ഉദ്ധവ ഉവാച
അഥ തേ തദനുജ്ഞാതാ ഭുക്ത്വാ പീത്വാ ച വാരുണീമ് ।
തയാ വിഭ്രംശിതജ്ഞാനാ ദുരുക്തൈര്മര്മ പസ്പൃശഃ ॥ ൧ ॥
അഥ തേ തദനുജ്ഞാതാ ഭുക്ത്വാ പീത്വാ ച വാരുണീമ് ।
തയാ വിഭ്രംശിതജ്ഞാനാ ദുരുക്തൈര്മര്മ പസ്പൃശഃ ॥ ൧ ॥
തേഷാം മൈരേയദോഷേണ വിഷമീകൃതചേതസാമ് ।
നിമ്ലോചതി രവാവാസീദ്വേണൂനാമിവ മര്ദനമ് ॥ ൨ ॥
നിമ്ലോചതി രവാവാസീദ്വേണൂനാമിവ മര്ദനമ് ॥ ൨ ॥
ഭഗവാന് സ്വാത്മമായായാ ഗതിം താമവലോക്യ സഃ ।
സരസ്വതീമുപസ്പൃശ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാവിശത് ॥ ൩ ॥
സരസ്വതീമുപസ്പൃശ്യ വൃക്ഷമൂലമുപാവിശത് ॥ ൩ ॥
അഹം ചോക്തോ ഭഗവതാ പ്രപന്നാര്തിഹരേണ ഹ ।
ബദരീം ത്വം പ്രയാഹീതി സ്വകുലം സംജിഹീര്ഷുണാ ॥ ൪ ॥
ബദരീം ത്വം പ്രയാഹീതി സ്വകുലം സംജിഹീര്ഷുണാ ॥ ൪ ॥
തഥാപി തദഭിപ്രേതം ജാനന്നഹമരിന്ദമ ।
പൃഷ്ഠതോഽന്വഗമം ഭര്തുഃ പാദവിശ്ലേഷണാക്ഷമഃ ॥ ൫ ॥
പൃഷ്ഠതോഽന്വഗമം ഭര്തുഃ പാദവിശ്ലേഷണാക്ഷമഃ ॥ ൫ ॥
അദ്രാക്ഷമേകമാസീനം വിചിന്വന് ദയിതം പതിമ് ।
ശ്രീനികേതം സരസ്വത്യാം കൃതകേതമകേതനമ് ॥ ൬ ॥
ശ്രീനികേതം സരസ്വത്യാം കൃതകേതമകേതനമ് ॥ ൬ ॥
ശ്യാമാവദാതം വിരജം പ്രശാന്താരുണലോചനമ് ।
ദോര്ഭിശ്ചതുര്ഭിര്വിദിതം പീതകൌശാമ്ബരേണ ച ॥ ൭ ॥
ദോര്ഭിശ്ചതുര്ഭിര്വിദിതം പീതകൌശാമ്ബരേണ ച ॥ ൭ ॥
വാമ ഊരാവധിശ്രിത്യ ദക്ഷിണാങ്ഘ്രി സരോരുഹമ് ।
അപാശ്രിതാര്ഭകാശ്വത്ഥമകൃശം ത്യക്തപിപ്പലമ് ॥ ൮ ॥
അപാശ്രിതാര്ഭകാശ്വത്ഥമകൃശം ത്യക്തപിപ്പലമ് ॥ ൮ ॥
തസ്മിന്മഹാഭാഗവതോ ദ്വൈപായനസുഹൃത്സഖാ ।
ലോകാനനുചരന് സിദ്ധ ആസസാദ യദൃച്ഛയാ ॥ ൯ ॥
ലോകാനനുചരന് സിദ്ധ ആസസാദ യദൃച്ഛയാ ॥ ൯ ॥
തസ്യാനുരക്തസ്യ മുനേര്മുകുന്ദഃ
പ്രമോദഭാവാനതകന്ധരസ്യ ।
ആശൃണ്വതോ മാമനുരാഗഹാസ-
സമീക്ഷയാ വിശ്രമയന്നുവാച ॥ ൧൦ ॥
പ്രമോദഭാവാനതകന്ധരസ്യ ।
ആശൃണ്വതോ മാമനുരാഗഹാസ-
സമീക്ഷയാ വിശ്രമയന്നുവാച ॥ ൧൦ ॥
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച
വേദാഹമന്തര്മനസീപ്സിതം തേ
ദദാമി യത്തദ് ദുരവാപമന്യൈഃ ।
സത്രേ പുരാ വിശ്വസൃജാം വസൂനാം
മത്സിദ്ധികാമേന വസോ ത്വയേഷ്ടഃ ॥ ൧൧ ॥
വേദാഹമന്തര്മനസീപ്സിതം തേ
ദദാമി യത്തദ് ദുരവാപമന്യൈഃ ।
സത്രേ പുരാ വിശ്വസൃജാം വസൂനാം
മത്സിദ്ധികാമേന വസോ ത്വയേഷ്ടഃ ॥ ൧൧ ॥
സ ഏഷ സാധോ ചരമോ ഭവാനാ-
മാസാദിതസ്തേ മദനുഗ്രഹോ യത് ।
യന്മാം നൃലോകാന് രഹ ഉത്സൃജന്തം
ദിഷ്ടയാ ദദൃശ്വാന് വിശദാനുവൃത്ത്യാ ॥ ൧൨ ॥
മാസാദിതസ്തേ മദനുഗ്രഹോ യത് ।
യന്മാം നൃലോകാന് രഹ ഉത്സൃജന്തം
ദിഷ്ടയാ ദദൃശ്വാന് വിശദാനുവൃത്ത്യാ ॥ ൧൨ ॥
പുരാ മയാ പ്രോക്തമജായ നാഭ്യേ
പദ്മേ നിഷണ്ണായ മമാദിസര്ഗേ ।
ജ്ഞാനം പരം മന്മഹിമാവഭാസം
യത്സൂരയോ ഭാഗവതം വദന്തി ॥ ൧൩ ॥
പദ്മേ നിഷണ്ണായ മമാദിസര്ഗേ ।
ജ്ഞാനം പരം മന്മഹിമാവഭാസം
യത്സൂരയോ ഭാഗവതം വദന്തി ॥ ൧൩ ॥
ഇത്യാദൃതോക്തഃ പരമസ്യ പുംസഃ
പ്രതിക്ഷണാനുഗ്രഹഭാജനോഽഹമ് ।
സ്നേഹോത്ഥരോമാ സ്ഖലിതാക്ഷരസ്തം
മുഞ്ചഞ്ഛുചഃ പ്രാഞ്ജലിരാബഭാഷേ ॥ ൧൪ ॥
പ്രതിക്ഷണാനുഗ്രഹഭാജനോഽഹമ് ।
സ്നേഹോത്ഥരോമാ സ്ഖലിതാക്ഷരസ്തം
മുഞ്ചഞ്ഛുചഃ പ്രാഞ്ജലിരാബഭാഷേ ॥ ൧൪ ॥
കോ ന്വീശ തേ പാദസരോജഭാജാം
സുദുര്ലഭോഽര്ഥേഷു ചതുര്ഷ്വപീഹ ।
തഥാപി നാഹം പ്രവൃണോമി ഭൂമന്
ഭവത്പദാമ്ഭോജനിഷേവണോത്സുകഃ ॥ ൧൫ ॥
സുദുര്ലഭോഽര്ഥേഷു ചതുര്ഷ്വപീഹ ।
തഥാപി നാഹം പ്രവൃണോമി ഭൂമന്
ഭവത്പദാമ്ഭോജനിഷേവണോത്സുകഃ ॥ ൧൫ ॥
കര്മാണ്യനീഹസ്യ ഭവോഽഭവസ്യ തേ
ദുര്ഗാശ്രയോഽഥാരിഭയാത്പലായനമ് ।
കാലാത്മനോ യത്പ്രമദായുതാശ്രമഃ
സ്വാത്മന്രതേഃ ഖിദ്യതി ധീര്വിദാമിഹ ॥ ൧൬ ॥
ദുര്ഗാശ്രയോഽഥാരിഭയാത്പലായനമ് ।
കാലാത്മനോ യത്പ്രമദായുതാശ്രമഃ
സ്വാത്മന്രതേഃ ഖിദ്യതി ധീര്വിദാമിഹ ॥ ൧൬ ॥
മന്ത്രേഷു മാം വാ ഉപഹൂയ യത്ത്വ-
മകുണ്ഠിതാഖണ്ഡസദാത്മബോധഃ ।
പൃച്ഛേഃ പ്രഭോ മുഗ്ധ ഇവാപ്രമത്ത-
സ്തന്നോ മനോ മോഹയതീവ ദേവ ॥ ൧൭ ॥
മകുണ്ഠിതാഖണ്ഡസദാത്മബോധഃ ।
പൃച്ഛേഃ പ്രഭോ മുഗ്ധ ഇവാപ്രമത്ത-
സ്തന്നോ മനോ മോഹയതീവ ദേവ ॥ ൧൭ ॥
ജ്ഞാനം പരം സ്വാത്മരഹഃപ്രകാശം
പ്രോവാച കസ്മൈ ഭഗവാന് സമഗ്രമ് ।
അപി ക്ഷമം നോ ഗ്രഹണായ ഭര്ത-
ര്വദാഞ്ജസാ യദ് വൃജിനം തരേമ ॥ ൧൮ ॥
പ്രോവാച കസ്മൈ ഭഗവാന് സമഗ്രമ് ।
അപി ക്ഷമം നോ ഗ്രഹണായ ഭര്ത-
ര്വദാഞ്ജസാ യദ് വൃജിനം തരേമ ॥ ൧൮ ॥
ഇത്യാവേദിതഹാര്ദായ മഹ്യം സ ഭഗവാന് പരഃ ।
ആദിദേശാരവിന്ദാക്ഷ ആത്മനഃ പരമാം സ്ഥിതിമ് ॥ ൧൯ ॥
ആദിദേശാരവിന്ദാക്ഷ ആത്മനഃ പരമാം സ്ഥിതിമ് ॥ ൧൯ ॥
സ ഏവമാരാധിതപാദതീര്ഥാ-
ദധീതതത്ത്വാത്മവിബോധമാര്ഗഃ
പ്രണമ്യ പാദൌ പരിവൃത്യ ദേവ-
മിഹാഗതോഽഹം വിരഹാതുരാത്മാ ॥ ൨൦ ॥
ദധീതതത്ത്വാത്മവിബോധമാര്ഗഃ
പ്രണമ്യ പാദൌ പരിവൃത്യ ദേവ-
മിഹാഗതോഽഹം വിരഹാതുരാത്മാ ॥ ൨൦ ॥
സോഽഹം തദ്ദര്ശനാഹ്ലാദവിയോഗാര്തിയുതഃ പ്രഭോ ।
ഗമിഷ്യേ ദയിതം തസ്യ ബദര്യാശ്രമമണ്ഡലമ് ॥ ൨൧ ॥
ഗമിഷ്യേ ദയിതം തസ്യ ബദര്യാശ്രമമണ്ഡലമ് ॥ ൨൧ ॥
യത്ര നാരായണോ ദേവോ നരശ്ച ഭഗവാനൃഷിഃ ।
മൃദു തീവ്രം തപോ ദീര്ഘം തേപാതേ ലോകഭാവനൌ ॥ ൨൨ ॥
മൃദു തീവ്രം തപോ ദീര്ഘം തേപാതേ ലോകഭാവനൌ ॥ ൨൨ ॥
ശ്രീ ശുക ഉവാച
ഇത്യുദ്ധവാദുപാകര്ണ്യ സുഹൃദാം ദുഃസഹം വധമ് ।
ജ്ഞാനേനാശമയത്ക്ഷത്താ ശോകമുത്പതിതം ബുധഃ ॥ ൨൩ ॥
ഇത്യുദ്ധവാദുപാകര്ണ്യ സുഹൃദാം ദുഃസഹം വധമ് ।
ജ്ഞാനേനാശമയത്ക്ഷത്താ ശോകമുത്പതിതം ബുധഃ ॥ ൨൩ ॥
സ തം മഹാഭാഗവതം വ്രജന്തം കൌരവര്ഷഭഃ ।
വിശ്രമ്ഭാദഭ്യധത്തേദം മുഖ്യം കൃഷ്ണപരിഗ്രഹേ ॥ ൨൪ ॥
വിശ്രമ്ഭാദഭ്യധത്തേദം മുഖ്യം കൃഷ്ണപരിഗ്രഹേ ॥ ൨൪ ॥
വിദുര ഉവാച
ജ്ഞാനം പരം സ്വാത്മരഹഃപ്രകാശം
യദാഹ യോഗേശ്വര ഈശ്വരസ്തേ ।
വക്തും ഭവാന്നോഽര്ഹതി യദ്ധി വിഷ്ണോ-
ര്ഭൃത്യാഃ സ്വഭൃത്യാര്ഥകൃതശ്ചരന്തി ॥ ൨൫ ॥
ജ്ഞാനം പരം സ്വാത്മരഹഃപ്രകാശം
യദാഹ യോഗേശ്വര ഈശ്വരസ്തേ ।
വക്തും ഭവാന്നോഽര്ഹതി യദ്ധി വിഷ്ണോ-
ര്ഭൃത്യാഃ സ്വഭൃത്യാര്ഥകൃതശ്ചരന്തി ॥ ൨൫ ॥
ഉദ്ധവ ഉവാച
നനു തേ തത്ത്വസംരാധ്യ ഋഷിഃ കൌഷാരവോഽന്തികേ ।
സാക്ഷാദ്ഭഗവതാദിഷ്ടോ മര്ത്യലോകം ജിഹാസതാ ॥ ൨൬ ॥
നനു തേ തത്ത്വസംരാധ്യ ഋഷിഃ കൌഷാരവോഽന്തികേ ।
സാക്ഷാദ്ഭഗവതാദിഷ്ടോ മര്ത്യലോകം ജിഹാസതാ ॥ ൨൬ ॥
ശ്രീ ശുക ഉവാച
ഇതി സഹ വിദുരേണ വിശ്വമൂര്തേ-
ര്ഗുണകഥയാ സുധയാപ്ലാവിതോരുതാപഃ ।
ക്ഷണമിവ പുലിനേ യമസ്വസുസ്താം
സമുഷിത ഔപഗവിര്നിശാം തതോഽഗാത് ॥ ൨൭ ॥
ഇതി സഹ വിദുരേണ വിശ്വമൂര്തേ-
ര്ഗുണകഥയാ സുധയാപ്ലാവിതോരുതാപഃ ।
ക്ഷണമിവ പുലിനേ യമസ്വസുസ്താം
സമുഷിത ഔപഗവിര്നിശാം തതോഽഗാത് ॥ ൨൭ ॥
രാജോവാച
നിധനമുപഗതേഷു വൃഷ്ണിഭോജേ-
ഷ്വധിരഥയൂഥപയൂഥപേഷു മുഖ്യഃ ।
സ തു കഥമവശിഷ്ട ഉദ്ധവോ യദ്ധരി-
രപി തത്യജ ആകൃതിം ത്ര്യധീശഃ ॥ ൨൮ ॥
നിധനമുപഗതേഷു വൃഷ്ണിഭോജേ-
ഷ്വധിരഥയൂഥപയൂഥപേഷു മുഖ്യഃ ।
സ തു കഥമവശിഷ്ട ഉദ്ധവോ യദ്ധരി-
രപി തത്യജ ആകൃതിം ത്ര്യധീശഃ ॥ ൨൮ ॥
ശ്രീ ശുക ഉവാച
ബ്രഹ്മശാപാപദേശേന കാലേനാമോഘവാഞ്ഛിതഃ ।
സംഹൃത്യ സ്വകുലം സ്ഫീതം ത്യക്ഷ്യന്ദേഹമചിന്തയത് ॥ ൨൯ ॥
ബ്രഹ്മശാപാപദേശേന കാലേനാമോഘവാഞ്ഛിതഃ ।
സംഹൃത്യ സ്വകുലം സ്ഫീതം ത്യക്ഷ്യന്ദേഹമചിന്തയത് ॥ ൨൯ ॥
അസ്മാല്ലോകാദുപരതേ മയി ജ്ഞാനം മദാശ്രയമ് ।
അര്ഹത്യുദ്ധവ ഏവാദ്ധാ സമ്പ്രത്യാത്മവതാം വരഃ ॥ ൩൦ ॥
അര്ഹത്യുദ്ധവ ഏവാദ്ധാ സമ്പ്രത്യാത്മവതാം വരഃ ॥ ൩൦ ॥
നോദ്ധവോഽണ്വപി മന്ന്യൂനോ യദ്ഗുണൈര്നാര്ദിതഃ പ്രഭുഃ ।
അതോ മദ്വയുനം ലോകം ഗ്രാഹയന്നിഹ തിഷ്ഠതു ॥ ൩൧ ॥
അതോ മദ്വയുനം ലോകം ഗ്രാഹയന്നിഹ തിഷ്ഠതു ॥ ൩൧ ॥
ഏവം ത്രിലോകഗുരുണാ സന്ദിഷ്ടഃ ശബ്ദയോനിനാ ।
ബദര്യാശ്രമമാസാദ്യ ഹരിമീജേ സമാധിനാ ॥ ൩൨ ॥
ബദര്യാശ്രമമാസാദ്യ ഹരിമീജേ സമാധിനാ ॥ ൩൨ ॥
വിദുരോഽപ്യുദ്ധവാച്ഛ്രുത്വാ കൃഷ്ണസ്യ പരമാത്മനഃ ।
ക്രീഡയോപാത്തദേഹസ്യ കര്മാണി ശ്ലാഘിതാനി ച ॥ ൩൩ ॥
ക്രീഡയോപാത്തദേഹസ്യ കര്മാണി ശ്ലാഘിതാനി ച ॥ ൩൩ ॥
ദേഹന്യാസം ച തസ്യൈവം ധീരാണാം ധൈര്യവര്ധനമ് ।
അന്യേഷാം ദുഷ്കരതരം പശൂനാം വിക്ലവാത്മനാമ് ॥ ൩൪ ॥
അന്യേഷാം ദുഷ്കരതരം പശൂനാം വിക്ലവാത്മനാമ് ॥ ൩൪ ॥
ആത്മാനം ച കുരുശ്രേഷ്ഠ കൃഷ്ണേന മനസേക്ഷിതമ് ।
ധ്യായന് ഗതേ ഭാഗവതേ രുരോദ പ്രേമവിഹ്വലഃ ॥ ൩൫ ॥
ധ്യായന് ഗതേ ഭാഗവതേ രുരോദ പ്രേമവിഹ്വലഃ ॥ ൩൫ ॥
കാലിന്ദ്യാഃ കതിഭിഃ സിദ്ധ അഹോഭിര്ഭരതര്ഷഭ ।
പ്രാപദ്യത സ്വഃസരിതം യത്ര മിത്രാസുതോ മുനിഃ ॥ ൩൬ ॥
പ്രാപദ്യത സ്വഃസരിതം യത്ര മിത്രാസുതോ മുനിഃ ॥ ൩൬ ॥