മൈത്രേയ ഉവാച
നിര്വേദവാദിനീമേവം മനോര്ദുഹിതരം മുനിഃ ।
ദയാലുഃ ശാലിനീമാഹ ശുക്ലാഭിവ്യാഹൃതം സ്മരന് ॥ ൧ ॥
നിര്വേദവാദിനീമേവം മനോര്ദുഹിതരം മുനിഃ ।
ദയാലുഃ ശാലിനീമാഹ ശുക്ലാഭിവ്യാഹൃതം സ്മരന് ॥ ൧ ॥
ഋഷിരുവാച
മാ ഖിദോ രാജപുത്രീത്ഥമാത്മാനം പ്രത്യനിന്ദിതേ ।
ഭഗവാംസ്തേഽക്ഷരോ ഗര്ഭമദൂരാത്സമ്പ്രപത്സ്യതേ ॥ ൨ ॥
മാ ഖിദോ രാജപുത്രീത്ഥമാത്മാനം പ്രത്യനിന്ദിതേ ।
ഭഗവാംസ്തേഽക്ഷരോ ഗര്ഭമദൂരാത്സമ്പ്രപത്സ്യതേ ॥ ൨ ॥
ധൃതവ്രതാസി ഭദ്രം തേ ദമേന നിയമേന ച ।
തപോദ്രവിണദാനൈശ്ച ശ്രദ്ധയാ ചേശ്വരം ഭജ ॥ ൩ ॥
തപോദ്രവിണദാനൈശ്ച ശ്രദ്ധയാ ചേശ്വരം ഭജ ॥ ൩ ॥
സ ത്വയാരാധിതഃ ശുക്ലോ വിതന്വന്മാമകംയശഃ ।
ഛേത്താ തേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിമൌദര്യോ ബ്രഹ്മഭാവനഃ ॥ ൪ ॥
ഛേത്താ തേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിമൌദര്യോ ബ്രഹ്മഭാവനഃ ॥ ൪ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ദേവഹൂത്യപി സംദേശം ഗൌരവേണ പ്രജാപതേഃ ।
സമ്യക് ശ്രദ്ധായ പുരുഷം കൂടസ്ഥമഭജദ്ഗുരുമ് ॥ ൫ ॥
ദേവഹൂത്യപി സംദേശം ഗൌരവേണ പ്രജാപതേഃ ।
സമ്യക് ശ്രദ്ധായ പുരുഷം കൂടസ്ഥമഭജദ്ഗുരുമ് ॥ ൫ ॥
തസ്യാം ബഹുതിഥേ കാലേ ഭഗവാന്മധുസൂദനഃ ।
കാര്ദമം വീര്യമാപന്നോ ജജ്ഞേഽഗ്നിരിവ ദാരുണി ॥ ൬ ॥
കാര്ദമം വീര്യമാപന്നോ ജജ്ഞേഽഗ്നിരിവ ദാരുണി ॥ ൬ ॥
അവാദയംസ്തദാ വ്യോമ്നി വാദിത്രാണി ഘനാഘനാഃ ।
ഗായന്തി തം സ്മ ഗന്ധര്വാ നൃത്യന്ത്യപ്സരസോ മുദാ ॥ ൭ ॥
ഗായന്തി തം സ്മ ഗന്ധര്വാ നൃത്യന്ത്യപ്സരസോ മുദാ ॥ ൭ ॥
പേതുഃ സുമനസോ ദിവ്യാഃ ഖേചരൈരപവര്ജിതാഃ ।
പ്രസേദുശ്ച ദിശഃ സര്വാ അമ്ഭാംസി ച മനാംസി ച ॥ ൮ ॥
പ്രസേദുശ്ച ദിശഃ സര്വാ അമ്ഭാംസി ച മനാംസി ച ॥ ൮ ॥
തത്കര്ദമാശ്രമപദം സരസ്വത്യാ പരിശ്രിതമ് ।
സ്വയമ്ഭൂഃ സാകമൃഷിഭിര്മരീച്യാദിഭിരഭ്യയാത് ॥ ൯ ॥
സ്വയമ്ഭൂഃ സാകമൃഷിഭിര്മരീച്യാദിഭിരഭ്യയാത് ॥ ൯ ॥
ഭഗവന്തം പരം ബ്രഹ്മ സത്ത്വേനാംശേന ശത്രുഹന് ।
തത്ത്വസംഖ്യാനവിജ്ഞപ്ത്യൈ ജാതം വിദ്വാനജഃ സ്വരാട് ॥ ൧൦ ॥
തത്ത്വസംഖ്യാനവിജ്ഞപ്ത്യൈ ജാതം വിദ്വാനജഃ സ്വരാട് ॥ ൧൦ ॥
സഭാജയന് വിശുദ്ധേന ചേതസാ തച്ചികീര്ഷിതമ് ।
പ്രഹൃഷ്യമാണൈരസുഭിഃ കര്ദമം ചേദമഭ്യധാത് ॥ ൧൧ ॥
പ്രഹൃഷ്യമാണൈരസുഭിഃ കര്ദമം ചേദമഭ്യധാത് ॥ ൧൧ ॥
ബ്രഹ്മോവാച
ത്വയാ മേഽപചിതിസ്താത കല്പിതാ നിര്വ്യലീകതഃ ।
യന്മേ സഞ്ജഗൃഹേ വാക്യം ഭവാന്മാനദ മാനയന് ॥ ൧൨ ॥
ത്വയാ മേഽപചിതിസ്താത കല്പിതാ നിര്വ്യലീകതഃ ।
യന്മേ സഞ്ജഗൃഹേ വാക്യം ഭവാന്മാനദ മാനയന് ॥ ൧൨ ॥
ഏതാവത്യേവ ശുശ്രൂഷാ കാര്യാ പിതരി പുത്രകൈഃ ।
ബാഢമിത്യനുമന്യേത ഗൌരവേണ ഗുരോര്വചഃ ॥ ൧൩ ॥
ബാഢമിത്യനുമന്യേത ഗൌരവേണ ഗുരോര്വചഃ ॥ ൧൩ ॥
ഇമാ ദുഹിതരഃ സത്യസ്തവ വത്സ സുമധ്യമാഃ ।
സര്ഗമേതം പ്രഭാവൈഃ സ്വൈര്ബൃംഹയിഷ്യന്ത്യനേകധാ ॥ ൧൪ ॥
സര്ഗമേതം പ്രഭാവൈഃ സ്വൈര്ബൃംഹയിഷ്യന്ത്യനേകധാ ॥ ൧൪ ॥
അതസ്ത്വമൃഷിമുഖ്യേഭ്യോ യഥാശീലം യഥാരുചി ।
ആത്മജാഃ പരിദേഹ്യദ്യ വിസ്തൃണീഹി യശോ ഭുവി ॥ ൧൫ ॥
ആത്മജാഃ പരിദേഹ്യദ്യ വിസ്തൃണീഹി യശോ ഭുവി ॥ ൧൫ ॥
വേദാഹമാദ്യം പുരുഷമവതീര്ണം സ്വമായയാ ।
ഭൂതാനാം ശേവധിം ദേഹം ബിഭ്രാണം കപിലം മുനേ ॥ ൧൬ ॥
ഭൂതാനാം ശേവധിം ദേഹം ബിഭ്രാണം കപിലം മുനേ ॥ ൧൬ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനയോഗേന കര്മണാമുദ്ധരന് ജടാഃ ।
ഹിരണ്യകേശഃ പദ്മാക്ഷഃ പദ്മമുദ്രാപദാമ്ബുജഃ ॥ ൧൭ ॥
ഹിരണ്യകേശഃ പദ്മാക്ഷഃ പദ്മമുദ്രാപദാമ്ബുജഃ ॥ ൧൭ ॥
ഏഷ മാനവി തേ ഗര്ഭം പ്രവിഷ്ടഃ കൈടഭാര്ദനഃ ।
അവിദ്യാസംശയഗ്രന്ഥിം ഛിത്ത്വാ ഗാം വിചരിഷ്യതി ॥ ൧൮ ॥
അവിദ്യാസംശയഗ്രന്ഥിം ഛിത്ത്വാ ഗാം വിചരിഷ്യതി ॥ ൧൮ ॥
അയം സിദ്ധഗണാധീശഃ സാങ്ഖ്യാചാര്യൈഃ സുസമ്മതഃ ।
ലോകേ കപില ഇത്യാഖ്യാം ഗന്താ തേ കീര്തിവര്ധനഃ ॥ ൧൯ ॥
ലോകേ കപില ഇത്യാഖ്യാം ഗന്താ തേ കീര്തിവര്ധനഃ ॥ ൧൯ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
താവാശ്വാസ്യ ജഗത്സ്രഷ്ടാ കുമാരൈഃ സഹനാരദഃ ।
ഹംസോ ഹംസേന യാനേന ത്രിധാമപരമം യയൌ ॥ ൨൦ ॥
താവാശ്വാസ്യ ജഗത്സ്രഷ്ടാ കുമാരൈഃ സഹനാരദഃ ।
ഹംസോ ഹംസേന യാനേന ത്രിധാമപരമം യയൌ ॥ ൨൦ ॥
ഗതേ ശതധൃതൌ ക്ഷത്തഃ കര്ദമസ്തേന ചോദിതഃ ।
യഥോദിതം സ്വദുഹിതൃഃ പ്രാദാദ്വിശ്വസൃജാം തതഃ ॥ ൨൧ ॥
യഥോദിതം സ്വദുഹിതൃഃ പ്രാദാദ്വിശ്വസൃജാം തതഃ ॥ ൨൧ ॥
മരീചയേ കലാം പ്രാദാദനസൂയാമഥാത്രയേ ।
ശ്രദ്ധാമങ്ഗിരസേഽയച്ഛത്പുലസ്ത്യായ ഹവിര്ഭുവമ് ॥ ൨൨ ॥
ശ്രദ്ധാമങ്ഗിരസേഽയച്ഛത്പുലസ്ത്യായ ഹവിര്ഭുവമ് ॥ ൨൨ ॥
പുലഹായ ഗതിം യുക്താം ക്രതവേ ച ക്രിയാം സതീമ് ।
ഖ്യാതിം ച ഭൃഗവേഽയച്ഛദ്വസിഷ്ഠായാപ്യരുന്ധതീമ് ॥ ൨൩ ॥
ഖ്യാതിം ച ഭൃഗവേഽയച്ഛദ്വസിഷ്ഠായാപ്യരുന്ധതീമ് ॥ ൨൩ ॥
അഥര്വണേഽദദാച്ഛാന്തിം യയാ യജ്ഞോ വിതന്യതേ ।
വിപ്രര്ഷഭാന് കൃതോദ്വാഹാന് സദാരാന് സമലാലയത് ॥ ൨൪ ॥
വിപ്രര്ഷഭാന് കൃതോദ്വാഹാന് സദാരാന് സമലാലയത് ॥ ൨൪ ॥
തതസ്ത ഋഷയഃ ക്ഷത്ത കൃതദാരാ നിമന്ത്ര്യ തമ് ।
പ്രാതിഷ്ഠന്നന്ദിമാപന്നാഃ സ്വം സ്വമാശ്രമമണ്ഡലമ് ॥ ൨൫ ॥
പ്രാതിഷ്ഠന്നന്ദിമാപന്നാഃ സ്വം സ്വമാശ്രമമണ്ഡലമ് ॥ ൨൫ ॥
സ ചാവതീര്ണം ത്രിയുഗമാജ്ഞായ വിബുധര്ഷഭമ് ।
വിവിക്ത ഉപസങ്ഗമ്യ പ്രണമ്യ സമഭാഷത ॥ ൨൬ ॥
വിവിക്ത ഉപസങ്ഗമ്യ പ്രണമ്യ സമഭാഷത ॥ ൨൬ ॥
അഹോ പാപച്യമാനാനാം നിരയേ സ്വൈരമങ്ഗലൈഃ ।
കാലേന ഭൂയസാ നൂനം പ്രസീദന്തീഹ ദേവതാഃ ॥ ൨൭ ॥
കാലേന ഭൂയസാ നൂനം പ്രസീദന്തീഹ ദേവതാഃ ॥ ൨൭ ॥
ബഹുജന്മവിപക്വേന സമ്യഗ്യോഗസമാധിനാ ।
ദ്രഷ്ടും യതന്തേ യതയഃ ശൂന്യാഗാരേഷു യത്പദമ് ॥ ൨൮ ॥
ദ്രഷ്ടും യതന്തേ യതയഃ ശൂന്യാഗാരേഷു യത്പദമ് ॥ ൨൮ ॥
സ ഏവ ഭഗവാനദ്യ ഹേലനം നഗണയ്യ നഃ ।
ഗൃഹേഷു ജാതോ ഗ്രാമ്യാണാം യഃ സ്വാനാം പക്ഷപോഷണഃ ॥ ൨൯ ॥
ഗൃഹേഷു ജാതോ ഗ്രാമ്യാണാം യഃ സ്വാനാം പക്ഷപോഷണഃ ॥ ൨൯ ॥
സ്വീയം വാക്യമൃതം കര്തുമവതീര്ണോഽസി മേ ഗൃഹേ ।
ചികീര്ഷുര്ഭഗവാന് ജ്ഞാനം ഭക്താനാം മാനവര്ധനഃ ॥ ൩൦ ॥
ചികീര്ഷുര്ഭഗവാന് ജ്ഞാനം ഭക്താനാം മാനവര്ധനഃ ॥ ൩൦ ॥
താന്യേവ തേഽഭിരൂപാണി രൂപാണി ഭഗവംസ്തവ ।
യാനി യാനി ച രോചന്തേ സ്വജനാനാമരൂപിണഃ ॥ ൩൧ ॥
യാനി യാനി ച രോചന്തേ സ്വജനാനാമരൂപിണഃ ॥ ൩൧ ॥
ത്വാം സൂരിഭിസ്തത്ത്വബുഭുത്സയാദ്ധാ
സദാഭിവാദാര്ഹണപാദപീഠമ് ।
ഐശ്വര്യവൈരാഗ്യയശോഽവബോധ-
വീര്യശ്രിയാ പൂര്തമഹം പ്രപദ്യേ ॥ ൩൨ ॥
സദാഭിവാദാര്ഹണപാദപീഠമ് ।
ഐശ്വര്യവൈരാഗ്യയശോഽവബോധ-
വീര്യശ്രിയാ പൂര്തമഹം പ്രപദ്യേ ॥ ൩൨ ॥
പരം പ്രധാനം പുരുഷം മഹാന്തം
കാലം കവിം ത്രിവൃതം ലോകപാലമ് ।
ആത്മാനുഭൂത്യാനുഗതപ്രപഞ്ചം
സ്വച്ഛന്ദശക്തിം കപിലം പ്രപദ്യേ ॥ ൩൩ ॥
കാലം കവിം ത്രിവൃതം ലോകപാലമ് ।
ആത്മാനുഭൂത്യാനുഗതപ്രപഞ്ചം
സ്വച്ഛന്ദശക്തിം കപിലം പ്രപദ്യേ ॥ ൩൩ ॥
ആ സ്മാഭിപൃച്ഛേഽദ്യ പതിം പ്രജാനാം
ത്വയാവതീര്ണര്ണ ഉതാപ്തകാമഃ ।
പരിവ്രജത്പദവീമാസ്ഥിതോഽഹം
ചരിഷ്യേ ത്വാം ഹൃദി യുഞ്ജന് വിശോകഃ ॥ ൩൪ ॥
ത്വയാവതീര്ണര്ണ ഉതാപ്തകാമഃ ।
പരിവ്രജത്പദവീമാസ്ഥിതോഽഹം
ചരിഷ്യേ ത്വാം ഹൃദി യുഞ്ജന് വിശോകഃ ॥ ൩൪ ॥
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച
മയാ പ്രോക്തം ഹി ലോകസ്യ പ്രമാണം സത്യലൌകികേ ।
അഥാജനി മയാ തുഭ്യം യദവോചമൃതം മുനേ ॥ ൩൫ ॥
മയാ പ്രോക്തം ഹി ലോകസ്യ പ്രമാണം സത്യലൌകികേ ।
അഥാജനി മയാ തുഭ്യം യദവോചമൃതം മുനേ ॥ ൩൫ ॥
ഏതന്മേ ജന്മ ലോകേഽസ്മിന്മുമുക്ഷൂണാം ദുരാശയാത് ।
പ്രസംഖ്യാനായ തത്ത്വാനാം സമ്മതായാത്മദര്ശനേ ॥ ൩൬ ॥
പ്രസംഖ്യാനായ തത്ത്വാനാം സമ്മതായാത്മദര്ശനേ ॥ ൩൬ ॥
ഏഷ ആത്മപഥോഽവ്യക്തോ നഷ്ടഃ കാലേന ഭൂയസാ ।
തം പ്രവര്തയിതും ദേഹമിമം വിദ്ധി മയാ ഭൃതമ് ॥ ൩൭ ॥
തം പ്രവര്തയിതും ദേഹമിമം വിദ്ധി മയാ ഭൃതമ് ॥ ൩൭ ॥
ഗച്ഛ കാമം മയാപൃഷ്ടോ മയി സംന്യസ്തകര്മണാ ।
ജിത്വാ സുദുര്ജയം മൃത്യുമമൃതത്വായ മാം ഭജ ॥ ൩൮ ॥
ജിത്വാ സുദുര്ജയം മൃത്യുമമൃതത്വായ മാം ഭജ ॥ ൩൮ ॥
മാമാത്മാനം സ്വയംജ്യോതിഃ സര്വഭൂതഗുഹാശയമ് ।
ആത്മന്യേവാത്മനാ വീക്ഷ്യ വിശോകോഽഭയമൃച്ഛസി ॥ ൩൯ ॥
ആത്മന്യേവാത്മനാ വീക്ഷ്യ വിശോകോഽഭയമൃച്ഛസി ॥ ൩൯ ॥
മാത്ര ആധ്യാത്മികീം വിദ്യാം ശമനീം സര്വകര്മണാമ് ।
വിതരിഷ്യേ യയാ ചാസൌ ഭയം ചാതിതരിഷ്യതി ॥ ൪൦ ॥
വിതരിഷ്യേ യയാ ചാസൌ ഭയം ചാതിതരിഷ്യതി ॥ ൪൦ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഏവം സമുദിതസ്തേന കപിലേന പ്രജാപതിഃ ।
ദക്ഷിണീകൃത്യ തം പ്രീതോ വനമേവ ജഗാമ ഹ ॥ ൪൧ ॥
ഏവം സമുദിതസ്തേന കപിലേന പ്രജാപതിഃ ।
ദക്ഷിണീകൃത്യ തം പ്രീതോ വനമേവ ജഗാമ ഹ ॥ ൪൧ ॥
വ്രതം സ ആസ്ഥിതോ മൌനമാത്മൈകശരണോ മുനിഃ ।
നിഃസങ്ഗോ വ്യചരത്ക്ഷോണീമനഗ്നിരനികേതനഃ ॥ ൪൨ ॥
നിഃസങ്ഗോ വ്യചരത്ക്ഷോണീമനഗ്നിരനികേതനഃ ॥ ൪൨ ॥
മനോ ബ്രഹ്മണി യുഞ്ജാനോ യത്തത്സദസതഃ പരമ് ।
ഗുണാവഭാസേ വിഗുണ ഏകഭക്ത്യാനുഭാവിതേ ॥ ൪൩ ॥
ഗുണാവഭാസേ വിഗുണ ഏകഭക്ത്യാനുഭാവിതേ ॥ ൪൩ ॥
നിരഹംകൃതിര്നിര്മമശ്ച നിര്ദ്വന്ദ്വഃ സമദൃക് സ്വദൃക് ।
പ്രത്യക്പ്രശാന്തധീര്ധീരഃ പ്രശാന്തോര്മിരിവോദധിഃ ॥ ൪൪ ॥
പ്രത്യക്പ്രശാന്തധീര്ധീരഃ പ്രശാന്തോര്മിരിവോദധിഃ ॥ ൪൪ ॥
വാസുദേവേ ഭഗവതി സര്വജ്ഞേ പ്രത്യഗാത്മനി ।
പരേണ ഭക്തിഭാവേന ലബ്ധാത്മാ മുക്തബന്ധനഃ ॥ ൪൫ ॥
പരേണ ഭക്തിഭാവേന ലബ്ധാത്മാ മുക്തബന്ധനഃ ॥ ൪൫ ॥
ആത്മാനം സര്വഭൂതേഷു ഭഗവന്തമവസ്ഥിതമ് ।
അപശ്യത്സര്വഭൂതാനി ഭഗവത്യപി ചാത്മനി ॥ ൪൬ ॥
അപശ്യത്സര്വഭൂതാനി ഭഗവത്യപി ചാത്മനി ॥ ൪൬ ॥
ഇച്ഛാദ്വേഷവിഹീനേന സര്വത്ര സമചേതസാ ।
ഭഗവദ്ഭക്തിയുക്തേന പ്രാപ്താ ഭാഗവതീ ഗതിഃ ॥ ൪൭ ॥
ഭഗവദ്ഭക്തിയുക്തേന പ്രാപ്താ ഭാഗവതീ ഗതിഃ ॥ ൪൭ ॥