનાયાં સપત્નીનાં સમૃદ્ધિભિઃ ।
પ્રજાવતીનાં ભદ્રં તે મય્યાયુઙ્ક્તામનુગ્રહમ્ ॥ ૧૧ ॥
પ્રજાવતીનાં ભદ્રં તે મય્યાયુઙ્ક્તામનુગ્રહમ્ ॥ ૧૧ ॥
ભર્તર્યાપ્તોરુમાનાનાં લોકાનાવિશતે યશઃ ।
પતિર્ભવદ્વિધો યાસાં પ્રજયા નનુ જાયતે ॥ ૧૨ ॥
પતિર્ભવદ્વિધો યાસાં પ્રજયા નનુ જાયતે ॥ ૧૨ ॥
પુરા પિતા નો ભગવાન્દક્ષો દુહિતૃવત્સલઃ ।
કં વૃણીત વરં વત્સા ઇત્યપૃચ્છત નઃ પૃથક્ ॥ ૧૩ ॥
કં વૃણીત વરં વત્સા ઇત્યપૃચ્છત નઃ પૃથક્ ॥ ૧૩ ॥
સ વિદિત્વાત્મજાનાં નો ભાવં સન્તાનભાવનઃ ।
ત્રયોદશાદદાત્તાસાં યાસ્તે શીલમનુવ્રતાઃ ॥ ૧૪ ॥
ત્રયોદશાદદાત્તાસાં યાસ્તે શીલમનુવ્રતાઃ ॥ ૧૪ ॥
અથ મે કુરુ કલ્યાણં કામં કમલલોચન ।
આર્તોપસર્પણં ભૂમન્નમોઘં હિ મહીયસિ ॥ ૧૫ ॥
આર્તોપસર્પણં ભૂમન્નમોઘં હિ મહીયસિ ॥ ૧૫ ॥
ઇતિ તાં વીર મારીચઃ કૃપણાં બહુભાષિણીમ્ ।
પ્રત્યાહાનુનયન્ વાચા પ્રવૃદ્ધાનઙ્ગકશ્મલામ્ ॥ ૧૬ ॥
પ્રત્યાહાનુનયન્ વાચા પ્રવૃદ્ધાનઙ્ગકશ્મલામ્ ॥ ૧૬ ॥
એષ તેઽહં વિધાસ્યામિ પ્રિયં ભીરુ યદિચ્છસિ ।
તસ્યાઃ કામં ન કઃ કુર્યાત્સિદ્ધિસ્ત્રૈવર્ગિક યતઃ ॥ ૧૭ ॥
તસ્યાઃ કામં ન કઃ કુર્યાત્સિદ્ધિસ્ત્રૈવર્ગિક યતઃ ॥ ૧૭ ॥
સર્વાશ્રમાનુપાદાય સ્વાશ્રમેણ કલત્રવાન્ ।
વ્યસનાર્ણવમત્યેતિ જલયાનૈર્યથાર્ણવમ્ ॥ ૧૮ ॥
વ્યસનાર્ણવમત્યેતિ જલયાનૈર્યથાર્ણવમ્ ॥ ૧૮ ॥
યામાહુરાત્મનો હ્યર્ધં શ્રેયસ્કામસ્ય માનિનિ ।
યસ્યાં સ્વધુરમધ્યસ્ય પુમાંશ્ચરતિ વિજ્વરઃ ॥ ૧૯ ॥
યસ્યાં સ્વધુરમધ્યસ્ય પુમાંશ્ચરતિ વિજ્વરઃ ॥ ૧૯ ॥
યામાશ્રિત્યેન્દ્રિયારાતીન્દુર્જયાનિતરાશ્રમૈઃ ।
વયં જયેમ હેલાભિર્દસ્યૂન્દુર્ગપતિર્યથા ॥ ૨૦ ॥
વયં જયેમ હેલાભિર્દસ્યૂન્દુર્ગપતિર્યથા ॥ ૨૦ ॥
ન વયં પ્રભવસ્તાં ત્વામનુકર્તું ગૃહેશ્વરિ ।
અપ્યાયુષા વા કાર્ત્સ્ન્યેન યે ચાન્યે ગુણગૃધ્નવઃ ॥ ૨૧ ॥
અપ્યાયુષા વા કાર્ત્સ્ન્યેન યે ચાન્યે ગુણગૃધ્નવઃ ॥ ૨૧ ॥
અથાપિ કામમેતં તે પ્રજાત્યૈ કરવાણ્યલમ્ ।
યથા માં નાતિરોચન્તિ મુહૂર્તં પ્રતિપાલય ॥ ૨૨ ॥
યથા માં નાતિરોચન્તિ મુહૂર્તં પ્રતિપાલય ॥ ૨૨ ॥
એષા ઘોરતમા વેલા ઘોરાણાં ઘોરદર્શના ।
ચરન્તિ યસ્યાં ભૂતાનિ ભૂતેશાનુચરાણિ હ ॥ ૨૩ ॥
ચરન્તિ યસ્યાં ભૂતાનિ ભૂતેશાનુચરાણિ હ ॥ ૨૩ ॥
એતસ્યાં સાધ્વિ સન્ધ્યાયાં ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
પરીતો ભૂતપર્ષદ્ભિર્વૃષેણાટતિ ભૂતરાટ્ ॥ ૨૪ ॥
પરીતો ભૂતપર્ષદ્ભિર્વૃષેણાટતિ ભૂતરાટ્ ॥ ૨૪ ॥
શ્મશાનચક્રાનિલધૂલિધૂમ્ર-
વિકીર્ણવિદ્યોતજટાકલાપઃ ।
ભસ્માવગુણ્ઠામલરુક્મદેહો
દેવસ્ત્રિભિઃ પશ્યતિ દેવરસ્તે ॥ ૨૫ ॥
વિકીર્ણવિદ્યોતજટાકલાપઃ ।
ભસ્માવગુણ્ઠામલરુક્મદેહો
દેવસ્ત્રિભિઃ પશ્યતિ દેવરસ્તે ॥ ૨૫ ॥
ન યસ્ય લોકે સ્વજનઃ પરો વા
નાત્યાદૃતો નોત કશ્ચિદ્વિગર્હ્યઃ ।
વયં વ્રતૈર્યચ્ચરણાપવિદ્ધા-
માશાસ્મહેઽજાં બત ભુક્તભોગામ્ ॥ ૨૬ ॥
નાત્યાદૃતો નોત કશ્ચિદ્વિગર્હ્યઃ ।
વયં વ્રતૈર્યચ્ચરણાપવિદ્ધા-
માશાસ્મહેઽજાં બત ભુક્તભોગામ્ ॥ ૨૬ ॥
યસ્યાનવદ્યાચરિતં મનીષિણો
ગૃણન્ત્યવિદ્યાપટલં બિભિત્સવઃ ।
નિરસ્તસામ્યાતિશયોઽપિ યત્સ્વયં
પિશાચચર્યામચરદ્ગતિઃ સતામ્ ॥ ૨૭ ॥
ગૃણન્ત્યવિદ્યાપટલં બિભિત્સવઃ ।
નિરસ્તસામ્યાતિશયોઽપિ યત્સ્વયં
પિશાચચર્યામચરદ્ગતિઃ સતામ્ ॥ ૨૭ ॥
હસન્તિ યસ્યાચરિતં હિ દુર્ભગાઃ
સ્વાત્મન્-રતસ્યાવિદુષઃ સમીહિતમ્ ।
યૈર્વસ્ત્રમાલ્યાભરણાનુલેપનૈઃ
શ્વભોજનં સ્વાત્મતયોપલાલિતમ્ ॥ ૨૮ ॥
સ્વાત્મન્-રતસ્યાવિદુષઃ સમીહિતમ્ ।
યૈર્વસ્ત્રમાલ્યાભરણાનુલેપનૈઃ
શ્વભોજનં સ્વાત્મતયોપલાલિતમ્ ॥ ૨૮ ॥
બ્રહ્માદયો યત્કૃતસેતુપાલા
યત્કારણં વિશ્વમિદં ચ માયા ।
આજ્ઞાકરી યસ્ય પિશાચચર્યા
અહો વિભૂમ્નશ્ચરિતં વિડમ્બનમ્ ॥ ૨૯ ॥
યત્કારણં વિશ્વમિદં ચ માયા ।
આજ્ઞાકરી યસ્ય પિશાચચર્યા
અહો વિભૂમ્નશ્ચરિતં વિડમ્બનમ્ ॥ ૨૯ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સૈવં સંવિદિતે ભર્ત્રા મન્મથોન્મથિતેન્દ્રિયા ।
જગ્રાહ વાસો બ્રહ્મર્ષેર્વૃષલીવ ગતત્રપા ॥ ૩૦ ॥
સૈવં સંવિદિતે ભર્ત્રા મન્મથોન્મથિતેન્દ્રિયા ।
જગ્રાહ વાસો બ્રહ્મર્ષેર્વૃષલીવ ગતત્રપા ॥ ૩૦ ॥
સ વિદિત્વાથ ભાર્યાયાસ્તં નિર્બન્ધં વિકર્મણિ ।
નત્વા દિષ્ટાય રહસિ તયાથોપવિવેશ હિ ॥ ૩૧ ॥
નત્વા દિષ્ટાય રહસિ તયાથોપવિવેશ હિ ॥ ૩૧ ॥
અથોપસ્પૃશ્ય સલિલં પ્રાણાનાયમ્ય વાગ્યતઃ ।
ધ્યાયઞ્જજાપ વિરજં બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ॥ ૩૨ ॥
ધ્યાયઞ્જજાપ વિરજં બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ॥ ૩૨ ॥
દિતિસ્તુ વ્રીડિતા તેન કર્માવદ્યેન ભારત ।
ઉપસઙ્ગમ્ય વિપ્રર્ષિમધોમુખ્યભ્યભાષત ॥ ૩૩ ॥
ઉપસઙ્ગમ્ય વિપ્રર્ષિમધોમુખ્યભ્યભાષત ॥ ૩૩ ॥
દિતિરુવાચ
ન મે ગર્ભમિમં બ્રહ્મન્ ભૂતાનામૃષભોઽવધીત્ ।
રુદ્રઃ પતિર્હિ ભૂતાનાં યસ્યાકરવમંહસમ્ ॥ ૩૪ ॥
ન મે ગર્ભમિમં બ્રહ્મન્ ભૂતાનામૃષભોઽવધીત્ ।
રુદ્રઃ પતિર્હિ ભૂતાનાં યસ્યાકરવમંહસમ્ ॥ ૩૪ ॥
નમો રુદ્રાય મહતે દેવાયોગ્રાય મીઢુષે ।
શિવાય ન્યસ્તદણ્ડાય ધૃતદણ્ડાય મન્યવે ॥ ૩૫ ॥
શિવાય ન્યસ્તદણ્ડાય ધૃતદણ્ડાય મન્યવે ॥ ૩૫ ॥
સ નઃ પ્રસીદતાં ભામો ભગવાનુર્વનુગ્રહઃ ।
વ્યાધસ્યાપ્યનુકમ્પ્યાનાં સ્ત્રીણાં દેવઃ સતીપતિઃ ॥ ૩૬ ॥
વ્યાધસ્યાપ્યનુકમ્પ્યાનાં સ્ત્રીણાં દેવઃ સતીપતિઃ ॥ ૩૬ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સ્વસર્ગસ્યાશિષં લોક્યામાશાસાનાં પ્રવેપતીમ્ ।
નિવૃત્તસન્ધ્યાનિયમો ભાર્યામાહ પ્રજાપતિઃ ॥ ૩૭ ॥
સ્વસર્ગસ્યાશિષં લોક્યામાશાસાનાં પ્રવેપતીમ્ ।
નિવૃત્તસન્ધ્યાનિયમો ભાર્યામાહ પ્રજાપતિઃ ॥ ૩૭ ॥
કશ્યપ ઉવાચ
અપ્રાયત્યાદાત્મનસ્તે દોષાન્મૌહૂર્તિકાદુત ।
મન્નિદેશાતિચારેણ દેવાનાં ચાતિહેલનાત્ ॥ ૩૮ ॥
અપ્રાયત્યાદાત્મનસ્તે દોષાન્મૌહૂર્તિકાદુત ।
મન્નિદેશાતિચારેણ દેવાનાં ચાતિહેલનાત્ ॥ ૩૮ ॥
ભવિષ્યતસ્તવાભદ્રાવભદ્રે જાઠરાધમૌ ।
લોકાન્ સપાલાંસ્ત્રીંશ્ચણ્ડિ મુહુરાક્રન્દયિષ્યતઃ ॥ ૩૯ ॥
લોકાન્ સપાલાંસ્ત્રીંશ્ચણ્ડિ મુહુરાક્રન્દયિષ્યતઃ ॥ ૩૯ ॥
પ્રાણિનાં હન્યમાનાનાં દીનાનામકૃતાગસામ્ ।
સ્ત્રીણાં નિગૃહ્યમાણાનાં કોપિતેષુ મહાત્મસુ ॥ ૪૦ ॥
સ્ત્રીણાં નિગૃહ્યમાણાનાં કોપિતેષુ મહાત્મસુ ॥ ૪૦ ॥
તદા વિશ્વેશ્વરઃ ક્રુદ્ધો ભગવાલ્લોકભાવનઃ ।
હનિષ્યત્યવતીર્યાસૌ યથાદ્રીન્ શતપર્વધૃક્ ॥ ૪૧ ॥
હનિષ્યત્યવતીર્યાસૌ યથાદ્રીન્ શતપર્વધૃક્ ॥ ૪૧ ॥
દિતિરુવાચ
વધં ભગવતા સાક્ષાત્સુનાભોદારબાહુના ।
આશાસે પુત્રયોર્મહ્યં મા ક્રુદ્ધાદ્બ્રાહ્મણાદ્પ્રભો ॥ ૪૨ ॥
વધં ભગવતા સાક્ષાત્સુનાભોદારબાહુના ।
આશાસે પુત્રયોર્મહ્યં મા ક્રુદ્ધાદ્બ્રાહ્મણાદ્પ્રભો ॥ ૪૨ ॥
ન બ્રહ્મદણ્ડદગ્ધસ્ય ન ભૂતભયદસ્ય ચ ।
નારકાશ્ચાનુગૃહ્ણન્તિ યાં યાં યોનિમસૌ ગતઃ ॥ ૪૩ ॥
નારકાશ્ચાનુગૃહ્ણન્તિ યાં યાં યોનિમસૌ ગતઃ ॥ ૪૩ ॥
કશ્યપ ઉવાચ
કૃતશોકાનુતાપેન સદ્યઃ પ્રત્યવમર્શનાત્ ।
ભગવત્યુરુમાનાચ્ચ ભવે મય્યપિ ચાદરાત્ ॥ ૪૪ ॥
કૃતશોકાનુતાપેન સદ્યઃ પ્રત્યવમર્શનાત્ ।
ભગવત્યુરુમાનાચ્ચ ભવે મય્યપિ ચાદરાત્ ॥ ૪૪ ॥
પુત્રસ્યૈવ ચ પુત્રાણાં ભવિતૈકઃ સતાં મતઃ ।
ગાસ્યન્તિ યદ્યશઃ શુદ્ધં ભગવદ્યશસા સમમ્ ॥ ૪૫ ॥
ગાસ્યન્તિ યદ્યશઃ શુદ્ધં ભગવદ્યશસા સમમ્ ॥ ૪૫ ॥
યોગૈર્હેમેવ દુર્વર્ણં ભાવયિષ્યન્તિ સાધવઃ ।
નિર્વૈરાદિભિરાત્માનં યચ્છીલમનુવર્તિતુમ્ ॥ ૪૬ ॥
નિર્વૈરાદિભિરાત્માનં યચ્છીલમનુવર્તિતુમ્ ॥ ૪૬ ॥
યત્પ્રસાદાદિદં વિશ્વં પ્રસીદતિ યદાત્મકમ્ ।
સ સ્વદૃગ્ભગવાન્ યસ્ય તોષ્યતેઽનન્યયા દૃશા ॥ ૪૭ ॥
સ સ્વદૃગ્ભગવાન્ યસ્ય તોષ્યતેઽનન્યયા દૃશા ॥ ૪૭ ॥
સ વૈ મહાભાગવતો મહાત્મા
મહાનુભાવો મહતાં મહિષ્ઠઃ ।
પ્રવૃદ્ધભક્ત્યા હ્યનુભાવિતાશયે
નિવેશ્ય વૈકુણ્ઠમિમં વિહાસ્યતિ ॥ ૪૮ ॥
મહાનુભાવો મહતાં મહિષ્ઠઃ ।
પ્રવૃદ્ધભક્ત્યા હ્યનુભાવિતાશયે
નિવેશ્ય વૈકુણ્ઠમિમં વિહાસ્યતિ ॥ ૪૮ ॥
અલમ્પટઃ શીલધરો ગુણાકરો
હૃષ્ટઃ પરર્દ્ધ્યા વ્યથિતો દુઃખિતેષુ ।
અભૂતશત્રુર્જગતઃ શોકહર્તા
નૈદાઘિકં તાપમિવોડુરાજઃ ॥ ૪૯ ॥
હૃષ્ટઃ પરર્દ્ધ્યા વ્યથિતો દુઃખિતેષુ ।
અભૂતશત્રુર્જગતઃ શોકહર્તા
નૈદાઘિકં તાપમિવોડુરાજઃ ॥ ૪૯ ॥
અન્તર્બહિશ્ચામલમબ્જનેત્રં
સ્વપૂરુષેચ્છાનુગૃહીતરૂપમ્ ।
પૌત્રસ્તવ શ્રીલલનાલલામં
દ્રષ્ટા સ્ફુરત્કુણ્ડલમણ્ડિતાનનમ્ ॥ ૫૦ ॥
સ્વપૂરુષેચ્છાનુગૃહીતરૂપમ્ ।
પૌત્રસ્તવ શ્રીલલનાલલામં
દ્રષ્ટા સ્ફુરત્કુણ્ડલમણ્ડિતાનનમ્ ॥ ૫૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
શ્રુત્વા ભાગવતં પૌત્રમમોદત દિતિર્ભૃશમ્ ।
પુત્રયોશ્ચ વધં કૃષ્ણાદ્વિદિત્વાસીન્મહામનાઃ ॥ ૫૧ ॥
શ્રુત્વા ભાગવતં પૌત્રમમોદત દિતિર્ભૃશમ્ ।
પુત્રયોશ્ચ વધં કૃષ્ણાદ્વિદિત્વાસીન્મહામનાઃ ॥ ૫૧ ॥