শ্ৰীভগৱানুৱাচ
যোগস্য লক্ষণং ৱক্ষ্যে সবীজস্য নৃপাত্মজে ।
মনো যেনৈৱ ৱিধিনা প্ৰসন্নং যাতি সত্পথম্ ॥ ১ ॥
যোগস্য লক্ষণং ৱক্ষ্যে সবীজস্য নৃপাত্মজে ।
মনো যেনৈৱ ৱিধিনা প্ৰসন্নং যাতি সত্পথম্ ॥ ১ ॥
স্ৱধৰ্মাচৰণং শক্ত্যা ৱিধৰ্মাচ্চ নিৱৰ্তনম্ ।
দৈৱাল্লব্ধেন সন্তোষ আত্মৱিচ্চৰণাৰ্চনম্ ॥ ২ ॥
দৈৱাল্লব্ধেন সন্তোষ আত্মৱিচ্চৰণাৰ্চনম্ ॥ ২ ॥
গ্ৰাম্যধৰ্মনিৱৃত্তিশ্চ মোক্ষধৰ্মৰতিস্তথা ।
মিতমেধ্যাদনং শশ্ৱদ্ৱিৱিক্তক্ষেমসেৱনম্ ॥ ৩ ॥
মিতমেধ্যাদনং শশ্ৱদ্ৱিৱিক্তক্ষেমসেৱনম্ ॥ ৩ ॥
অহিংসা সত্যমস্তেযং যাৱদৰ্থপৰিগ্ৰহঃ ।
ব্ৰহ্মচৰ্যং তপঃ শৌচং স্ৱাধ্যাযঃ পুৰুষাৰ্চনম্ ॥ ৪ ॥
ব্ৰহ্মচৰ্যং তপঃ শৌচং স্ৱাধ্যাযঃ পুৰুষাৰ্চনম্ ॥ ৪ ॥
মৌনং সদাসনজযঃ স্থৈৰ্যং প্ৰাণজযঃ শনৈঃ ।
প্ৰত্যাহাৰশ্চেন্দ্ৰিযাণাং ৱিষযান্মনসা হৃদি ॥ ৫ ॥
প্ৰত্যাহাৰশ্চেন্দ্ৰিযাণাং ৱিষযান্মনসা হৃদি ॥ ৫ ॥
স্ৱধিষ্ণ্যানামেকদেশে মনসা প্ৰাণধাৰণম্ ।
ৱৈকুণ্ঠলীলাভিধ্যানং সমাধানং তথাত্মনঃ ॥ ৬ ॥
ৱৈকুণ্ঠলীলাভিধ্যানং সমাধানং তথাত্মনঃ ॥ ৬ ॥
এতৈৰন্যৈশ্চ পথিভিৰ্মনো দুষ্টমসত্পথম্ ।
বুদ্ধ্যা যুঞ্জীত শনকৈৰ্জিতপ্ৰাণো হ্যতন্দ্ৰিতঃ ॥ ৭ ॥
বুদ্ধ্যা যুঞ্জীত শনকৈৰ্জিতপ্ৰাণো হ্যতন্দ্ৰিতঃ ॥ ৭ ॥
শুচৌ দেশে প্ৰতিষ্ঠাপ্য ৱিজিতাসন আসনম্ ।
তস্মিন্স্ৱস্তি সমাসীন ঋজুকাযঃ সমভ্যসেত্ ॥ ৮ ॥
তস্মিন্স্ৱস্তি সমাসীন ঋজুকাযঃ সমভ্যসেত্ ॥ ৮ ॥
প্ৰাণস্য শোধযেন্মাৰ্গং পূৰকুম্ভকৰেচকৈঃ ।
প্ৰতিকূলেন ৱা চিত্তং যথা স্থিৰমচঞ্চলম্ ॥ ৯ ॥
প্ৰতিকূলেন ৱা চিত্তং যথা স্থিৰমচঞ্চলম্ ॥ ৯ ॥
মনোঽচিৰাত্স্যাদ্ৱিৰজং জিতশ্ৱাসস্য যোগিনঃ ।
ৱায্ৱগ্নিভ্যাং যথা লোহং ধ্মাতং ত্যজতি ৱৈ মলম্ ॥ ১০ ॥
ৱায্ৱগ্নিভ্যাং যথা লোহং ধ্মাতং ত্যজতি ৱৈ মলম্ ॥ ১০ ॥
প্ৰাণাযামৈৰ্দহেদ্দোষান্ধাৰণাভিশ্চ কিল্বিষান্ ।
প্ৰত্যাহাৰেণ সংসৰ্গান্ধ্যানেনানীশ্ৱৰান্গুণান্ ॥ ১১ ॥
প্ৰত্যাহাৰেণ সংসৰ্গান্ধ্যানেনানীশ্ৱৰান্গুণান্ ॥ ১১ ॥
যদা মনঃ স্ৱং ৱিৰজং যোগেন সুসমাহিতম্ ।
কাষ্ঠাং ভগৱতো ধ্যাযেত্স্ৱনাসাগ্ৰাৱলোকনঃ ॥ ১২ ॥
কাষ্ঠাং ভগৱতো ধ্যাযেত্স্ৱনাসাগ্ৰাৱলোকনঃ ॥ ১২ ॥
প্ৰসন্নৱদনাম্ভোজং পদ্মগৰ্ভাৰুণেক্ষণম্ ।
নীলোত্পলদলশ্যামং শঙ্খচক্ৰগদাধৰম্ ॥ ১৩ ॥
নীলোত্পলদলশ্যামং শঙ্খচক্ৰগদাধৰম্ ॥ ১৩ ॥
লসত্পঙ্কজকিঞ্জল্কপীতকৌশেযৱাসসম্ ।
শ্ৰীৱত্সৱক্ষসং ভ্ৰাজত্কৌস্তুভামুক্তকন্ধৰম্ ॥ ১৪ ॥
শ্ৰীৱত্সৱক্ষসং ভ্ৰাজত্কৌস্তুভামুক্তকন্ধৰম্ ॥ ১৪ ॥
মত্তদ্ৱিৰেফকলযা পৰীতং ৱনমালযা ।
পৰাৰ্ধ্যহাৰৱলযকিৰীটাঙ্গদনূপুৰম্ ॥ ১৫ ॥
পৰাৰ্ধ্যহাৰৱলযকিৰীটাঙ্গদনূপুৰম্ ॥ ১৫ ॥
কাঞ্চীগুণোল্লসচ্ছ্ৰোণিং হৃদযাম্ভোজৱিষ্টৰম্ ।
দৰ্শনীযতমং শান্তং মনোনযনৱৰ্ধনম্ ॥ ১৬ ॥
দৰ্শনীযতমং শান্তং মনোনযনৱৰ্ধনম্ ॥ ১৬ ॥
অপীচ্যদৰ্শনং শশ্ৱত্সৰ্ৱলোকনমস্কৃতম্ ।
সন্তং ৱযসি কৈশোৰে ভৃত্যানুগ্ৰহকাতৰম্ ॥ ১৭ ॥
সন্তং ৱযসি কৈশোৰে ভৃত্যানুগ্ৰহকাতৰম্ ॥ ১৭ ॥
কীৰ্তন্যতীৰ্থযশসং পুণ্যশ্লোকযশস্কৰম্ ।
ধ্যাযেদ্দেৱং সমগ্ৰাঙ্গং যাৱন্ন চ্যৱতে মনঃ ॥ ১৮ ॥
ধ্যাযেদ্দেৱং সমগ্ৰাঙ্গং যাৱন্ন চ্যৱতে মনঃ ॥ ১৮ ॥
স্থিতং ৱ্ৰজন্তমাসীনং শযানং ৱা গুহাশযম্ ।
প্ৰেক্ষণীযেহিতং ধ্যাযেচ্ছুদ্ধভাৱেন চেতসা ॥ ১৯ ॥
প্ৰেক্ষণীযেহিতং ধ্যাযেচ্ছুদ্ধভাৱেন চেতসা ॥ ১৯ ॥
তস্মিঁল্লব্ধপদং চিত্তং সৰ্ৱাৱযৱসংস্থিতম্ ।
ৱিলক্ষ্যৈকত্ৰ সংযুজ্যাদঙ্গে ভগৱতো মুনিঃ ॥ ২০ ॥
ৱিলক্ষ্যৈকত্ৰ সংযুজ্যাদঙ্গে ভগৱতো মুনিঃ ॥ ২০ ॥
সঞ্চিন্তযেদ্ভগৱতশ্চৰণাৰৱিন্দং
ৱজ্ৰাঙ্কুশধ্ৱজসৰোৰুহলাঞ্ছনাঢ্যম্ ।
উত্তুঙ্গৰক্তৱিলসন্নখচক্ৰৱাল-
জ্যোত্স্নাভিৰাহতমহদ্ধৃদযান্ধকাৰম্ ॥ ২১ ॥
ৱজ্ৰাঙ্কুশধ্ৱজসৰোৰুহলাঞ্ছনাঢ্যম্ ।
উত্তুঙ্গৰক্তৱিলসন্নখচক্ৰৱাল-
জ্যোত্স্নাভিৰাহতমহদ্ধৃদযান্ধকাৰম্ ॥ ২১ ॥
যচ্ছৌচনিঃসৃতসৰিত্প্ৰৱৰোদকেন
তীৰ্থেন মূৰ্ধ্ন্যধিকৃতেন শিৱঃ শিৱোঽভূত্ ।
ধ্যাতুৰ্মনঃশমলশৈলনিসৃষ্টৱজ্ৰং
ধ্যাযেচ্চিৰং ভগৱতশ্চৰণাৰৱিন্দম্ ॥ ২২ ॥
তীৰ্থেন মূৰ্ধ্ন্যধিকৃতেন শিৱঃ শিৱোঽভূত্ ।
ধ্যাতুৰ্মনঃশমলশৈলনিসৃষ্টৱজ্ৰং
ধ্যাযেচ্চিৰং ভগৱতশ্চৰণাৰৱিন্দম্ ॥ ২২ ॥
জানুদ্ৱযং জলজলোচনযা জনন্যা
লক্ষ্ম্যাখিলস্য সুৰৱন্দিতযা ৱিধাতুঃ ।
ঊৰ্ৱোৰ্নিধায কৰপল্লৱৰোচিষা যত্
সংলালিতং হৃদি ৱিভোৰভৱস্য কুৰ্যাত্ ॥ ২৩ ॥
লক্ষ্ম্যাখিলস্য সুৰৱন্দিতযা ৱিধাতুঃ ।
ঊৰ্ৱোৰ্নিধায কৰপল্লৱৰোচিষা যত্
সংলালিতং হৃদি ৱিভোৰভৱস্য কুৰ্যাত্ ॥ ২৩ ॥
ঊৰূ সুপৰ্ণভুজযোৰধিশোভমানাৱ্-
ওজোনিধী অতসিকাকুসুমাৱভাসৌ ।
ৱ্যালম্বিপীতৱৰৱাসসি ৱৰ্তমান
কাঞ্চীকলাপপৰিৰম্ভি নিতম্ববিম্বম্ ॥ ২৪ ॥
ওজোনিধী অতসিকাকুসুমাৱভাসৌ ।
ৱ্যালম্বিপীতৱৰৱাসসি ৱৰ্তমান
কাঞ্চীকলাপপৰিৰম্ভি নিতম্ববিম্বম্ ॥ ২৪ ॥
নাভিহ্ৰদং ভুৱনকোশগুহোদৰস্থং
যত্ৰাত্মযোনিধিষণাখিললোকপদ্মম্ ।
ৱ্যূঢং হৰিন্মণিৱৃষস্তনযোৰমুষ্য
ধ্যাযেদ্দ্ৱযং ৱিশদহাৰমযূখগৌৰম্ ॥ ২৫ ॥
যত্ৰাত্মযোনিধিষণাখিললোকপদ্মম্ ।
ৱ্যূঢং হৰিন্মণিৱৃষস্তনযোৰমুষ্য
ধ্যাযেদ্দ্ৱযং ৱিশদহাৰমযূখগৌৰম্ ॥ ২৫ ॥
ৱক্ষোঽধিৱাসমৃষভস্য মহাৱিভূতেঃ
পুংসাং মনোনযননিৰ্ৱৃতিমাদধানম্ ।
কণ্ঠং চ কৌস্তুভমণেৰধিভূষণাৰ্থং
কুৰ্যান্মনস্যখিললোকনমস্কৃতস্য ॥ ২৬ ॥
পুংসাং মনোনযননিৰ্ৱৃতিমাদধানম্ ।
কণ্ঠং চ কৌস্তুভমণেৰধিভূষণাৰ্থং
কুৰ্যান্মনস্যখিললোকনমস্কৃতস্য ॥ ২৬ ॥
বাহূংশ্চ মন্দৰগিৰেঃ পৰিৱৰ্তনেন
নিৰ্ণিক্তবাহুৱলযানধিলোকপালান্ ।
সঞ্চিন্তযেদ্দশশতাৰমসহ্যতেজঃ
শঙ্খং চ তত্কৰসৰোৰুহৰাজহংসম্ ॥ ২৭ ॥
নিৰ্ণিক্তবাহুৱলযানধিলোকপালান্ ।
সঞ্চিন্তযেদ্দশশতাৰমসহ্যতেজঃ
শঙ্খং চ তত্কৰসৰোৰুহৰাজহংসম্ ॥ ২৭ ॥
কৌমোদকীং ভগৱতো দযিতাং স্মৰেত
দিগ্ধামৰাতিভটশোণিতকৰ্দমেন ।
মালাং মধুৱ্ৰতৱৰূথগিৰোপঘুষ্টাং
চৈত্যস্য তত্ত্ৱমমলং মণিমস্য কণ্ঠে ॥ ২৮ ॥
দিগ্ধামৰাতিভটশোণিতকৰ্দমেন ।
মালাং মধুৱ্ৰতৱৰূথগিৰোপঘুষ্টাং
চৈত্যস্য তত্ত্ৱমমলং মণিমস্য কণ্ঠে ॥ ২৮ ॥
ভৃত্যানুকম্পিতধিযেহ গৃহীতমূৰ্তেঃ
সঞ্চিন্তযেদ্ভগৱতো ৱদনাৰৱিন্দম্ ।
যদ্ৱিস্ফুৰন্মকৰকুণ্ডলৱল্গিতেন
ৱিদ্যোতিতামলকপোলমুদাৰনাসম্ ॥ ২৯ ॥
সঞ্চিন্তযেদ্ভগৱতো ৱদনাৰৱিন্দম্ ।
যদ্ৱিস্ফুৰন্মকৰকুণ্ডলৱল্গিতেন
ৱিদ্যোতিতামলকপোলমুদাৰনাসম্ ॥ ২৯ ॥
যচ্ছ্ৰীনিকেতমলিভিঃ পৰিসেৱ্যমানং
ভূত্যা স্ৱযা কুটিলকুন্তলৱৃন্দজুষ্টম্ ।
মীনদ্ৱযাশ্ৰযমধিক্ষিপদব্জনেত্ৰং
ধ্যাযেন্মনোমযমতন্দ্ৰিত উল্লসদ্ভ্ৰু ॥ ৩০ ॥
ভূত্যা স্ৱযা কুটিলকুন্তলৱৃন্দজুষ্টম্ ।
মীনদ্ৱযাশ্ৰযমধিক্ষিপদব্জনেত্ৰং
ধ্যাযেন্মনোমযমতন্দ্ৰিত উল্লসদ্ভ্ৰু ॥ ৩০ ॥
তস্যাৱলোকমধিকং কৃপযাতিঘোৰ-
তাপত্ৰযোপশমনায নিসৃষ্টমক্ষ্ণোঃ ।
স্নিগ্ধস্মিতানুগুণিতং ৱিপুলপ্ৰসাদং
ধ্যাযেচ্চিৰং ৱিপুলভাৱনযা গুহাযাম্ ॥ ৩১ ॥
তাপত্ৰযোপশমনায নিসৃষ্টমক্ষ্ণোঃ ।
স্নিগ্ধস্মিতানুগুণিতং ৱিপুলপ্ৰসাদং
ধ্যাযেচ্চিৰং ৱিপুলভাৱনযা গুহাযাম্ ॥ ৩১ ॥
হাসং হৰেৰৱনতাখিললোকতীৱ্ৰ-
শোকাশ্ৰুসাগৰৱিশোষণমত্যুদাৰম্ ।
সম্মোহনায ৰচিতং নিজমাযযাস্য
ভ্ৰূমণ্ডলং মুনিকৃতে মকৰধ্ৱজস্য ॥ ৩২ ॥
শোকাশ্ৰুসাগৰৱিশোষণমত্যুদাৰম্ ।
সম্মোহনায ৰচিতং নিজমাযযাস্য
ভ্ৰূমণ্ডলং মুনিকৃতে মকৰধ্ৱজস্য ॥ ৩২ ॥
ধ্যানাযনং প্ৰহসিতং বহুলাধৰোষ্ঠ-
ভাসাৰুণাযিততনুদ্ৱিজকুন্দপঙ্ক্তি ।
ধ্যাযেত্স্ৱদেহকুহৰেঽৱসিতস্য ৱিষ্ণোৰ্
ভক্ত্যাৰ্দ্ৰযাৰ্পিতমনা ন পৃথগ্দিদৃক্ষেত্ ॥ ৩৩ ॥
ভাসাৰুণাযিততনুদ্ৱিজকুন্দপঙ্ক্তি ।
ধ্যাযেত্স্ৱদেহকুহৰেঽৱসিতস্য ৱিষ্ণোৰ্
ভক্ত্যাৰ্দ্ৰযাৰ্পিতমনা ন পৃথগ্দিদৃক্ষেত্ ॥ ৩৩ ॥
এৱং হৰৌ ভগৱতি প্ৰতিলব্ধভাৱো
ভক্ত্যা দ্ৰৱদ্ধৃদয উত্পুলকঃ প্ৰমোদাত্ ।
ঔত্কণ্ঠ্যবাষ্পকলযা মুহুৰৰ্দ্যমানস্
তচ্চাপি চিত্তবডিশং শনকৈৰ্ৱিযুঙ্ক্তে ॥ ৩৪ ॥
ভক্ত্যা দ্ৰৱদ্ধৃদয উত্পুলকঃ প্ৰমোদাত্ ।
ঔত্কণ্ঠ্যবাষ্পকলযা মুহুৰৰ্দ্যমানস্
তচ্চাপি চিত্তবডিশং শনকৈৰ্ৱিযুঙ্ক্তে ॥ ৩৪ ॥
মুক্তাশ্ৰযং যৰ্হি নিৰ্ৱিষযং ৱিৰক্তং
নিৰ্ৱাণমৃচ্ছতি মনঃ সহসা যথাৰ্চিঃ ।
আত্মানমত্ৰ পুৰুষোঽৱ্যৱধানমেকম্
অন্ৱীক্ষতে প্ৰতিনিৱৃত্তগুণপ্ৰৱাহঃ ॥ ৩৫ ॥
নিৰ্ৱাণমৃচ্ছতি মনঃ সহসা যথাৰ্চিঃ ।
আত্মানমত্ৰ পুৰুষোঽৱ্যৱধানমেকম্
অন্ৱীক্ষতে প্ৰতিনিৱৃত্তগুণপ্ৰৱাহঃ ॥ ৩৫ ॥
সোঽপ্যেতযা চৰমযা মনসো নিৱৃত্ত্যা
তস্মিন্মহিম্ন্যৱসিতঃ সুখদুঃখবাহ্যে ।
হেতুত্ৱমপ্যসতি কৰ্তৰি দুঃখযোৰ্যত্
স্ৱাত্মন্ৱিধত্ত উপলব্ধপৰাত্মকাষ্ঠঃ ॥ ৩৬ ॥
তস্মিন্মহিম্ন্যৱসিতঃ সুখদুঃখবাহ্যে ।
হেতুত্ৱমপ্যসতি কৰ্তৰি দুঃখযোৰ্যত্
স্ৱাত্মন্ৱিধত্ত উপলব্ধপৰাত্মকাষ্ঠঃ ॥ ৩৬ ॥
দেহং চ তং ন চৰমঃ স্থিতমুত্থিতং ৱা
সিদ্ধো ৱিপশ্যতি যতোঽধ্যগমত্স্ৱৰূপম্ ।
দৈৱাদুপেতমথ দৈৱৱশাদপেতং
ৱাসো যথা পৰিকৃতং মদিৰামদান্ধঃ ॥ ৩৭ ॥
সিদ্ধো ৱিপশ্যতি যতোঽধ্যগমত্স্ৱৰূপম্ ।
দৈৱাদুপেতমথ দৈৱৱশাদপেতং
ৱাসো যথা পৰিকৃতং মদিৰামদান্ধঃ ॥ ৩৭ ॥
দেহোঽপি দৈৱৱশগঃ খলু কৰ্ম যাৱত্
স্ৱাৰম্ভকং প্ৰতিসমীক্ষত এৱ সাসুঃ ।
তং সপ্ৰপঞ্চমধিৰূঢসমাধিযোগঃ
স্ৱাপ্নং পুনৰ্ন ভজতে প্ৰতিবুদ্ধৱস্তুঃ ॥ ৩৮ ॥
স্ৱাৰম্ভকং প্ৰতিসমীক্ষত এৱ সাসুঃ ।
তং সপ্ৰপঞ্চমধিৰূঢসমাধিযোগঃ
স্ৱাপ্নং পুনৰ্ন ভজতে প্ৰতিবুদ্ধৱস্তুঃ ॥ ৩৮ ॥
যথা পুত্ৰাচ্চ ৱিত্তাচ্চ পৃথঙ্মৰ্ত্যঃ প্ৰতীযতে ।
অপ্যাত্মত্ৱেনাভিমতাদ্দেহাদেঃ পুৰুষস্তথা ॥ ৩৯ ॥
অপ্যাত্মত্ৱেনাভিমতাদ্দেহাদেঃ পুৰুষস্তথা ॥ ৩৯ ॥
যথোল্মুকাদ্ৱিস্ফুলিঙ্গাদ্ধূমাদ্ৱাপি স্ৱসম্ভৱাত্ ।
অপ্যাত্মত্ৱেনাভিমতাদ্যথাগ্নিঃ পৃথগুল্মুকাত্ ॥ ৪০ ॥
অপ্যাত্মত্ৱেনাভিমতাদ্যথাগ্নিঃ পৃথগুল্মুকাত্ ॥ ৪০ ॥
ভূতেন্দ্ৰিযান্তঃকৰণাত্প্ৰধানাজ্জীৱসংজ্ঞিতাত্ ।
আত্মা তথা পৃথগ্দ্ৰষ্টা ভগৱান্ব্ৰহ্মসংজ্ঞিতঃ ॥ ৪১ ॥
আত্মা তথা পৃথগ্দ্ৰষ্টা ভগৱান্ব্ৰহ্মসংজ্ঞিতঃ ॥ ৪১ ॥
সৰ্ৱভূতেষু চাত্মানং সৰ্ৱভূতানি চাত্মনি ।
ঈক্ষেতানন্যভাৱেন ভূতেষ্ৱিৱ তদাত্মতাম্ ॥ ৪২ ॥
ঈক্ষেতানন্যভাৱেন ভূতেষ্ৱিৱ তদাত্মতাম্ ॥ ৪২ ॥
স্ৱযোনিষু যথা জ্যোতিৰেকং নানা প্ৰতীযতে ।
যোনীনাং গুণৱৈষম্যাত্তথাত্মা প্ৰকৃতৌ স্থিতঃ ॥ ৪৩ ॥
যোনীনাং গুণৱৈষম্যাত্তথাত্মা প্ৰকৃতৌ স্থিতঃ ॥ ৪৩ ॥
তস্মাদিমাং স্ৱাং প্ৰকৃতিং দৈৱীং সদসদাত্মিকাম্ ।
দুৰ্ৱিভাৱ্যাং পৰাভাৱ্য স্ৱৰূপেণাৱতিষ্ঠতে ॥ ৪৪ ॥
দুৰ্ৱিভাৱ্যাং পৰাভাৱ্য স্ৱৰূপেণাৱতিষ্ঠতে ॥ ৪৪ ॥