ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋଽପି ପୁରୁଷୋ ନାଜ୍ଯତେ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ।
ଅଵିକାରାଦକର୍ତୃତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାଜ୍ଜଲାର୍କଵତ୍ ॥ ୧ ॥
ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋଽପି ପୁରୁଷୋ ନାଜ୍ଯତେ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ।
ଅଵିକାରାଦକର୍ତୃତ୍ଵାନ୍ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାଜ୍ଜଲାର୍କଵତ୍ ॥ ୧ ॥
ସ ଏଷ ଯର୍ହି ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣେଷ୍ଵଭିଵିଷଜ୍ଜତେ ।
ଅହଂକ୍ରିଯାଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାସ୍ମୀତ୍ଯଭିମନ୍ଯତେ ॥ ୨ ॥
ଅହଂକ୍ରିଯାଵିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତାସ୍ମୀତ୍ଯଭିମନ୍ଯତେ ॥ ୨ ॥
ତେନ ସଂସାରପଦଵୀମଵଶୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯନିର୍ଵୃତଃ ।
ପ୍ରାସଙ୍ଗିକୈଃ କର୍ମଦୋଷୈଃ ସଦସନ୍ମିଶ୍ରଯୋନିଷୁ ॥ ୩ ॥
ପ୍ରାସଙ୍ଗିକୈଃ କର୍ମଦୋଷୈଃ ସଦସନ୍ମିଶ୍ରଯୋନିଷୁ ॥ ୩ ॥
ଅର୍ଥେ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା ॥ ୪ ॥
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା ॥ ୪ ॥
ଅତ ଏଵ ଶନୈଶ୍ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସକ୍ତମସତାଂ ପଥି ।
ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ତୀଵ୍ରେଣ ଵିରକ୍ତ୍ଯା ଚ ନଯେଦ୍ଵଶମ୍ ॥ ୫ ॥
ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ତୀଵ୍ରେଣ ଵିରକ୍ତ୍ଯା ଚ ନଯେଦ୍ଵଶମ୍ ॥ ୫ ॥
ଯମାଦିଭିର୍ଯୋଗପଥୈରଭ୍ଯସନ୍ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ ।
ମଯି ଭାଵେନ ସତ୍ଯେନ ମତ୍କଥାଶ୍ରଵଣେନ ଚ ॥ ୬ ॥
ମଯି ଭାଵେନ ସତ୍ଯେନ ମତ୍କଥାଶ୍ରଵଣେନ ଚ ॥ ୬ ॥
ସର୍ଵଭୂତସମତ୍ଵେନ ନିର୍ଵୈରେଣାପ୍ରସଙ୍ଗତଃ ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ମୌନେନ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ବଲୀଯସା ॥ ୭ ॥
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ମୌନେନ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ବଲୀଯସା ॥ ୭ ॥
ଯଦୃଚ୍ଛଯୋପଲବ୍ଧେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ମିତଭୁଙ୍ମୁନିଃ ।
ଵିଵିକ୍ତଶରଣଃ ଶାନ୍ତୋ ମୈତ୍ରଃ କରୁଣ ଆତ୍ମଵାନ୍ ॥ ୮ ॥
ଵିଵିକ୍ତଶରଣଃ ଶାନ୍ତୋ ମୈତ୍ରଃ କରୁଣ ଆତ୍ମଵାନ୍ ॥ ୮ ॥
ସାନୁବନ୍ଧେ ଚ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ନକୁର୍ଵନ୍ନସଦାଗ୍ରହମ୍ ।
ଜ୍ଞାନେନ ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ॥ ୯ ॥
ଜ୍ଞାନେନ ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ॥ ୯ ॥
ନିଵୃତ୍ତବୁଦ୍ଧ୍ଯଵସ୍ଥାନୋ ଦୂରୀଭୂତାନ୍ଯଦର୍ଶନଃ ।
ଉପଲଭ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଚକ୍ଷୁଷେଵାର୍କମାତ୍ମଦୃକ୍ ॥ ୧୦ ॥
ଉପଲଭ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଚକ୍ଷୁଷେଵାର୍କମାତ୍ମଦୃକ୍ ॥ ୧୦ ॥
ମୁକ୍ତଲିଙ୍ଗଂ ସଦାଭାସମସତି ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।
ସତୋ ବନ୍ଧୁମସଚ୍ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵାନୁସ୍ଯୂତମଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ସତୋ ବନ୍ଧୁମସଚ୍ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵାନୁସ୍ଯୂତମଦ୍ଵଯମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଯଥା ଜଲସ୍ଥ ଆଭାସଃ ସ୍ଥଲସ୍ଥେନାଵଦୃଶ୍ଯତେ ।
ସ୍ଵାଭାସେନ ତଥା ସୂର୍ଯୋ ଜଲସ୍ଥେନ ଦିଵି ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧୨ ॥
ସ୍ଵାଭାସେନ ତଥା ସୂର୍ଯୋ ଜଲସ୍ଥେନ ଦିଵି ସ୍ଥିତଃ ॥ ୧୨ ॥
ଏଵଂ ତ୍ରିଵୃଦହଙ୍କାରୋ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋମଯୈଃ ।
ସ୍ଵାଭାସୈର୍ଲକ୍ଷିତୋଽନେନ ସଦାଭାସେନ ସତ୍ଯଦୃକ୍ ॥ ୧୩ ॥
ସ୍ଵାଭାସୈର୍ଲକ୍ଷିତୋଽନେନ ସଦାଭାସେନ ସତ୍ଯଦୃକ୍ ॥ ୧୩ ॥
ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିଷ୍ଵିହ ନିଦ୍ରଯା ।
ଲୀନେଷ୍ଵସତି ଯସ୍ତତ୍ର ଵିନିଦ୍ରୋ ନିରହଂକ୍ରିଯଃ ॥ ୧୪ ॥
ଲୀନେଷ୍ଵସତି ଯସ୍ତତ୍ର ଵିନିଦ୍ରୋ ନିରହଂକ୍ରିଯଃ ॥ ୧୪ ॥
ମନ୍ଯମାନସ୍ତଦାତ୍ମାନମନଷ୍ଟୋ ନଷ୍ଟଵନ୍ମୃଷା ।
ନଷ୍ଟେଽହଙ୍କରଣେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଷ୍ଟଵିତ୍ତ ଇଵାତୁରଃ ॥ ୧୫ ॥
ନଷ୍ଟେଽହଙ୍କରଣେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଷ୍ଟଵିତ୍ତ ଇଵାତୁରଃ ॥ ୧୫ ॥
ଏଵଂ ପ୍ରତ୍ଯଵମୃଶ୍ଯାସାଵାତ୍ମାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।
ସାହଙ୍କାରସ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଯୋଽଵସ୍ଥାନମନୁଗ୍ରହଃ ॥ ୧୬ ॥
ସାହଙ୍କାରସ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଯୋଽଵସ୍ଥାନମନୁଗ୍ରହଃ ॥ ୧୬ ॥
ଦେଵହୂତିରୁଵାଚ
ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି କର୍ହିଚିତ୍ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାପାଶ୍ରଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ନିତ୍ଯତ୍ଵାଦନଯୋଃ ପ୍ରଭୋ ॥ ୧୭ ॥
ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତିର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି କର୍ହିଚିତ୍ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାପାଶ୍ରଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ନିତ୍ଯତ୍ଵାଦନଯୋଃ ପ୍ରଭୋ ॥ ୧୭ ॥
ଯଥା ଗନ୍ଧସ୍ଯ ଭୂମେଶ୍ଚ ନ ଭାଵୋ ଵ୍ଯତିରେକତଃ ।
ଅପାଂ ରସସ୍ଯ ଚ ଯଥା ତଥା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧୮ ॥
ଅପାଂ ରସସ୍ଯ ଚ ଯଥା ତଥା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରସ୍ଯ ଚ ॥ ୧୮ ॥
ଅକର୍ତୁଃ କର୍ମବନ୍ଧୋଽଯଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଯଦାଶ୍ରଯଃ ।
ଗୁଣେଷୁ ସତ୍ସୁ ପ୍ରକୃତେଃ କୈଵଲ୍ଯଂ ତେଷ୍ଵତଃ କଥମ୍ ॥ ୧୯ ॥
ଗୁଣେଷୁ ସତ୍ସୁ ପ୍ରକୃତେଃ କୈଵଲ୍ଯଂ ତେଷ୍ଵତଃ କଥମ୍ ॥ ୧୯ ॥
କ୍ଵଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଵମର୍ଶେନ ନିଵୃତ୍ତଂ ଭଯମୁଲ୍ବଣମ୍ ।
ଅନିଵୃତ୍ତନିମିତ୍ତତ୍ଵାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯଵତିଷ୍ଠତେ ॥ ୨୦ ॥
ଅନିଵୃତ୍ତନିମିତ୍ତତ୍ଵାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯଵତିଷ୍ଠତେ ॥ ୨୦ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଅନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତେନ ସ୍ଵଧର୍ମେଣାମଲାତ୍ମନା ।
ତୀଵ୍ରଯା ମଯି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଶ୍ରୁତସମ୍ଭୃତଯା ଚିରମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ଅନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତେନ ସ୍ଵଧର୍ମେଣାମଲାତ୍ମନା ।
ତୀଵ୍ରଯା ମଯି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଶ୍ରୁତସମ୍ଭୃତଯା ଚିରମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ଜ୍ଞାନେନ ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵେନ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ବଲୀଯସା ।
ତପୋଯୁକ୍ତେନ ଯୋଗେନ ତୀଵ୍ରେଣାତ୍ମସମାଧିନା ॥ ୨୨ ॥
ତପୋଯୁକ୍ତେନ ଯୋଗେନ ତୀଵ୍ରେଣାତ୍ମସମାଧିନା ॥ ୨୨ ॥
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ଦହ୍ଯମାନା ତ୍ଵହର୍ନିଶମ୍ ।
ତିରୋଭଵିତ୍ରୀ ଶନକୈରଗ୍ନେର୍ଯୋନିରିଵାରଣିଃ ॥ ୨୩ ॥
ତିରୋଭଵିତ୍ରୀ ଶନକୈରଗ୍ନେର୍ଯୋନିରିଵାରଣିଃ ॥ ୨୩ ॥
ଭୁକ୍ତଭୋଗା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଦୃଷ୍ଟଦୋଷା ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ।
ନେଶ୍ଵରସ୍ଯାଶୁଭଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ॥ ୨୪ ॥
ନେଶ୍ଵରସ୍ଯାଶୁଭଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ॥ ୨୪ ॥
ଯଥା ହ୍ଯପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଵାପୋ ବହ୍ଵନର୍ଥଭୃତ୍ ।
ସ ଏଵ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନ ଵୈ ମୋହାଯ କଲ୍ପତେ ॥ ୨୫ ॥
ସ ଏଵ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନ ଵୈ ମୋହାଯ କଲ୍ପତେ ॥ ୨୫ ॥
ଏଵଂ ଵିଦିତତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିର୍ମଯି ମାନସମ୍ ।
ଯୁଞ୍ଜତୋ ନାପକୁରୁତ ଆତ୍ମାରାମସ୍ଯ କର୍ହିଚିତ୍ ॥ ୨୬ ॥
ଯୁଞ୍ଜତୋ ନାପକୁରୁତ ଆତ୍ମାରାମସ୍ଯ କର୍ହିଚିତ୍ ॥ ୨୬ ॥
ଯଦୈଵମଧ୍ଯାତ୍ମରତଃ କାଲେନ ବହୁଜନ୍ମନା ।
ସର୍ଵତ୍ର ଜାତଵୈରାଗ୍ଯ ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନାନ୍ମୁନିଃ ॥ ୨୭ ॥
ସର୍ଵତ୍ର ଜାତଵୈରାଗ୍ଯ ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନାନ୍ମୁନିଃ ॥ ୨୭ ॥
ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧାର୍ଥୋ ମତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଭୂଯସା ।
ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ସ୍ଵସଂସ୍ଥାନଂ କୈଵଲ୍ଯାଖ୍ଯଂ ମଦାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୮ ॥
ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ସ୍ଵସଂସ୍ଥାନଂ କୈଵଲ୍ଯାଖ୍ଯଂ ମଦାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୮ ॥
ପ୍ରାପ୍ନୋତୀହାଞ୍ଜସା ଧୀରଃ ସ୍ଵଦୃଶାଚ୍ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ ।
ଯଦ୍ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତେତ ଯୋଗୀ ଲିଙ୍ଗାଦ୍ଵିନିର୍ଗମେ ॥ ୨୯ ॥
ଯଦ୍ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତେତ ଯୋଗୀ ଲିଙ୍ଗାଦ୍ଵିନିର୍ଗମେ ॥ ୨୯ ॥
ଯଦା ନ ଯୋଗୋପଚିତାସୁ ଚେତୋ
ମାଯାସୁ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଷଜ୍ଜତେଽଙ୍ଗ ।
ଅନନ୍ଯହେତୁଷ୍ଵଥ ମେ ଗତିଃ ସ୍ଯାଦ୍
ଆତ୍ଯନ୍ତିକୀ ଯତ୍ର ନ ମୃତ୍ଯୁହାସଃ ॥ ୩୦ ॥
ମାଯାସୁ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଷଜ୍ଜତେଽଙ୍ଗ ।
ଅନନ୍ଯହେତୁଷ୍ଵଥ ମେ ଗତିଃ ସ୍ଯାଦ୍
ଆତ୍ଯନ୍ତିକୀ ଯତ୍ର ନ ମୃତ୍ଯୁହାସଃ ॥ ୩୦ ॥