શ્રીભગવાનુવાચ
યોગસ્ય લક્ષણં વક્ષ્યે સબીજસ્ય નૃપાત્મજે ।
મનો યેનૈવ વિધિના પ્રસન્નં યાતિ સત્પથમ્ ॥ ૧ ॥
યોગસ્ય લક્ષણં વક્ષ્યે સબીજસ્ય નૃપાત્મજે ।
મનો યેનૈવ વિધિના પ્રસન્નં યાતિ સત્પથમ્ ॥ ૧ ॥
સ્વધર્માચરણં શક્ત્યા વિધર્માચ્ચ નિવર્તનમ્ ।
દૈવાલ્લબ્ધેન સન્તોષ આત્મવિચ્ચરણાર્ચનમ્ ॥ ૨ ॥
દૈવાલ્લબ્ધેન સન્તોષ આત્મવિચ્ચરણાર્ચનમ્ ॥ ૨ ॥
ગ્રામ્યધર્મનિવૃત્તિશ્ચ મોક્ષધર્મરતિસ્તથા ।
મિતમેધ્યાદનં શશ્વદ્વિવિક્તક્ષેમસેવનમ્ ॥ ૩ ॥
મિતમેધ્યાદનં શશ્વદ્વિવિક્તક્ષેમસેવનમ્ ॥ ૩ ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયં યાવદર્થપરિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સ્વાધ્યાયઃ પુરુષાર્ચનમ્ ॥ ૪ ॥
બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સ્વાધ્યાયઃ પુરુષાર્ચનમ્ ॥ ૪ ॥
મૌનં સદાસનજયઃ સ્થૈર્યં પ્રાણજયઃ શનૈઃ ।
પ્રત્યાહારશ્ચેન્દ્રિયાણાં વિષયાન્મનસા હૃદિ ॥ ૫ ॥
પ્રત્યાહારશ્ચેન્દ્રિયાણાં વિષયાન્મનસા હૃદિ ॥ ૫ ॥
સ્વધિષ્ણ્યાનામેકદેશે મનસા પ્રાણધારણમ્ ।
વૈકુણ્ઠલીલાભિધ્યાનં સમાધાનં તથાત્મનઃ ॥ ૬ ॥
વૈકુણ્ઠલીલાભિધ્યાનં સમાધાનં તથાત્મનઃ ॥ ૬ ॥
એતૈરન્યૈશ્ચ પથિભિર્મનો દુષ્ટમસત્પથમ્ ।
બુદ્ધ્યા યુઞ્જીત શનકૈર્જિતપ્રાણો હ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૭ ॥
બુદ્ધ્યા યુઞ્જીત શનકૈર્જિતપ્રાણો હ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૭ ॥
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિજિતાસન આસનમ્ ।
તસ્મિન્સ્વસ્તિ સમાસીન ઋજુકાયઃ સમભ્યસેત્ ॥ ૮ ॥
તસ્મિન્સ્વસ્તિ સમાસીન ઋજુકાયઃ સમભ્યસેત્ ॥ ૮ ॥
પ્રાણસ્ય શોધયેન્માર્ગં પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ ।
પ્રતિકૂલેન વા ચિત્તં યથા સ્થિરમચઞ્ચલમ્ ॥ ૯ ॥
પ્રતિકૂલેન વા ચિત્તં યથા સ્થિરમચઞ્ચલમ્ ॥ ૯ ॥
મનોઽચિરાત્સ્યાદ્વિરજં જિતશ્વાસસ્ય યોગિનઃ ।
વાય્વગ્નિભ્યાં યથા લોહં ધ્માતં ત્યજતિ વૈ મલમ્ ॥ ૧૦ ॥
વાય્વગ્નિભ્યાં યથા લોહં ધ્માતં ત્યજતિ વૈ મલમ્ ॥ ૧૦ ॥
પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષાન્ ।
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્ ॥ ૧૧ ॥
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્ ॥ ૧૧ ॥
યદા મનઃ સ્વં વિરજં યોગેન સુસમાહિતમ્ ।
કાષ્ઠાં ભગવતો ધ્યાયેત્સ્વનાસાગ્રાવલોકનઃ ॥ ૧૨ ॥
કાષ્ઠાં ભગવતો ધ્યાયેત્સ્વનાસાગ્રાવલોકનઃ ॥ ૧૨ ॥
પ્રસન્નવદનામ્ભોજં પદ્મગર્ભારુણેક્ષણમ્ ।
નીલોત્પલદલશ્યામં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥ ૧૩ ॥
નીલોત્પલદલશ્યામં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥ ૧૩ ॥
લસત્પઙ્કજકિઞ્જલ્કપીતકૌશેયવાસસમ્ ।
શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્કૌસ્તુભામુક્તકન્ધરમ્ ॥ ૧૪ ॥
શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્કૌસ્તુભામુક્તકન્ધરમ્ ॥ ૧૪ ॥
મત્તદ્વિરેફકલયા પરીતં વનમાલયા ।
પરાર્ધ્યહારવલયકિરીટાઙ્ગદનૂપુરમ્ ॥ ૧૫ ॥
પરાર્ધ્યહારવલયકિરીટાઙ્ગદનૂપુરમ્ ॥ ૧૫ ॥
કાઞ્ચીગુણોલ્લસચ્છ્રોણિં હૃદયામ્ભોજવિષ્ટરમ્ ।
દર્શનીયતમં શાન્તં મનોનયનવર્ધનમ્ ॥ ૧૬ ॥
દર્શનીયતમં શાન્તં મનોનયનવર્ધનમ્ ॥ ૧૬ ॥
અપીચ્યદર્શનં શશ્વત્સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ।
સન્તં વયસિ કૈશોરે ભૃત્યાનુગ્રહકાતરમ્ ॥ ૧૭ ॥
સન્તં વયસિ કૈશોરે ભૃત્યાનુગ્રહકાતરમ્ ॥ ૧૭ ॥
કીર્તન્યતીર્થયશસં પુણ્યશ્લોકયશસ્કરમ્ ।
ધ્યાયેદ્દેવં સમગ્રાઙ્ગં યાવન્ન ચ્યવતે મનઃ ॥ ૧૮ ॥
ધ્યાયેદ્દેવં સમગ્રાઙ્ગં યાવન્ન ચ્યવતે મનઃ ॥ ૧૮ ॥
સ્થિતં વ્રજન્તમાસીનં શયાનં વા ગુહાશયમ્ ।
પ્રેક્ષણીયેહિતં ધ્યાયેચ્છુદ્ધભાવેન ચેતસા ॥ ૧૯ ॥
પ્રેક્ષણીયેહિતં ધ્યાયેચ્છુદ્ધભાવેન ચેતસા ॥ ૧૯ ॥
તસ્મિઁલ્લબ્ધપદં ચિત્તં સર્વાવયવસંસ્થિતમ્ ।
વિલક્ષ્યૈકત્ર સંયુજ્યાદઙ્ગે ભગવતો મુનિઃ ॥ ૨૦ ॥
વિલક્ષ્યૈકત્ર સંયુજ્યાદઙ્ગે ભગવતો મુનિઃ ॥ ૨૦ ॥
સઞ્ચિન્તયેદ્ભગવતશ્ચરણારવિન્દં
વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ ।
ઉત્તુઙ્ગરક્તવિલસન્નખચક્રવાલ-
જ્યોત્સ્નાભિરાહતમહદ્ધૃદયાન્ધકારમ્ ॥ ૨૧ ॥
વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ ।
ઉત્તુઙ્ગરક્તવિલસન્નખચક્રવાલ-
જ્યોત્સ્નાભિરાહતમહદ્ધૃદયાન્ધકારમ્ ॥ ૨૧ ॥
યચ્છૌચનિઃસૃતસરિત્પ્રવરોદકેન
તીર્થેન મૂર્ધ્ન્યધિકૃતેન શિવઃ શિવોઽભૂત્ ।
ધ્યાતુર્મનઃશમલશૈલનિસૃષ્ટવજ્રં
ધ્યાયેચ્ચિરં ભગવતશ્ચરણારવિન્દમ્ ॥ ૨૨ ॥
તીર્થેન મૂર્ધ્ન્યધિકૃતેન શિવઃ શિવોઽભૂત્ ।
ધ્યાતુર્મનઃશમલશૈલનિસૃષ્ટવજ્રં
ધ્યાયેચ્ચિરં ભગવતશ્ચરણારવિન્દમ્ ॥ ૨૨ ॥
જાનુદ્વયં જલજલોચનયા જનન્યા
લક્ષ્મ્યાખિલસ્ય સુરવન્દિતયા વિધાતુઃ ।
ઊર્વોર્નિધાય કરપલ્લવરોચિષા યત્
સંલાલિતં હૃદિ વિભોરભવસ્ય કુર્યાત્ ॥ ૨૩ ॥
લક્ષ્મ્યાખિલસ્ય સુરવન્દિતયા વિધાતુઃ ।
ઊર્વોર્નિધાય કરપલ્લવરોચિષા યત્
સંલાલિતં હૃદિ વિભોરભવસ્ય કુર્યાત્ ॥ ૨૩ ॥
ઊરૂ સુપર્ણભુજયોરધિશોભમાનાવ્-
ઓજોનિધી અતસિકાકુસુમાવભાસૌ ।
વ્યાલમ્બિપીતવરવાસસિ વર્તમાન
કાઞ્ચીકલાપપરિરમ્ભિ નિતમ્બબિમ્બમ્ ॥ ૨૪ ॥
ઓજોનિધી અતસિકાકુસુમાવભાસૌ ।
વ્યાલમ્બિપીતવરવાસસિ વર્તમાન
કાઞ્ચીકલાપપરિરમ્ભિ નિતમ્બબિમ્બમ્ ॥ ૨૪ ॥
નાભિહ્રદં ભુવનકોશગુહોદરસ્થં
યત્રાત્મયોનિધિષણાખિલલોકપદ્મમ્ ।
વ્યૂઢં હરિન્મણિવૃષસ્તનયોરમુષ્ય
ધ્યાયેદ્દ્વયં વિશદહારમયૂખગૌરમ્ ॥ ૨૫ ॥
યત્રાત્મયોનિધિષણાખિલલોકપદ્મમ્ ।
વ્યૂઢં હરિન્મણિવૃષસ્તનયોરમુષ્ય
ધ્યાયેદ્દ્વયં વિશદહારમયૂખગૌરમ્ ॥ ૨૫ ॥
વક્ષોઽધિવાસમૃષભસ્ય મહાવિભૂતેઃ
પુંસાં મનોનયનનિર્વૃતિમાદધાનમ્ ।
કણ્ઠં ચ કૌસ્તુભમણેરધિભૂષણાર્થં
કુર્યાન્મનસ્યખિલલોકનમસ્કૃતસ્ય ॥ ૨૬ ॥
પુંસાં મનોનયનનિર્વૃતિમાદધાનમ્ ।
કણ્ઠં ચ કૌસ્તુભમણેરધિભૂષણાર્થં
કુર્યાન્મનસ્યખિલલોકનમસ્કૃતસ્ય ॥ ૨૬ ॥
બાહૂંશ્ચ મન્દરગિરેઃ પરિવર્તનેન
નિર્ણિક્તબાહુવલયાનધિલોકપાલાન્ ।
સઞ્ચિન્તયેદ્દશશતારમસહ્યતેજઃ
શઙ્ખં ચ તત્કરસરોરુહરાજહંસમ્ ॥ ૨૭ ॥
નિર્ણિક્તબાહુવલયાનધિલોકપાલાન્ ।
સઞ્ચિન્તયેદ્દશશતારમસહ્યતેજઃ
શઙ્ખં ચ તત્કરસરોરુહરાજહંસમ્ ॥ ૨૭ ॥
કૌમોદકીં ભગવતો દયિતાં સ્મરેત
દિગ્ધામરાતિભટશોણિતકર્દમેન ।
માલાં મધુવ્રતવરૂથગિરોપઘુષ્ટાં
ચૈત્યસ્ય તત્ત્વમમલં મણિમસ્ય કણ્ઠે ॥ ૨૮ ॥
દિગ્ધામરાતિભટશોણિતકર્દમેન ।
માલાં મધુવ્રતવરૂથગિરોપઘુષ્ટાં
ચૈત્યસ્ય તત્ત્વમમલં મણિમસ્ય કણ્ઠે ॥ ૨૮ ॥
ભૃત્યાનુકમ્પિતધિયેહ ગૃહીતમૂર્તેઃ
સઞ્ચિન્તયેદ્ભગવતો વદનારવિન્દમ્ ।
યદ્વિસ્ફુરન્મકરકુણ્ડલવલ્ગિતેન
વિદ્યોતિતામલકપોલમુદારનાસમ્ ॥ ૨૯ ॥
સઞ્ચિન્તયેદ્ભગવતો વદનારવિન્દમ્ ।
યદ્વિસ્ફુરન્મકરકુણ્ડલવલ્ગિતેન
વિદ્યોતિતામલકપોલમુદારનાસમ્ ॥ ૨૯ ॥
યચ્છ્રીનિકેતમલિભિઃ પરિસેવ્યમાનં
ભૂત્યા સ્વયા કુટિલકુન્તલવૃન્દજુષ્ટમ્ ।
મીનદ્વયાશ્રયમધિક્ષિપદબ્જનેત્રં
ધ્યાયેન્મનોમયમતન્દ્રિત ઉલ્લસદ્ભ્રુ ॥ ૩૦ ॥
ભૂત્યા સ્વયા કુટિલકુન્તલવૃન્દજુષ્ટમ્ ।
મીનદ્વયાશ્રયમધિક્ષિપદબ્જનેત્રં
ધ્યાયેન્મનોમયમતન્દ્રિત ઉલ્લસદ્ભ્રુ ॥ ૩૦ ॥
તસ્યાવલોકમધિકં કૃપયાતિઘોર-
તાપત્રયોપશમનાય નિસૃષ્ટમક્ષ્ણોઃ ।
સ્નિગ્ધસ્મિતાનુગુણિતં વિપુલપ્રસાદં
ધ્યાયેચ્ચિરં વિપુલભાવનયા ગુહાયામ્ ॥ ૩૧ ॥
તાપત્રયોપશમનાય નિસૃષ્ટમક્ષ્ણોઃ ।
સ્નિગ્ધસ્મિતાનુગુણિતં વિપુલપ્રસાદં
ધ્યાયેચ્ચિરં વિપુલભાવનયા ગુહાયામ્ ॥ ૩૧ ॥
હાસં હરેરવનતાખિલલોકતીવ્ર-
શોકાશ્રુસાગરવિશોષણમત્યુદારમ્ ।
સમ્મોહનાય રચિતં નિજમાયયાસ્ય
ભ્રૂમણ્ડલં મુનિકૃતે મકરધ્વજસ્ય ॥ ૩૨ ॥
શોકાશ્રુસાગરવિશોષણમત્યુદારમ્ ।
સમ્મોહનાય રચિતં નિજમાયયાસ્ય
ભ્રૂમણ્ડલં મુનિકૃતે મકરધ્વજસ્ય ॥ ૩૨ ॥
ધ્યાનાયનં પ્રહસિતં બહુલાધરોષ્ઠ-
ભાસારુણાયિતતનુદ્વિજકુન્દપઙ્ક્તિ ।
ધ્યાયેત્સ્વદેહકુહરેઽવસિતસ્ય વિષ્ણોર્
ભક્ત્યાર્દ્રયાર્પિતમના ન પૃથગ્દિદૃક્ષેત્ ॥ ૩૩ ॥
ભાસારુણાયિતતનુદ્વિજકુન્દપઙ્ક્તિ ।
ધ્યાયેત્સ્વદેહકુહરેઽવસિતસ્ય વિષ્ણોર્
ભક્ત્યાર્દ્રયાર્પિતમના ન પૃથગ્દિદૃક્ષેત્ ॥ ૩૩ ॥
એવં હરૌ ભગવતિ પ્રતિલબ્ધભાવો
ભક્ત્યા દ્રવદ્ધૃદય ઉત્પુલકઃ પ્રમોદાત્ ।
ઔત્કણ્ઠ્યબાષ્પકલયા મુહુરર્દ્યમાનસ્
તચ્ચાપિ ચિત્તબડિશં શનકૈર્વિયુઙ્ક્તે ॥ ૩૪ ॥
ભક્ત્યા દ્રવદ્ધૃદય ઉત્પુલકઃ પ્રમોદાત્ ।
ઔત્કણ્ઠ્યબાષ્પકલયા મુહુરર્દ્યમાનસ્
તચ્ચાપિ ચિત્તબડિશં શનકૈર્વિયુઙ્ક્તે ॥ ૩૪ ॥
મુક્તાશ્રયં યર્હિ નિર્વિષયં વિરક્તં
નિર્વાણમૃચ્છતિ મનઃ સહસા યથાર્ચિઃ ।
આત્માનમત્ર પુરુષોઽવ્યવધાનમેકમ્
અન્વીક્ષતે પ્રતિનિવૃત્તગુણપ્રવાહઃ ॥ ૩૫ ॥
નિર્વાણમૃચ્છતિ મનઃ સહસા યથાર્ચિઃ ।
આત્માનમત્ર પુરુષોઽવ્યવધાનમેકમ્
અન્વીક્ષતે પ્રતિનિવૃત્તગુણપ્રવાહઃ ॥ ૩૫ ॥
સોઽપ્યેતયા ચરમયા મનસો નિવૃત્ત્યા
તસ્મિન્મહિમ્ન્યવસિતઃ સુખદુઃખબાહ્યે ।
હેતુત્વમપ્યસતિ કર્તરિ દુઃખયોર્યત્
સ્વાત્મન્વિધત્ત ઉપલબ્ધપરાત્મકાષ્ઠઃ ॥ ૩૬ ॥
તસ્મિન્મહિમ્ન્યવસિતઃ સુખદુઃખબાહ્યે ।
હેતુત્વમપ્યસતિ કર્તરિ દુઃખયોર્યત્
સ્વાત્મન્વિધત્ત ઉપલબ્ધપરાત્મકાષ્ઠઃ ॥ ૩૬ ॥
દેહં ચ તં ન ચરમઃ સ્થિતમુત્થિતં વા
સિદ્ધો વિપશ્યતિ યતોઽધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાદુપેતમથ દૈવવશાદપેતં
વાસો યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ ॥ ૩૭ ॥
સિદ્ધો વિપશ્યતિ યતોઽધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાદુપેતમથ દૈવવશાદપેતં
વાસો યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ ॥ ૩૭ ॥
દેહોઽપિ દૈવવશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ ।
તં સપ્રપઞ્ચમધિરૂઢસમાધિયોગઃ
સ્વાપ્નં પુનર્ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ ॥ ૩૮ ॥
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ ।
તં સપ્રપઞ્ચમધિરૂઢસમાધિયોગઃ
સ્વાપ્નં પુનર્ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ ॥ ૩૮ ॥
યથા પુત્રાચ્ચ વિત્તાચ્ચ પૃથઙ્મર્ત્યઃ પ્રતીયતે ।
અપ્યાત્મત્વેનાભિમતાદ્દેહાદેઃ પુરુષસ્તથા ॥ ૩૯ ॥
અપ્યાત્મત્વેનાભિમતાદ્દેહાદેઃ પુરુષસ્તથા ॥ ૩૯ ॥
યથોલ્મુકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાદ્ધૂમાદ્વાપિ સ્વસમ્ભવાત્ ।
અપ્યાત્મત્વેનાભિમતાદ્યથાગ્નિઃ પૃથગુલ્મુકાત્ ॥ ૪૦ ॥
અપ્યાત્મત્વેનાભિમતાદ્યથાગ્નિઃ પૃથગુલ્મુકાત્ ॥ ૪૦ ॥
ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણાત્પ્રધાનાજ્જીવસંજ્ઞિતાત્ ।
આત્મા તથા પૃથગ્દ્રષ્ટા ભગવાન્બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ॥ ૪૧ ॥
આત્મા તથા પૃથગ્દ્રષ્ટા ભગવાન્બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ॥ ૪૧ ॥
સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષેતાનન્યભાવેન ભૂતેષ્વિવ તદાત્મતામ્ ॥ ૪૨ ॥
ઈક્ષેતાનન્યભાવેન ભૂતેષ્વિવ તદાત્મતામ્ ॥ ૪૨ ॥
સ્વયોનિષુ યથા જ્યોતિરેકં નાના પ્રતીયતે ।
યોનીનાં ગુણવૈષમ્યાત્તથાત્મા પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ॥ ૪૩ ॥
યોનીનાં ગુણવૈષમ્યાત્તથાત્મા પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ॥ ૪૩ ॥
તસ્માદિમાં સ્વાં પ્રકૃતિં દૈવીં સદસદાત્મિકામ્ ।
દુર્વિભાવ્યાં પરાભાવ્ય સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે ॥ ૪૪ ॥
દુર્વિભાવ્યાં પરાભાવ્ય સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે ॥ ૪૪ ॥