ശ്രീഭഗവാനുവാച
യോഗസ്യ ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ സബീജസ്യ നൃപാത്മജേ ।
മനോ യേനൈവ വിധിനാ പ്രസന്നം യാതി സത്പഥമ് ॥ ൧ ॥
യോഗസ്യ ലക്ഷണം വക്ഷ്യേ സബീജസ്യ നൃപാത്മജേ ।
മനോ യേനൈവ വിധിനാ പ്രസന്നം യാതി സത്പഥമ് ॥ ൧ ॥
സ്വധര്മാചരണം ശക്ത്യാ വിധര്മാച്ച നിവര്തനമ് ।
ദൈവാല്ലബ്ധേന സന്തോഷ ആത്മവിച്ചരണാര്ചനമ് ॥ ൨ ॥
ദൈവാല്ലബ്ധേന സന്തോഷ ആത്മവിച്ചരണാര്ചനമ് ॥ ൨ ॥
ഗ്രാമ്യധര്മനിവൃത്തിശ്ച മോക്ഷധര്മരതിസ്തഥാ ।
മിതമേധ്യാദനം ശശ്വദ്വിവിക്തക്ഷേമസേവനമ് ॥ ൩ ॥
മിതമേധ്യാദനം ശശ്വദ്വിവിക്തക്ഷേമസേവനമ് ॥ ൩ ॥
അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം യാവദര്ഥപരിഗ്രഹഃ ।
ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സ്വാധ്യായഃ പുരുഷാര്ചനമ് ॥ ൪ ॥
ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സ്വാധ്യായഃ പുരുഷാര്ചനമ് ॥ ൪ ॥
മൌനം സദാസനജയഃ സ്ഥൈര്യം പ്രാണജയഃ ശനൈഃ ।
പ്രത്യാഹാരശ്ചേന്ദ്രിയാണാം വിഷയാന്മനസാ ഹൃദി ॥ ൫ ॥
പ്രത്യാഹാരശ്ചേന്ദ്രിയാണാം വിഷയാന്മനസാ ഹൃദി ॥ ൫ ॥
സ്വധിഷ്ണ്യാനാമേകദേശേ മനസാ പ്രാണധാരണമ് ।
വൈകുണ്ഠലീലാഭിധ്യാനം സമാധാനം തഥാത്മനഃ ॥ ൬ ॥
വൈകുണ്ഠലീലാഭിധ്യാനം സമാധാനം തഥാത്മനഃ ॥ ൬ ॥
ഏതൈരന്യൈശ്ച പഥിഭിര്മനോ ദുഷ്ടമസത്പഥമ് ।
ബുദ്ധ്യാ യുഞ്ജീത ശനകൈര്ജിതപ്രാണോ ഹ്യതന്ദ്രിതഃ ॥ ൭ ॥
ബുദ്ധ്യാ യുഞ്ജീത ശനകൈര്ജിതപ്രാണോ ഹ്യതന്ദ്രിതഃ ॥ ൭ ॥
ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ വിജിതാസന ആസനമ് ।
തസ്മിന്സ്വസ്തി സമാസീന ഋജുകായഃ സമഭ്യസേത് ॥ ൮ ॥
തസ്മിന്സ്വസ്തി സമാസീന ഋജുകായഃ സമഭ്യസേത് ॥ ൮ ॥
പ്രാണസ്യ ശോധയേന്മാര്ഗം പൂരകുമ്ഭകരേചകൈഃ ।
പ്രതികൂലേന വാ ചിത്തം യഥാ സ്ഥിരമചഞ്ചലമ് ॥ ൯ ॥
പ്രതികൂലേന വാ ചിത്തം യഥാ സ്ഥിരമചഞ്ചലമ് ॥ ൯ ॥
മനോഽചിരാത്സ്യാദ്വിരജം ജിതശ്വാസസ്യ യോഗിനഃ ।
വായ്വഗ്നിഭ്യാം യഥാ ലോഹം ധ്മാതം ത്യജതി വൈ മലമ് ॥ ൧൦ ॥
വായ്വഗ്നിഭ്യാം യഥാ ലോഹം ധ്മാതം ത്യജതി വൈ മലമ് ॥ ൧൦ ॥
പ്രാണായാമൈര്ദഹേദ്ദോഷാന്ധാരണാഭിശ്ച കില്ബിഷാന് ।
പ്രത്യാഹാരേണ സംസര്ഗാന്ധ്യാനേനാനീശ്വരാന്ഗുണാന് ॥ ൧൧ ॥
പ്രത്യാഹാരേണ സംസര്ഗാന്ധ്യാനേനാനീശ്വരാന്ഗുണാന് ॥ ൧൧ ॥
യദാ മനഃ സ്വം വിരജം യോഗേന സുസമാഹിതമ് ।
കാഷ്ഠാം ഭഗവതോ ധ്യായേത്സ്വനാസാഗ്രാവലോകനഃ ॥ ൧൨ ॥
കാഷ്ഠാം ഭഗവതോ ധ്യായേത്സ്വനാസാഗ്രാവലോകനഃ ॥ ൧൨ ॥
പ്രസന്നവദനാമ്ഭോജം പദ്മഗര്ഭാരുണേക്ഷണമ് ।
നീലോത്പലദലശ്യാമം ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ് ॥ ൧൩ ॥
നീലോത്പലദലശ്യാമം ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ് ॥ ൧൩ ॥
ലസത്പങ്കജകിഞ്ജല്കപീതകൌശേയവാസസമ് ।
ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത്കൌസ്തുഭാമുക്തകന്ധരമ് ॥ ൧൪ ॥
ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത്കൌസ്തുഭാമുക്തകന്ധരമ് ॥ ൧൪ ॥
മത്തദ്വിരേഫകലയാ പരീതം വനമാലയാ ।
പരാര്ധ്യഹാരവലയകിരീടാങ്ഗദനൂപുരമ് ॥ ൧൫ ॥
പരാര്ധ്യഹാരവലയകിരീടാങ്ഗദനൂപുരമ് ॥ ൧൫ ॥
കാഞ്ചീഗുണോല്ലസച്ഛ്രോണിം ഹൃദയാമ്ഭോജവിഷ്ടരമ് ।
ദര്ശനീയതമം ശാന്തം മനോനയനവര്ധനമ് ॥ ൧൬ ॥
ദര്ശനീയതമം ശാന്തം മനോനയനവര്ധനമ് ॥ ൧൬ ॥
അപീച്യദര്ശനം ശശ്വത്സര്വലോകനമസ്കൃതമ് ।
സന്തം വയസി കൈശോരേ ഭൃത്യാനുഗ്രഹകാതരമ് ॥ ൧൭ ॥
സന്തം വയസി കൈശോരേ ഭൃത്യാനുഗ്രഹകാതരമ് ॥ ൧൭ ॥
കീര്തന്യതീര്ഥയശസം പുണ്യശ്ലോകയശസ്കരമ് ।
ധ്യായേദ്ദേവം സമഗ്രാങ്ഗം യാവന്ന ച്യവതേ മനഃ ॥ ൧൮ ॥
ധ്യായേദ്ദേവം സമഗ്രാങ്ഗം യാവന്ന ച്യവതേ മനഃ ॥ ൧൮ ॥
സ്ഥിതം വ്രജന്തമാസീനം ശയാനം വാ ഗുഹാശയമ് ।
പ്രേക്ഷണീയേഹിതം ധ്യായേച്ഛുദ്ധഭാവേന ചേതസാ ॥ ൧൯ ॥
പ്രേക്ഷണീയേഹിതം ധ്യായേച്ഛുദ്ധഭാവേന ചേതസാ ॥ ൧൯ ॥
തസ്മിഁല്ലബ്ധപദം ചിത്തം സര്വാവയവസംസ്ഥിതമ് ।
വിലക്ഷ്യൈകത്ര സംയുജ്യാദങ്ഗേ ഭഗവതോ മുനിഃ ॥ ൨൦ ॥
വിലക്ഷ്യൈകത്ര സംയുജ്യാദങ്ഗേ ഭഗവതോ മുനിഃ ॥ ൨൦ ॥
സഞ്ചിന്തയേദ്ഭഗവതശ്ചരണാരവിന്ദം
വജ്രാങ്കുശധ്വജസരോരുഹലാഞ്ഛനാഢ്യമ് ।
ഉത്തുങ്ഗരക്തവിലസന്നഖചക്രവാല-
ജ്യോത്സ്നാഭിരാഹതമഹദ്ധൃദയാന്ധകാരമ് ॥ ൨൧ ॥
വജ്രാങ്കുശധ്വജസരോരുഹലാഞ്ഛനാഢ്യമ് ।
ഉത്തുങ്ഗരക്തവിലസന്നഖചക്രവാല-
ജ്യോത്സ്നാഭിരാഹതമഹദ്ധൃദയാന്ധകാരമ് ॥ ൨൧ ॥
യച്ഛൌചനിഃസൃതസരിത്പ്രവരോദകേന
തീര്ഥേന മൂര്ധ്ന്യധികൃതേന ശിവഃ ശിവോഽഭൂത് ।
ധ്യാതുര്മനഃശമലശൈലനിസൃഷ്ടവജ്രം
ധ്യായേച്ചിരം ഭഗവതശ്ചരണാരവിന്ദമ് ॥ ൨൨ ॥
തീര്ഥേന മൂര്ധ്ന്യധികൃതേന ശിവഃ ശിവോഽഭൂത് ।
ധ്യാതുര്മനഃശമലശൈലനിസൃഷ്ടവജ്രം
ധ്യായേച്ചിരം ഭഗവതശ്ചരണാരവിന്ദമ് ॥ ൨൨ ॥
ജാനുദ്വയം ജലജലോചനയാ ജനന്യാ
ലക്ഷ്മ്യാഖിലസ്യ സുരവന്ദിതയാ വിധാതുഃ ।
ഊര്വോര്നിധായ കരപല്ലവരോചിഷാ യത്
സംലാലിതം ഹൃദി വിഭോരഭവസ്യ കുര്യാത് ॥ ൨൩ ॥
ലക്ഷ്മ്യാഖിലസ്യ സുരവന്ദിതയാ വിധാതുഃ ।
ഊര്വോര്നിധായ കരപല്ലവരോചിഷാ യത്
സംലാലിതം ഹൃദി വിഭോരഭവസ്യ കുര്യാത് ॥ ൨൩ ॥
ഊരൂ സുപര്ണഭുജയോരധിശോഭമാനാവ്-
ഓജോനിധീ അതസികാകുസുമാവഭാസൌ ।
വ്യാലമ്ബിപീതവരവാസസി വര്തമാന
കാഞ്ചീകലാപപരിരമ്ഭി നിതമ്ബബിമ്ബമ് ॥ ൨൪ ॥
ഓജോനിധീ അതസികാകുസുമാവഭാസൌ ।
വ്യാലമ്ബിപീതവരവാസസി വര്തമാന
കാഞ്ചീകലാപപരിരമ്ഭി നിതമ്ബബിമ്ബമ് ॥ ൨൪ ॥
നാഭിഹ്രദം ഭുവനകോശഗുഹോദരസ്ഥം
യത്രാത്മയോനിധിഷണാഖിലലോകപദ്മമ് ।
വ്യൂഢം ഹരിന്മണിവൃഷസ്തനയോരമുഷ്യ
ധ്യായേദ്ദ്വയം വിശദഹാരമയൂഖഗൌരമ് ॥ ൨൫ ॥
യത്രാത്മയോനിധിഷണാഖിലലോകപദ്മമ് ।
വ്യൂഢം ഹരിന്മണിവൃഷസ്തനയോരമുഷ്യ
ധ്യായേദ്ദ്വയം വിശദഹാരമയൂഖഗൌരമ് ॥ ൨൫ ॥
വക്ഷോഽധിവാസമൃഷഭസ്യ മഹാവിഭൂതേഃ
പുംസാം മനോനയനനിര്വൃതിമാദധാനമ് ।
കണ്ഠം ച കൌസ്തുഭമണേരധിഭൂഷണാര്ഥം
കുര്യാന്മനസ്യഖിലലോകനമസ്കൃതസ്യ ॥ ൨൬ ॥
പുംസാം മനോനയനനിര്വൃതിമാദധാനമ് ।
കണ്ഠം ച കൌസ്തുഭമണേരധിഭൂഷണാര്ഥം
കുര്യാന്മനസ്യഖിലലോകനമസ്കൃതസ്യ ॥ ൨൬ ॥
ബാഹൂംശ്ച മന്ദരഗിരേഃ പരിവര്തനേന
നിര്ണിക്തബാഹുവലയാനധിലോകപാലാന് ।
സഞ്ചിന്തയേദ്ദശശതാരമസഹ്യതേജഃ
ശങ്ഖം ച തത്കരസരോരുഹരാജഹംസമ് ॥ ൨൭ ॥
നിര്ണിക്തബാഹുവലയാനധിലോകപാലാന് ।
സഞ്ചിന്തയേദ്ദശശതാരമസഹ്യതേജഃ
ശങ്ഖം ച തത്കരസരോരുഹരാജഹംസമ് ॥ ൨൭ ॥
കൌമോദകീം ഭഗവതോ ദയിതാം സ്മരേത
ദിഗ്ധാമരാതിഭടശോണിതകര്ദമേന ।
മാലാം മധുവ്രതവരൂഥഗിരോപഘുഷ്ടാം
ചൈത്യസ്യ തത്ത്വമമലം മണിമസ്യ കണ്ഠേ ॥ ൨൮ ॥
ദിഗ്ധാമരാതിഭടശോണിതകര്ദമേന ।
മാലാം മധുവ്രതവരൂഥഗിരോപഘുഷ്ടാം
ചൈത്യസ്യ തത്ത്വമമലം മണിമസ്യ കണ്ഠേ ॥ ൨൮ ॥
ഭൃത്യാനുകമ്പിതധിയേഹ ഗൃഹീതമൂര്തേഃ
സഞ്ചിന്തയേദ്ഭഗവതോ വദനാരവിന്ദമ് ।
യദ്വിസ്ഫുരന്മകരകുണ്ഡലവല്ഗിതേന
വിദ്യോതിതാമലകപോലമുദാരനാസമ് ॥ ൨൯ ॥
സഞ്ചിന്തയേദ്ഭഗവതോ വദനാരവിന്ദമ് ।
യദ്വിസ്ഫുരന്മകരകുണ്ഡലവല്ഗിതേന
വിദ്യോതിതാമലകപോലമുദാരനാസമ് ॥ ൨൯ ॥
യച്ഛ്രീനികേതമലിഭിഃ പരിസേവ്യമാനം
ഭൂത്യാ സ്വയാ കുടിലകുന്തലവൃന്ദജുഷ്ടമ് ।
മീനദ്വയാശ്രയമധിക്ഷിപദബ്ജനേത്രം
ധ്യായേന്മനോമയമതന്ദ്രിത ഉല്ലസദ്ഭ്രു ॥ ൩൦ ॥
ഭൂത്യാ സ്വയാ കുടിലകുന്തലവൃന്ദജുഷ്ടമ് ।
മീനദ്വയാശ്രയമധിക്ഷിപദബ്ജനേത്രം
ധ്യായേന്മനോമയമതന്ദ്രിത ഉല്ലസദ്ഭ്രു ॥ ൩൦ ॥
തസ്യാവലോകമധികം കൃപയാതിഘോര-
താപത്രയോപശമനായ നിസൃഷ്ടമക്ഷ്ണോഃ ।
സ്നിഗ്ധസ്മിതാനുഗുണിതം വിപുലപ്രസാദം
ധ്യായേച്ചിരം വിപുലഭാവനയാ ഗുഹായാമ് ॥ ൩൧ ॥
താപത്രയോപശമനായ നിസൃഷ്ടമക്ഷ്ണോഃ ।
സ്നിഗ്ധസ്മിതാനുഗുണിതം വിപുലപ്രസാദം
ധ്യായേച്ചിരം വിപുലഭാവനയാ ഗുഹായാമ് ॥ ൩൧ ॥
ഹാസം ഹരേരവനതാഖിലലോകതീവ്ര-
ശോകാശ്രുസാഗരവിശോഷണമത്യുദാരമ് ।
സമ്മോഹനായ രചിതം നിജമായയാസ്യ
ഭ്രൂമണ്ഡലം മുനികൃതേ മകരധ്വജസ്യ ॥ ൩൨ ॥
ശോകാശ്രുസാഗരവിശോഷണമത്യുദാരമ് ।
സമ്മോഹനായ രചിതം നിജമായയാസ്യ
ഭ്രൂമണ്ഡലം മുനികൃതേ മകരധ്വജസ്യ ॥ ൩൨ ॥
ധ്യാനായനം പ്രഹസിതം ബഹുലാധരോഷ്ഠ-
ഭാസാരുണായിതതനുദ്വിജകുന്ദപങ്ക്തി ।
ധ്യായേത്സ്വദേഹകുഹരേഽവസിതസ്യ വിഷ്ണോര്
ഭക്ത്യാര്ദ്രയാര്പിതമനാ ന പൃഥഗ്ദിദൃക്ഷേത് ॥ ൩൩ ॥
ഭാസാരുണായിതതനുദ്വിജകുന്ദപങ്ക്തി ।
ധ്യായേത്സ്വദേഹകുഹരേഽവസിതസ്യ വിഷ്ണോര്
ഭക്ത്യാര്ദ്രയാര്പിതമനാ ന പൃഥഗ്ദിദൃക്ഷേത് ॥ ൩൩ ॥
ഏവം ഹരൌ ഭഗവതി പ്രതിലബ്ധഭാവോ
ഭക്ത്യാ ദ്രവദ്ധൃദയ ഉത്പുലകഃ പ്രമോദാത് ।
ഔത്കണ്ഠ്യബാഷ്പകലയാ മുഹുരര്ദ്യമാനസ്
തച്ചാപി ചിത്തബഡിശം ശനകൈര്വിയുങ്ക്തേ ॥ ൩൪ ॥
ഭക്ത്യാ ദ്രവദ്ധൃദയ ഉത്പുലകഃ പ്രമോദാത് ।
ഔത്കണ്ഠ്യബാഷ്പകലയാ മുഹുരര്ദ്യമാനസ്
തച്ചാപി ചിത്തബഡിശം ശനകൈര്വിയുങ്ക്തേ ॥ ൩൪ ॥
മുക്താശ്രയം യര്ഹി നിര്വിഷയം വിരക്തം
നിര്വാണമൃച്ഛതി മനഃ സഹസാ യഥാര്ചിഃ ।
ആത്മാനമത്ര പുരുഷോഽവ്യവധാനമേകമ്
അന്വീക്ഷതേ പ്രതിനിവൃത്തഗുണപ്രവാഹഃ ॥ ൩൫ ॥
നിര്വാണമൃച്ഛതി മനഃ സഹസാ യഥാര്ചിഃ ।
ആത്മാനമത്ര പുരുഷോഽവ്യവധാനമേകമ്
അന്വീക്ഷതേ പ്രതിനിവൃത്തഗുണപ്രവാഹഃ ॥ ൩൫ ॥
സോഽപ്യേതയാ ചരമയാ മനസോ നിവൃത്ത്യാ
തസ്മിന്മഹിമ്ന്യവസിതഃ സുഖദുഃഖബാഹ്യേ ।
ഹേതുത്വമപ്യസതി കര്തരി ദുഃഖയോര്യത്
സ്വാത്മന്വിധത്ത ഉപലബ്ധപരാത്മകാഷ്ഠഃ ॥ ൩൬ ॥
തസ്മിന്മഹിമ്ന്യവസിതഃ സുഖദുഃഖബാഹ്യേ ।
ഹേതുത്വമപ്യസതി കര്തരി ദുഃഖയോര്യത്
സ്വാത്മന്വിധത്ത ഉപലബ്ധപരാത്മകാഷ്ഠഃ ॥ ൩൬ ॥
ദേഹം ച തം ന ചരമഃ സ്ഥിതമുത്ഥിതം വാ
സിദ്ധോ വിപശ്യതി യതോഽധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദുപേതമഥ ദൈവവശാദപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ ॥ ൩൭ ॥
സിദ്ധോ വിപശ്യതി യതോഽധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദുപേതമഥ ദൈവവശാദപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ ॥ ൩൭ ॥
ദേഹോഽപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത്
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സപ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ ൩൮ ॥
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സപ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ ൩൮ ॥
യഥാ പുത്രാച്ച വിത്താച്ച പൃഥങ്മര്ത്യഃ പ്രതീയതേ ।
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ്ദേഹാദേഃ പുരുഷസ്തഥാ ॥ ൩൯ ॥
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ്ദേഹാദേഃ പുരുഷസ്തഥാ ॥ ൩൯ ॥
യഥോല്മുകാദ്വിസ്ഫുലിങ്ഗാദ്ധൂമാദ്വാപി സ്വസമ്ഭവാത് ।
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ്യഥാഗ്നിഃ പൃഥഗുല്മുകാത് ॥ ൪൦ ॥
അപ്യാത്മത്വേനാഭിമതാദ്യഥാഗ്നിഃ പൃഥഗുല്മുകാത് ॥ ൪൦ ॥
ഭൂതേന്ദ്രിയാന്തഃകരണാത്പ്രധാനാജ്ജീവസംജ്ഞിതാത് ।
ആത്മാ തഥാ പൃഥഗ്ദ്രഷ്ടാ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതഃ ॥ ൪൧ ॥
ആത്മാ തഥാ പൃഥഗ്ദ്രഷ്ടാ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മസംജ്ഞിതഃ ॥ ൪൧ ॥
സര്വഭൂതേഷു ചാത്മാനം സര്വഭൂതാനി ചാത്മനി ।
ഈക്ഷേതാനന്യഭാവേന ഭൂതേഷ്വിവ തദാത്മതാമ് ॥ ൪൨ ॥
ഈക്ഷേതാനന്യഭാവേന ഭൂതേഷ്വിവ തദാത്മതാമ് ॥ ൪൨ ॥
സ്വയോനിഷു യഥാ ജ്യോതിരേകം നാനാ പ്രതീയതേ ।
യോനീനാം ഗുണവൈഷമ്യാത്തഥാത്മാ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ ॥ ൪൩ ॥
യോനീനാം ഗുണവൈഷമ്യാത്തഥാത്മാ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ ॥ ൪൩ ॥
തസ്മാദിമാം സ്വാം പ്രകൃതിം ദൈവീം സദസദാത്മികാമ് ।
ദുര്വിഭാവ്യാം പരാഭാവ്യ സ്വരൂപേണാവതിഷ്ഠതേ ॥ ൪൪ ॥
ദുര്വിഭാവ്യാം പരാഭാവ്യ സ്വരൂപേണാവതിഷ്ഠതേ ॥ ൪൪ ॥