ઉદ્ધવ ઉવાચ
અથ તે તદનુજ્ઞાતા ભુક્ત્વા પીત્વા ચ વારુણીમ્ ।
તયા વિભ્રંશિતજ્ઞાના દુરુક્તૈર્મર્મ પસ્પૃશઃ ॥ ૧ ॥
અથ તે તદનુજ્ઞાતા ભુક્ત્વા પીત્વા ચ વારુણીમ્ ।
તયા વિભ્રંશિતજ્ઞાના દુરુક્તૈર્મર્મ પસ્પૃશઃ ॥ ૧ ॥
તેષાં મૈરેયદોષેણ વિષમીકૃતચેતસામ્ ।
નિમ્લોચતિ રવાવાસીદ્વેણૂનામિવ મર્દનમ્ ॥ ૨ ॥
નિમ્લોચતિ રવાવાસીદ્વેણૂનામિવ મર્દનમ્ ॥ ૨ ॥
ભગવાન્ સ્વાત્મમાયાયા ગતિં તામવલોક્ય સઃ ।
સરસ્વતીમુપસ્પૃશ્ય વૃક્ષમૂલમુપાવિશત્ ॥ ૩ ॥
સરસ્વતીમુપસ્પૃશ્ય વૃક્ષમૂલમુપાવિશત્ ॥ ૩ ॥
અહં ચોક્તો ભગવતા પ્રપન્નાર્તિહરેણ હ ।
બદરીં ત્વં પ્રયાહીતિ સ્વકુલં સંજિહીર્ષુણા ॥ ૪ ॥
બદરીં ત્વં પ્રયાહીતિ સ્વકુલં સંજિહીર્ષુણા ॥ ૪ ॥
તથાપિ તદભિપ્રેતં જાનન્નહમરિન્દમ ।
પૃષ્ઠતોઽન્વગમં ભર્તુઃ પાદવિશ્લેષણાક્ષમઃ ॥ ૫ ॥
પૃષ્ઠતોઽન્વગમં ભર્તુઃ પાદવિશ્લેષણાક્ષમઃ ॥ ૫ ॥
અદ્રાક્ષમેકમાસીનં વિચિન્વન્ દયિતં પતિમ્ ।
શ્રીનિકેતં સરસ્વત્યાં કૃતકેતમકેતનમ્ ॥ ૬ ॥
શ્રીનિકેતં સરસ્વત્યાં કૃતકેતમકેતનમ્ ॥ ૬ ॥
શ્યામાવદાતં વિરજં પ્રશાન્તારુણલોચનમ્ ।
દોર્ભિશ્ચતુર્ભિર્વિદિતં પીતકૌશામ્બરેણ ચ ॥ ૭ ॥
દોર્ભિશ્ચતુર્ભિર્વિદિતં પીતકૌશામ્બરેણ ચ ॥ ૭ ॥
વામ ઊરાવધિશ્રિત્ય દક્ષિણાઙ્ઘ્રિ સરોરુહમ્ ।
અપાશ્રિતાર્ભકાશ્વત્થમકૃશં ત્યક્તપિપ્પલમ્ ॥ ૮ ॥
અપાશ્રિતાર્ભકાશ્વત્થમકૃશં ત્યક્તપિપ્પલમ્ ॥ ૮ ॥
તસ્મિન્મહાભાગવતો દ્વૈપાયનસુહૃત્સખા ।
લોકાનનુચરન્ સિદ્ધ આસસાદ યદૃચ્છયા ॥ ૯ ॥
લોકાનનુચરન્ સિદ્ધ આસસાદ યદૃચ્છયા ॥ ૯ ॥
તસ્યાનુરક્તસ્ય મુનેર્મુકુન્દઃ
પ્રમોદભાવાનતકન્ધરસ્ય ।
આશૃણ્વતો મામનુરાગહાસ-
સમીક્ષયા વિશ્રમયન્નુવાચ ॥ ૧૦ ॥
પ્રમોદભાવાનતકન્ધરસ્ય ।
આશૃણ્વતો મામનુરાગહાસ-
સમીક્ષયા વિશ્રમયન્નુવાચ ॥ ૧૦ ॥
શ્રી ભગવાનુવાચ
વેદાહમન્તર્મનસીપ્સિતં તે
દદામિ યત્તદ્ દુરવાપમન્યૈઃ ।
સત્રે પુરા વિશ્વસૃજાં વસૂનાં
મત્સિદ્ધિકામેન વસો ત્વયેષ્ટઃ ॥ ૧૧ ॥
વેદાહમન્તર્મનસીપ્સિતં તે
દદામિ યત્તદ્ દુરવાપમન્યૈઃ ।
સત્રે પુરા વિશ્વસૃજાં વસૂનાં
મત્સિદ્ધિકામેન વસો ત્વયેષ્ટઃ ॥ ૧૧ ॥
સ એષ સાધો ચરમો ભવાના-
માસાદિતસ્તે મદનુગ્રહો યત્ ।
યન્માં નૃલોકાન્ રહ ઉત્સૃજન્તં
દિષ્ટયા દદૃશ્વાન્ વિશદાનુવૃત્ત્યા ॥ ૧૨ ॥
માસાદિતસ્તે મદનુગ્રહો યત્ ।
યન્માં નૃલોકાન્ રહ ઉત્સૃજન્તં
દિષ્ટયા દદૃશ્વાન્ વિશદાનુવૃત્ત્યા ॥ ૧૨ ॥
પુરા મયા પ્રોક્તમજાય નાભ્યે
પદ્મે નિષણ્ણાય મમાદિસર્ગે ।
જ્ઞાનં પરં મન્મહિમાવભાસં
યત્સૂરયો ભાગવતં વદન્તિ ॥ ૧૩ ॥
પદ્મે નિષણ્ણાય મમાદિસર્ગે ।
જ્ઞાનં પરં મન્મહિમાવભાસં
યત્સૂરયો ભાગવતં વદન્તિ ॥ ૧૩ ॥
ઇત્યાદૃતોક્તઃ પરમસ્ય પુંસઃ
પ્રતિક્ષણાનુગ્રહભાજનોઽહમ્ ।
સ્નેહોત્થરોમા સ્ખલિતાક્ષરસ્તં
મુઞ્ચઞ્છુચઃ પ્રાઞ્જલિરાબભાષે ॥ ૧૪ ॥
પ્રતિક્ષણાનુગ્રહભાજનોઽહમ્ ।
સ્નેહોત્થરોમા સ્ખલિતાક્ષરસ્તં
મુઞ્ચઞ્છુચઃ પ્રાઞ્જલિરાબભાષે ॥ ૧૪ ॥
કો ન્વીશ તે પાદસરોજભાજાં
સુદુર્લભોઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વપીહ ।
તથાપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્
ભવત્પદામ્ભોજનિષેવણોત્સુકઃ ॥ ૧૫ ॥
સુદુર્લભોઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વપીહ ।
તથાપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્
ભવત્પદામ્ભોજનિષેવણોત્સુકઃ ॥ ૧૫ ॥
કર્માણ્યનીહસ્ય ભવોઽભવસ્ય તે
દુર્ગાશ્રયોઽથારિભયાત્પલાયનમ્ ।
કાલાત્મનો યત્પ્રમદાયુતાશ્રમઃ
સ્વાત્મન્રતેઃ ખિદ્યતિ ધીર્વિદામિહ ॥ ૧૬ ॥
દુર્ગાશ્રયોઽથારિભયાત્પલાયનમ્ ।
કાલાત્મનો યત્પ્રમદાયુતાશ્રમઃ
સ્વાત્મન્રતેઃ ખિદ્યતિ ધીર્વિદામિહ ॥ ૧૬ ॥
મન્ત્રેષુ માં વા ઉપહૂય યત્ત્વ-
મકુણ્ઠિતાખણ્ડસદાત્મબોધઃ ।
પૃચ્છેઃ પ્રભો મુગ્ધ ઇવાપ્રમત્ત-
સ્તન્નો મનો મોહયતીવ દેવ ॥ ૧૭ ॥
મકુણ્ઠિતાખણ્ડસદાત્મબોધઃ ।
પૃચ્છેઃ પ્રભો મુગ્ધ ઇવાપ્રમત્ત-
સ્તન્નો મનો મોહયતીવ દેવ ॥ ૧૭ ॥
જ્ઞાનં પરં સ્વાત્મરહઃપ્રકાશં
પ્રોવાચ કસ્મૈ ભગવાન્ સમગ્રમ્ ।
અપિ ક્ષમં નો ગ્રહણાય ભર્ત-
ર્વદાઞ્જસા યદ્ વૃજિનં તરેમ ॥ ૧૮ ॥
પ્રોવાચ કસ્મૈ ભગવાન્ સમગ્રમ્ ।
અપિ ક્ષમં નો ગ્રહણાય ભર્ત-
ર્વદાઞ્જસા યદ્ વૃજિનં તરેમ ॥ ૧૮ ॥
ઇત્યાવેદિતહાર્દાય મહ્યં સ ભગવાન્ પરઃ ।
આદિદેશારવિન્દાક્ષ આત્મનઃ પરમાં સ્થિતિમ્ ॥ ૧૯ ॥
આદિદેશારવિન્દાક્ષ આત્મનઃ પરમાં સ્થિતિમ્ ॥ ૧૯ ॥
સ એવમારાધિતપાદતીર્થા-
દધીતતત્ત્વાત્મવિબોધમાર્ગઃ
પ્રણમ્ય પાદૌ પરિવૃત્ય દેવ-
મિહાગતોઽહં વિરહાતુરાત્મા ॥ ૨૦ ॥
દધીતતત્ત્વાત્મવિબોધમાર્ગઃ
પ્રણમ્ય પાદૌ પરિવૃત્ય દેવ-
મિહાગતોઽહં વિરહાતુરાત્મા ॥ ૨૦ ॥
સોઽહં તદ્દર્શનાહ્લાદવિયોગાર્તિયુતઃ પ્રભો ।
ગમિષ્યે દયિતં તસ્ય બદર્યાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥ ૨૧ ॥
ગમિષ્યે દયિતં તસ્ય બદર્યાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥ ૨૧ ॥
યત્ર નારાયણો દેવો નરશ્ચ ભગવાનૃષિઃ ।
મૃદુ તીવ્રં તપો દીર્ઘં તેપાતે લોકભાવનૌ ॥ ૨૨ ॥
મૃદુ તીવ્રં તપો દીર્ઘં તેપાતે લોકભાવનૌ ॥ ૨૨ ॥
શ્રી શુક ઉવાચ
ઇત્યુદ્ધવાદુપાકર્ણ્ય સુહૃદાં દુઃસહં વધમ્ ।
જ્ઞાનેનાશમયત્ક્ષત્તા શોકમુત્પતિતં બુધઃ ॥ ૨૩ ॥
ઇત્યુદ્ધવાદુપાકર્ણ્ય સુહૃદાં દુઃસહં વધમ્ ।
જ્ઞાનેનાશમયત્ક્ષત્તા શોકમુત્પતિતં બુધઃ ॥ ૨૩ ॥
સ તં મહાભાગવતં વ્રજન્તં કૌરવર્ષભઃ ।
વિશ્રમ્ભાદભ્યધત્તેદં મુખ્યં કૃષ્ણપરિગ્રહે ॥ ૨૪ ॥
વિશ્રમ્ભાદભ્યધત્તેદં મુખ્યં કૃષ્ણપરિગ્રહે ॥ ૨૪ ॥
વિદુર ઉવાચ
જ્ઞાનં પરં સ્વાત્મરહઃપ્રકાશં
યદાહ યોગેશ્વર ઈશ્વરસ્તે ।
વક્તું ભવાન્નોઽર્હતિ યદ્ધિ વિષ્ણો-
ર્ભૃત્યાઃ સ્વભૃત્યાર્થકૃતશ્ચરન્તિ ॥ ૨૫ ॥
જ્ઞાનં પરં સ્વાત્મરહઃપ્રકાશં
યદાહ યોગેશ્વર ઈશ્વરસ્તે ।
વક્તું ભવાન્નોઽર્હતિ યદ્ધિ વિષ્ણો-
ર્ભૃત્યાઃ સ્વભૃત્યાર્થકૃતશ્ચરન્તિ ॥ ૨૫ ॥
ઉદ્ધવ ઉવાચ
નનુ તે તત્ત્વસંરાધ્ય ઋષિઃ કૌષારવોઽન્તિકે ।
સાક્ષાદ્ભગવતાદિષ્ટો મર્ત્યલોકં જિહાસતા ॥ ૨૬ ॥
નનુ તે તત્ત્વસંરાધ્ય ઋષિઃ કૌષારવોઽન્તિકે ।
સાક્ષાદ્ભગવતાદિષ્ટો મર્ત્યલોકં જિહાસતા ॥ ૨૬ ॥
શ્રી શુક ઉવાચ
ઇતિ સહ વિદુરેણ વિશ્વમૂર્તે-
ર્ગુણકથયા સુધયાપ્લાવિતોરુતાપઃ ।
ક્ષણમિવ પુલિને યમસ્વસુસ્તાં
સમુષિત ઔપગવિર્નિશાં તતોઽગાત્ ॥ ૨૭ ॥
ઇતિ સહ વિદુરેણ વિશ્વમૂર્તે-
ર્ગુણકથયા સુધયાપ્લાવિતોરુતાપઃ ।
ક્ષણમિવ પુલિને યમસ્વસુસ્તાં
સમુષિત ઔપગવિર્નિશાં તતોઽગાત્ ॥ ૨૭ ॥
રાજોવાચ
નિધનમુપગતેષુ વૃષ્ણિભોજે-
ષ્વધિરથયૂથપયૂથપેષુ મુખ્યઃ ।
સ તુ કથમવશિષ્ટ ઉદ્ધવો યદ્ધરિ-
રપિ તત્યજ આકૃતિં ત્ર્યધીશઃ ॥ ૨૮ ॥
નિધનમુપગતેષુ વૃષ્ણિભોજે-
ષ્વધિરથયૂથપયૂથપેષુ મુખ્યઃ ।
સ તુ કથમવશિષ્ટ ઉદ્ધવો યદ્ધરિ-
રપિ તત્યજ આકૃતિં ત્ર્યધીશઃ ॥ ૨૮ ॥
શ્રી શુક ઉવાચ
બ્રહ્મશાપાપદેશેન કાલેનામોઘવાઞ્છિતઃ ।
સંહૃત્ય સ્વકુલં સ્ફીતં ત્યક્ષ્યન્દેહમચિન્તયત્ ॥ ૨૯ ॥
બ્રહ્મશાપાપદેશેન કાલેનામોઘવાઞ્છિતઃ ।
સંહૃત્ય સ્વકુલં સ્ફીતં ત્યક્ષ્યન્દેહમચિન્તયત્ ॥ ૨૯ ॥
અસ્માલ્લોકાદુપરતે મયિ જ્ઞાનં મદાશ્રયમ્ ।
અર્હત્યુદ્ધવ એવાદ્ધા સમ્પ્રત્યાત્મવતાં વરઃ ॥ ૩૦ ॥
અર્હત્યુદ્ધવ એવાદ્ધા સમ્પ્રત્યાત્મવતાં વરઃ ॥ ૩૦ ॥
નોદ્ધવોઽણ્વપિ મન્ન્યૂનો યદ્ગુણૈર્નાર્દિતઃ પ્રભુઃ ।
અતો મદ્વયુનં લોકં ગ્રાહયન્નિહ તિષ્ઠતુ ॥ ૩૧ ॥
અતો મદ્વયુનં લોકં ગ્રાહયન્નિહ તિષ્ઠતુ ॥ ૩૧ ॥
એવં ત્રિલોકગુરુણા સન્દિષ્ટઃ શબ્દયોનિના ।
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય હરિમીજે સમાધિના ॥ ૩૨ ॥
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય હરિમીજે સમાધિના ॥ ૩૨ ॥
વિદુરોઽપ્યુદ્ધવાચ્છ્રુત્વા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ક્રીડયોપાત્તદેહસ્ય કર્માણિ શ્લાઘિતાનિ ચ ॥ ૩૩ ॥
ક્રીડયોપાત્તદેહસ્ય કર્માણિ શ્લાઘિતાનિ ચ ॥ ૩૩ ॥
દેહન્યાસં ચ તસ્યૈવં ધીરાણાં ધૈર્યવર્ધનમ્ ।
અન્યેષાં દુષ્કરતરં પશૂનાં વિક્લવાત્મનામ્ ॥ ૩૪ ॥
અન્યેષાં દુષ્કરતરં પશૂનાં વિક્લવાત્મનામ્ ॥ ૩૪ ॥
આત્માનં ચ કુરુશ્રેષ્ઠ કૃષ્ણેન મનસેક્ષિતમ્ ।
ધ્યાયન્ ગતે ભાગવતે રુરોદ પ્રેમવિહ્વલઃ ॥ ૩૫ ॥
ધ્યાયન્ ગતે ભાગવતે રુરોદ પ્રેમવિહ્વલઃ ॥ ૩૫ ॥
કાલિન્દ્યાઃ કતિભિઃ સિદ્ધ અહોભિર્ભરતર્ષભ ।
પ્રાપદ્યત સ્વઃસરિતં યત્ર મિત્રાસુતો મુનિઃ ॥ ૩૬ ॥
પ્રાપદ્યત સ્વઃસરિતં યત્ર મિત્રાસુતો મુનિઃ ॥ ૩૬ ॥