મૈત્રેય ઉવાચ
એવં નિશમ્ય કપિલસ્ય વચો જનિત્રી
સા કર્દમસ્ય દયિતા કિલ દેવહૂતિઃ ।
વિસ્રસ્તમોહપટલા તમભિપ્રણમ્ય
તુષ્ટાવ તત્ત્વવિષયાઙ્કિતસિદ્ધિભૂમિમ્ ॥ ૧ ॥
એવં નિશમ્ય કપિલસ્ય વચો જનિત્રી
સા કર્દમસ્ય દયિતા કિલ દેવહૂતિઃ ।
વિસ્રસ્તમોહપટલા તમભિપ્રણમ્ય
તુષ્ટાવ તત્ત્વવિષયાઙ્કિતસિદ્ધિભૂમિમ્ ॥ ૧ ॥
દેવહૂતિરુવાચ
અથાપ્યજોઽન્તઃસલિલે શયાનં
ભૂતેન્દ્રિયાર્થાત્મમયં વપુસ્તે ।
ગુણપ્રવાહં સદશેષબીજં
દધ્યૌ સ્વયં યજ્જઠરાબ્જજાતઃ ॥ ૨ ॥
અથાપ્યજોઽન્તઃસલિલે શયાનં
ભૂતેન્દ્રિયાર્થાત્મમયં વપુસ્તે ।
ગુણપ્રવાહં સદશેષબીજં
દધ્યૌ સ્વયં યજ્જઠરાબ્જજાતઃ ॥ ૨ ॥
સ એવ વિશ્વસ્ય ભવાન્વિધત્તે
ગુણપ્રવાહેણ વિભક્તવીર્યઃ ।
સર્ગાદ્યનીહોઽવિતથાભિસન્ધિર્
આત્મેશ્વરોઽતર્ક્યસહસ્રશક્તિઃ ॥ ૩ ॥
ગુણપ્રવાહેણ વિભક્તવીર્યઃ ।
સર્ગાદ્યનીહોઽવિતથાભિસન્ધિર્
આત્મેશ્વરોઽતર્ક્યસહસ્રશક્તિઃ ॥ ૩ ॥
સ ત્વં ભૃતો મે જઠરેણ નાથ
કથં નુ યસ્યોદર એતદાસીત્ ।
વિશ્વં યુગાન્તે વટપત્ર એકઃ
શેતે સ્મ માયા-શિશુરઙ્ઘ્રિપાનઃ ॥ ૪ ॥
કથં નુ યસ્યોદર એતદાસીત્ ।
વિશ્વં યુગાન્તે વટપત્ર એકઃ
શેતે સ્મ માયા-શિશુરઙ્ઘ્રિપાનઃ ॥ ૪ ॥
ત્વં દેહતન્ત્રઃ પ્રશમાય પાપ્મનાં
નિદેશભાજાં ચ વિભો વિભૂતયે ।
યથાવતારાસ્તવ સૂકરાદયસ્
તથાયમપ્યાત્મપથોપલબ્ધયે ॥ ૫ ॥
નિદેશભાજાં ચ વિભો વિભૂતયે ।
યથાવતારાસ્તવ સૂકરાદયસ્
તથાયમપ્યાત્મપથોપલબ્ધયે ॥ ૫ ॥
યન્નામધેયશ્રવણાનુકીર્તનાદ્
યત્પ્રહ્વણાદ્યત્સ્મરણાદપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદોઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે
કુતઃ પુનસ્તે ભગવન્નુ દર્શનાત્ ॥ ૬ ॥
યત્પ્રહ્વણાદ્યત્સ્મરણાદપિ ક્વચિત્ ।
શ્વાદોઽપિ સદ્યઃ સવનાય કલ્પતે
કુતઃ પુનસ્તે ભગવન્નુ દર્શનાત્ ॥ ૬ ॥
અહો બત શ્વપચોઽતો ગરીયાન્
યજ્જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તુભ્યમ્ ।
તેપુસ્તપસ્તે જુહુવુઃ સસ્નુરાર્યા
બ્રહ્માનૂચુર્નામ ગૃણન્તિ યે તે ॥ ૭ ॥
યજ્જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તુભ્યમ્ ।
તેપુસ્તપસ્તે જુહુવુઃ સસ્નુરાર્યા
બ્રહ્માનૂચુર્નામ ગૃણન્તિ યે તે ॥ ૭ ॥
તં ત્વામહં બ્રહ્મ પરં પુમાંસં
પ્રત્યક્સ્રોતસ્યાત્મનિ સંવિભાવ્યમ્ ।
સ્વતેજસા ધ્વસ્તગુણપ્રવાહં
વન્દે વિષ્ણું કપિલં વેદગર્ભમ્ ॥ ૮ ॥
પ્રત્યક્સ્રોતસ્યાત્મનિ સંવિભાવ્યમ્ ।
સ્વતેજસા ધ્વસ્તગુણપ્રવાહં
વન્દે વિષ્ણું કપિલં વેદગર્ભમ્ ॥ ૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઈડિતો ભગવાનેવં કપિલાખ્યઃ પરઃ પુમાન્ ।
વાચાવિક્લવયેત્યાહ માતરં માતૃવત્સલઃ ॥ ૯ ॥
ઈડિતો ભગવાનેવં કપિલાખ્યઃ પરઃ પુમાન્ ।
વાચાવિક્લવયેત્યાહ માતરં માતૃવત્સલઃ ॥ ૯ ॥
કપિલ ઉવાચ
માર્ગેણાનેન માતસ્તે સુસેવ્યેનોદિતેન મે ।
આસ્થિતેન પરાં કાષ્ઠામચિરાદવરોત્સ્યસિ ॥ ૧૦ ॥
માર્ગેણાનેન માતસ્તે સુસેવ્યેનોદિતેન મે ।
આસ્થિતેન પરાં કાષ્ઠામચિરાદવરોત્સ્યસિ ॥ ૧૦ ॥
શ્રદ્ધત્સ્વૈતન્મતં મહ્યં જુષ્ટં યદ્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
યેન મામભયં યાયા મૃત્યુમૃચ્છન્ત્યતદ્વિદઃ ॥ ૧૧ ॥
યેન મામભયં યાયા મૃત્યુમૃચ્છન્ત્યતદ્વિદઃ ॥ ૧૧ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ પ્રદર્શ્ય ભગવાન્સતીં તામાત્મનો ગતિમ્ ।
સ્વમાત્રા બ્રહ્મવાદિન્યા કપિલોઽનુમતો યયૌ ॥ ૧૨ ॥
ઇતિ પ્રદર્શ્ય ભગવાન્સતીં તામાત્મનો ગતિમ્ ।
સ્વમાત્રા બ્રહ્મવાદિન્યા કપિલોઽનુમતો યયૌ ॥ ૧૨ ॥
સા ચાપિ તનયોક્તેન યોગાદેશેન યોગયુક્ ।
તસ્મિન્નાશ્રમ આપીડે સરસ્વત્યાઃ સમાહિતા ॥ ૧૩ ॥
તસ્મિન્નાશ્રમ આપીડે સરસ્વત્યાઃ સમાહિતા ॥ ૧૩ ॥
અભીક્ષ્ણાવગાહકપિશાન્જટિલાન્કુટિલાલકાન્ ।
આત્માનં ચોગ્રતપસા બિભ્રતી ચીરિણં કૃશમ્ ॥ ૧૪ ॥
આત્માનં ચોગ્રતપસા બિભ્રતી ચીરિણં કૃશમ્ ॥ ૧૪ ॥
પ્રજાપતેઃ કર્દમસ્ય તપોયોગવિજૃમ્ભિતમ્ ।
સ્વગાર્હસ્થ્યમનૌપમ્યં પ્રાર્થ્યં વૈમાનિકૈરપિ ॥ ૧૫ ॥
સ્વગાર્હસ્થ્યમનૌપમ્યં પ્રાર્થ્યં વૈમાનિકૈરપિ ॥ ૧૫ ॥
પયઃફેનનિભાઃ શય્યા દાન્તા રુક્મપરિચ્છદાઃ ।
આસનાનિ ચ હૈમાનિ સુસ્પર્શાસ્તરણાનિ ચ ॥ ૧૬ ॥
આસનાનિ ચ હૈમાનિ સુસ્પર્શાસ્તરણાનિ ચ ॥ ૧૬ ॥
સ્વચ્છસ્ફટિકકુડ્યેષુ મહામારકતેષુ ચ ।
રત્નપ્રદીપા આભાન્તિ લલના રત્નસંયુતાઃ ॥ ૧૭ ॥
રત્નપ્રદીપા આભાન્તિ લલના રત્નસંયુતાઃ ॥ ૧૭ ॥
ગૃહોદ્યાનં કુસુમિતૈ રમ્યં બહ્વમરદ્રુમૈઃ ।
કૂજદ્વિહઙ્ગમિથુનં ગાયન્મત્તમધુવ્રતમ્ ॥ ૧૮ ॥
કૂજદ્વિહઙ્ગમિથુનં ગાયન્મત્તમધુવ્રતમ્ ॥ ૧૮ ॥
યત્ર પ્રવિષ્ટમાત્માનં વિબુધાનુચરા જગુઃ ।
વાપ્યામુત્પલગન્ધિન્યાં
કર્દમેનોપલાલિતમ્ ॥ ૧૯ ॥
વાપ્યામુત્પલગન્ધિન્યાં
કર્દમેનોપલાલિતમ્ ॥ ૧૯ ॥
હિત્વા તદીપ્સિતતમમપ્યાખણ્ડલયોષિતામ્ ।
કિઞ્ચિચ્ચકાર વદનં પુત્રવિશ્લેષણાતુરા ॥ ૨૦ ॥
કિઞ્ચિચ્ચકાર વદનં પુત્રવિશ્લેષણાતુરા ॥ ૨૦ ॥
વનં પ્રવ્રજિતે પત્યાવપત્યવિરહાતુરા ।
જ્ઞાતતત્ત્વાપ્યભૂન્નષ્ટે વત્સે ગૌરિવ વત્સલા ॥ ૨૧ ॥
જ્ઞાતતત્ત્વાપ્યભૂન્નષ્ટે વત્સે ગૌરિવ વત્સલા ॥ ૨૧ ॥
તમેવ ધ્યાયતી દેવમપત્યં કપિલં હરિમ્ ।
બભૂવાચિરતો વત્સ નિઃસ્પૃહા તાદૃશે ગૃહે ॥ ૨૨ ॥
બભૂવાચિરતો વત્સ નિઃસ્પૃહા તાદૃશે ગૃહે ॥ ૨૨ ॥
ધ્યાયતી ભગવદ્રૂપં યદાહ ધ્યાનગોચરમ્ ।
સુતઃ પ્રસન્નવદનં સમસ્તવ્યસ્તચિન્તયા ॥ ૨૩ ॥
સુતઃ પ્રસન્નવદનં સમસ્તવ્યસ્તચિન્તયા ॥ ૨૩ ॥
ભક્તિપ્રવાહયોગેન વૈરાગ્યેણ બલીયસા ।
યુક્તાનુષ્ઠાનજાતેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મહેતુના ॥ ૨૪ ॥
યુક્તાનુષ્ઠાનજાતેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મહેતુના ॥ ૨૪ ॥
વિશુદ્ધેન તદાત્માનમાત્મના વિશ્વતોમુખમ્ ।
સ્વાનુભૂત્યા તિરોભૂતમાયાગુણવિશેષણમ્ ॥ ૨૫ ॥
સ્વાનુભૂત્યા તિરોભૂતમાયાગુણવિશેષણમ્ ॥ ૨૫ ॥
બ્રહ્મણ્યવસ્થિતમતિર્ભગવત્યાત્મસંશ્રયે ।
નિવૃત્તજીવાપત્તિત્વાત્ક્ષીણક્લેશાપ્તનિર્વૃતિઃ ॥ ૨૬ ॥
નિવૃત્તજીવાપત્તિત્વાત્ક્ષીણક્લેશાપ્તનિર્વૃતિઃ ॥ ૨૬ ॥
નિત્યારૂઢસમાધિત્વાત્પરાવૃત્તગુણભ્રમા ।
ન સસ્માર તદાત્માનં સ્વપ્ને દૃષ્ટમિવોત્થિતઃ ॥ ૨૭ ॥
ન સસ્માર તદાત્માનં સ્વપ્ને દૃષ્ટમિવોત્થિતઃ ॥ ૨૭ ॥
તદ્દેહઃ પરતઃ પોષોઽપ્યકૃશશ્ચાધ્યસમ્ભવાત્ ।
બભૌ મલૈરવચ્છન્નઃ સધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥ ૨૮ ॥
બભૌ મલૈરવચ્છન્નઃ સધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥ ૨૮ ॥
સ્વાઙ્ગં તપોયોગમયં મુક્તકેશં ગતામ્બરમ્ ।
દૈવગુપ્તં ન બુબુધે વાસુદેવપ્રવિષ્ટધીઃ ॥ ૨૯ ॥
દૈવગુપ્તં ન બુબુધે વાસુદેવપ્રવિષ્ટધીઃ ॥ ૨૯ ॥
એવં સા કપિલોક્તેન માર્ગેણાચિરતઃ પરમ્ ।
આત્માનં બ્રહ્મનિર્વાણં ભગવન્તમવાપ હ ॥ ૩૦ ॥
આત્માનં બ્રહ્મનિર્વાણં ભગવન્તમવાપ હ ॥ ૩૦ ॥
તદ્વીરાસીત્પુણ્યતમં ક્ષેત્રં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
નામ્ના સિદ્ધપદં યત્ર સા સંસિદ્ધિમુપેયુષી ॥ ૩૧ ॥
નામ્ના સિદ્ધપદં યત્ર સા સંસિદ્ધિમુપેયુષી ॥ ૩૧ ॥
તસ્યાસ્તદ્યોગવિધુતમાર્ત્યં મર્ત્યમભૂત્સરિત્ ।
સ્રોતસાં પ્રવરા સૌમ્ય સિદ્ધિદા સિદ્ધસેવિતા ॥ ૩૨ ॥
સ્રોતસાં પ્રવરા સૌમ્ય સિદ્ધિદા સિદ્ધસેવિતા ॥ ૩૨ ॥
કપિલોઽપિ મહાયોગી ભગવાન્પિતુરાશ્રમાત્ ।
માતરં સમનુજ્ઞાપ્ય પ્રાગુદીચીં દિશં યયૌ ॥ ૩૩ ॥
માતરં સમનુજ્ઞાપ્ય પ્રાગુદીચીં દિશં યયૌ ॥ ૩૩ ॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વૈર્મુનિભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ।
સ્તૂયમાનઃ સમુદ્રેણ દત્તાર્હણનિકેતનઃ ॥ ૩૪ ॥
સ્તૂયમાનઃ સમુદ્રેણ દત્તાર્હણનિકેતનઃ ॥ ૩૪ ॥
આસ્તે યોગં સમાસ્થાય સાઙ્ખ્યાચાર્યૈરભિષ્ટુતઃ ।
ત્રયાણામપિ લોકાનામુપશાન્ત્યૈ સમાહિતઃ ॥ ૩૫ ॥
ત્રયાણામપિ લોકાનામુપશાન્ત્યૈ સમાહિતઃ ॥ ૩૫ ॥
એતન્નિગદિતં તાત યત્પૃષ્ટોઽહં તવાનઘ ।
કપિલસ્ય ચ સંવાદો દેવહૂત્યાશ્ચ પાવનઃ ॥ ૩૬ ॥
કપિલસ્ય ચ સંવાદો દેવહૂત્યાશ્ચ પાવનઃ ॥ ૩૬ ॥
ય ઇદમનુશૃણોતિ યોઽભિધત્તે
કપિલમુનેર્મતમાત્મયોગગુહ્યમ્ ।
ભગવતિ કૃતધીઃ સુપર્ણકેતાવ્
ઉપલભતે ભગવત્પદારવિન્દમ્ ॥ ૩૭ ॥
કપિલમુનેર્મતમાત્મયોગગુહ્યમ્ ।
ભગવતિ કૃતધીઃ સુપર્ણકેતાવ્
ઉપલભતે ભગવત્પદારવિન્દમ્ ॥ ૩૭ ॥