ଋଷିରୁଵାଚ
ଇତି ତାସାଂ ସ୍ଵଶକ୍ତୀନାଂ ସତୀନାମସମେତ୍ଯ ସଃ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତଲୋକତନ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଶାମ୍ଯ ଗତିମୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୧ ॥
ଇତି ତାସାଂ ସ୍ଵଶକ୍ତୀନାଂ ସତୀନାମସମେତ୍ଯ ସଃ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତଲୋକତନ୍ତ୍ରାଣାଂ ନିଶାମ୍ଯ ଗତିମୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୧ ॥
କାଲସଂଜ୍ଞାଂ ତଦା ଦେଵୀଂ ବିଭ୍ରଚ୍ଛକ୍ତିମୁରୁକ୍ରମଃ ।
ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଗଣଂ ଯୁଗପଦାଵିଶତ୍ ॥ ୨ ॥
ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଗଣଂ ଯୁଗପଦାଵିଶତ୍ ॥ ୨ ॥
ସୋଽନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଭଗଵାଂଶ୍ଚେଷ୍ଟାରୂପେଣ ତଂ ଗଣମ୍ ।
ଭିନ୍ନଂ ସଂଯୋଜଯମାସ ସୁପ୍ତଂ କର୍ମ ପ୍ରବୋଧଯନ୍ ॥ ୩ ॥
ଭିନ୍ନଂ ସଂଯୋଜଯମାସ ସୁପ୍ତଂ କର୍ମ ପ୍ରବୋଧଯନ୍ ॥ ୩ ॥
ପ୍ରବୁଦ୍ଧକର୍ମା ଦୈଵେନ ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିକୋ ଗଣଃ ।
ପ୍ରେରିତୋଽଜନଯତ୍ସ୍ଵାଭିର୍ମାତ୍ରାଭିରଧିପୂରୁଷମ୍ ॥ ୪ ॥
ପ୍ରେରିତୋଽଜନଯତ୍ସ୍ଵାଭିର୍ମାତ୍ରାଭିରଧିପୂରୁଷମ୍ ॥ ୪ ॥
ପରେଣ ଵିଶତା ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ମାତ୍ରଯା ଵିଶ୍ଵସୃଗ୍ଗଣଃ ।
ଚୁକ୍ଷୋଭାନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଯସ୍ମିନ୍ଲୋକାଶ୍ଚରାଚରାଃ ॥ ୫ ॥
ଚୁକ୍ଷୋଭାନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଯସ୍ମିନ୍ଲୋକାଶ୍ଚରାଚରାଃ ॥ ୫ ॥
ହିରଣ୍ମଯଃ ସ ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍ ।
ଆଣ୍ଡକୋଶ ଉଵାସାପ୍ସୁ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵୋପବୃଂହିତଃ ॥ ୬ ॥
ଆଣ୍ଡକୋଶ ଉଵାସାପ୍ସୁ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵୋପବୃଂହିତଃ ॥ ୬ ॥
ସ ଵୈ ଵିଶ୍ଵସୃଜାଂ ଗର୍ଭୋ ଦେଵକର୍ମାତ୍ମଶକ୍ତିମାନ୍ ।
ଵିବଭାଜାତ୍ମନାତ୍ମାନମେକଧା ଦଶଧା ତ୍ରିଧା ॥ ୭ ॥
ଵିବଭାଜାତ୍ମନାତ୍ମାନମେକଧା ଦଶଧା ତ୍ରିଧା ॥ ୭ ॥
ଏଷ ହ୍ଯଶେଷସତ୍ତ୍ଵାନାମାତ୍ମାଂଶଃ ପରମାତ୍ମନଃ ।
ଆଦ୍ଯୋଽଵତାରୋ ଯତ୍ରାସୌ ଭୂତଗ୍ରାମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୮ ॥
ଆଦ୍ଯୋଽଵତାରୋ ଯତ୍ରାସୌ ଭୂତଗ୍ରାମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୮ ॥
ସାଧ୍ଯାତ୍ମଃ ସାଧିଦୈଵଶ୍ଚ ସାଧିଭୂତ ଇତି ତ୍ରିଧା ।
ଵିରାଟ୍ ପ୍ରାଣୋ ଦଶଵିଧ ଏକଧା ହୃଦଯେନ ଚ ॥ ୯ ॥
ଵିରାଟ୍ ପ୍ରାଣୋ ଦଶଵିଧ ଏକଧା ହୃଦଯେନ ଚ ॥ ୯ ॥
ସ୍ମରନ୍ ଵିଶ୍ଵସୃଜାମୀଶୋ ଵିଜ୍ଞାପିତମଧୋକ୍ଷଜଃ ।
ଵିରାଜମତପତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସୈଷାଂ ଵିଵୃତ୍ତଯେ ॥ ୧୦ ॥
ଵିରାଜମତପତ୍ସ୍ଵେନ ତେଜସୈଷାଂ ଵିଵୃତ୍ତଯେ ॥ ୧୦ ॥
ଅଥ ତସ୍ଯାଭିତପ୍ତସ୍ଯ କତିଧାଯତନାନି ହ ।
ନିରଭିଦ୍ଯନ୍ତ ଦେଵାନାଂ ତାନି ମେ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ॥ ୧୧ ॥
ନିରଭିଦ୍ଯନ୍ତ ଦେଵାନାଂ ତାନି ମେ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ॥ ୧୧ ॥
ତସ୍ଯାଗ୍ନିରାସ୍ଯଂ ନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଲୋକପାଲୋଽଵିଶତ୍ପଦମ୍ ।
ଵାଚା ସ୍ଵାଂଶେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଯାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୨ ॥
ଵାଚା ସ୍ଵାଂଶେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଯାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୨ ॥
ନିର୍ଭିନ୍ନଂ ତାଲୁ ଵରୁଣୋ ଲୋକପାଲୋଽଵିଶଦ୍ଧରେଃ ।
ଜିହ୍ଵଯାଂଶେନ ଚ ରସଂ ଯଯାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
ଜିହ୍ଵଯାଂଶେନ ଚ ରସଂ ଯଯାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
ନିର୍ଭିନ୍ନେ ଅଶ୍ଵିନୌ ନାସେ ଵିଷ୍ଣୋରାଵିଶତାଂ ପଦମ୍ ।
ଘ୍ରାଣେନାଂଶେନ ଗନ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୪ ॥
ଘ୍ରାଣେନାଂଶେନ ଗନ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୪ ॥
ନିର୍ଭିନ୍ନେ ଅକ୍ଷିଣୀ ତ୍ଵଷ୍ଟା ଲୋକପାଲୋଽଵିଶଦ୍ଵିଭୋଃ ।
ଚକ୍ଷୁଷାଂଶେନ ରୂପାଣାଂ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୫ ॥
ଚକ୍ଷୁଷାଂଶେନ ରୂପାଣାଂ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୫ ॥
ନିର୍ଭିନ୍ନାନ୍ଯସ୍ଯ ଚର୍ମାଣି ଲୋକପାଲୋଽନିଲୋଽଵିଶତ୍ ।
ପ୍ରାଣେନାଂଶେନ ସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଯେନାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୬ ॥
ପ୍ରାଣେନାଂଶେନ ସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଯେନାସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୬ ॥
କର୍ଣାଵସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନୌ ଧିଷ୍ଣ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ଵିଵିଶୁର୍ଦିଶଃ ।
ଶ୍ରୋତ୍ରେଣାଂଶେନ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଯେନ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୭ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ରେଣାଂଶେନ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଂ ଯେନ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୭ ॥
ତ୍ଵଚମସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନାଂ ଵିଵିଶୁର୍ଧିଷ୍ଣ୍ଯମୋଷଧୀଃ ।
ଅଂଶେନ ରୋମଭିଃ କଣ୍ଡୂଂ ଯୈରସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୮ ॥
ଅଂଶେନ ରୋମଭିଃ କଣ୍ଡୂଂ ଯୈରସୌ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୮ ॥
ମେଢ୍ରଂ ତସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନଂ ସ୍ଵଧିଷ୍ଣ୍ଯଂ କ ଉପାଵିଶତ୍ ।
ରେତସାଂଶେନ ଯେନାସାଵାନନ୍ଦଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୯ ॥
ରେତସାଂଶେନ ଯେନାସାଵାନନ୍ଦଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୯ ॥
ଗୁଦଂ ପୁଂସୋ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନଂ ମିତ୍ରୋ ଲୋକେଶ ଆଵିଶତ୍ ।
ପାଯୁନାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିସର୍ଗଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୦ ॥
ପାଯୁନାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିସର୍ଗଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୦ ॥
ହସ୍ତାଵସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନାଵିନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵର୍ପତିରାଵିଶତ୍ ।
ଵାର୍ତଯାଂଶେନ ପୁରୁଷୋ ଯଯା ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୧ ॥
ଵାର୍ତଯାଂଶେନ ପୁରୁଷୋ ଯଯା ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୧ ॥
ପାଦାଵସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନୌ ଲୋକେଶୋ ଵିଷ୍ଣୁରାଵିଶତ୍ ।
ଗତ୍ଯା ସ୍ଵାଂଶେନ ପୁରୁଷୋ ଯଯା ପ୍ରାପ୍ଯଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୨ ॥
ଗତ୍ଯା ସ୍ଵାଂଶେନ ପୁରୁଷୋ ଯଯା ପ୍ରାପ୍ଯଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୨ ॥
ବୁଦ୍ଧିଂ ଚାସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନାଂ ଵାଗୀଶୋ ଧିଷ୍ଣ୍ଯମାଵିଶତ୍ ।
ବୋଧେନାଂଶେନ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯମ୍ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୨୩ ॥
ବୋଧେନାଂଶେନ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯମ୍ ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯତୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୨୩ ॥
ହୃଦଯଂ ଚାସ୍ଯ ନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଧିଷ୍ଣ୍ଯମାଵିଶତ୍ ।
ମନସାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୪ ॥
ମନସାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୪ ॥
ଆତ୍ମାନଂ ଚାସ୍ଯ ନିର୍ଭିନ୍ନମଭିମାନୋଽଵିଶତ୍ପଦମ୍ ।
କର୍ମଣାଂଶେନ ଯେନାସୌ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୫ ॥
କର୍ମଣାଂଶେନ ଯେନାସୌ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୫ ॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚାସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିନ୍ନଂ ମହାନ୍ଧିଷ୍ଣ୍ଯମୁପାଵିଶତ୍ ।
ଚିତ୍ତେନାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୬ ॥
ଚିତ୍ତେନାଂଶେନ ଯେନାସୌ ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୨୬ ॥
ଶୀର୍ଷ୍ଣୋଽସ୍ଯ ଦ୍ଯୌର୍ଧରା ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଖଂ ନାଭେରୁଦପଦ୍ଯତ ।
ଗୁଣାନାଂ ଵୃତ୍ତଯୋ ଯେଷୁ ପ୍ରତୀଯନ୍ତେ ସୁରାଦଯଃ ॥ ୨୭ ॥
ଗୁଣାନାଂ ଵୃତ୍ତଯୋ ଯେଷୁ ପ୍ରତୀଯନ୍ତେ ସୁରାଦଯଃ ॥ ୨୭ ॥
ଆତ୍ଯନ୍ତିକେନ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଦିଵଂ ଦେଵାଃ ପ୍ରପେଦିରେ ।
ଧରାଂ ରଜଃସ୍ଵଭାଵେନ ପଣଯୋ ଯେ ଚ ତାନନୁ ॥ ୨୮ ॥
ଧରାଂ ରଜଃସ୍ଵଭାଵେନ ପଣଯୋ ଯେ ଚ ତାନନୁ ॥ ୨୮ ॥
ତାର୍ତୀଯେନ ସ୍ଵଭାଵେନ ଭଗଵନ୍ନାଭିମାଶ୍ରିତାଃ ।
ଉଭଯୋରନ୍ତରଂ ଵ୍ଯୋମ ଯେ ରୁଦ୍ରପାର୍ଷଦାଂ ଗଣାଃ ॥ ୨୯ ॥
ଉଭଯୋରନ୍ତରଂ ଵ୍ଯୋମ ଯେ ରୁଦ୍ରପାର୍ଷଦାଂ ଗଣାଃ ॥ ୨୯ ॥
ମୁଖତୋଽଵର୍ତତ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରୁଷସ୍ଯ କୁରୂଦ୍ଵହ ।
ଯସ୍ତୂନ୍ମୁଖତ୍ଵାଦ୍ଵର୍ଣାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽଭୂଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୩୦ ॥
ଯସ୍ତୂନ୍ମୁଖତ୍ଵାଦ୍ଵର୍ଣାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽଭୂଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗୁରୁଃ ॥ ୩୦ ॥
ବାହୁଭ୍ଯୋଽଵର୍ତତ କ୍ଷତ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ତଦନୁଵ୍ରତଃ ।
ଯୋ ଜାତସ୍ତ୍ରାଯତେ ଵର୍ଣାନ୍ ପୌରୁଷଃ କଣ୍ଟକକ୍ଷତାତ୍ ॥ ୩୧ ॥
ଯୋ ଜାତସ୍ତ୍ରାଯତେ ଵର୍ଣାନ୍ ପୌରୁଷଃ କଣ୍ଟକକ୍ଷତାତ୍ ॥ ୩୧ ॥
ଵିଶୋଽଵର୍ତନ୍ତ ତସ୍ଯୋର୍ଵୋର୍ଲୋକଵୃତ୍ତିକରୀର୍ଵିଭୋଃ ।
ଵୈଶ୍ଯସ୍ତଦୁଦ୍ଭଵୋ ଵାର୍ତାଂ ନୃଣାଂ ଯଃ ସମଵର୍ତଯତ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଵୈଶ୍ଯସ୍ତଦୁଦ୍ଭଵୋ ଵାର୍ତାଂ ନୃଣାଂ ଯଃ ସମଵର୍ତଯତ୍ ॥ ୩୨ ॥
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭଗଵତୋ ଜଜ୍ଞେ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଧର୍ମସିଦ୍ଧଯେ ।
ତସ୍ଯାଂ ଜାତଃ ପୁରା ଶୂଦ୍ରୋ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁଷ୍ଯତେ ହରିଃ ॥ ୩୩ ॥
ତସ୍ଯାଂ ଜାତଃ ପୁରା ଶୂଦ୍ରୋ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁଷ୍ଯତେ ହରିଃ ॥ ୩୩ ॥
ଏତେ ଵର୍ଣାଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଯଜନ୍ତି ସ୍ଵଗୁରୁଂ ହରିମ୍ ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଯଜ୍ଜାତାଃ ସହ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ ୩୪ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧଯାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଯଜ୍ଜାତାଃ ସହ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ ୩୪ ॥
ଏତତ୍କ୍ଷତ୍ତର୍ଭଗଵତୋ ଦୈଵକର୍ମାତ୍ମରୂପିଣଃ ।
କଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଦୁପାକର୍ତୁଂ ଯୋଗମାଯାବଲୋଦଯମ୍ ॥ ୩୫ ॥
କଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାଦୁପାକର୍ତୁଂ ଯୋଗମାଯାବଲୋଦଯମ୍ ॥ ୩୫ ॥
ତଥାପି କୀର୍ତଯାମ୍ଯଙ୍ଗ ଯଥାମତି ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ ।
କୀର୍ତିଂ ହରେଃ ସ୍ଵାଂ ସତ୍କର୍ତୁଂ ଗିରମନ୍ଯାଭିଧାସତୀମ୍ ॥ ୩୬ ॥
କୀର୍ତିଂ ହରେଃ ସ୍ଵାଂ ସତ୍କର୍ତୁଂ ଗିରମନ୍ଯାଭିଧାସତୀମ୍ ॥ ୩୬ ॥
ଏକାନ୍ତଲାଭଂ ଵଚସୋ ନୁ ପୁଂସାଂ
ସୁଶ୍ଲୋକମୌଲେର୍ଗୁଣଵାଦମାହୁଃ ।
ଶ୍ରୁତେଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିରୁପାକୃତାଯାଂ
କଥାସୁଧାଯାମୁପସମ୍ପ୍ରଯୋଗମ୍ ॥ ୩୭ ॥
ସୁଶ୍ଲୋକମୌଲେର୍ଗୁଣଵାଦମାହୁଃ ।
ଶ୍ରୁତେଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିରୁପାକୃତାଯାଂ
କଥାସୁଧାଯାମୁପସମ୍ପ୍ରଯୋଗମ୍ ॥ ୩୭ ॥
ଆତ୍ମନୋଽଵସିତୋ ଵତ୍ସ ମହିମା କଵିନାଦିନା ।
ସଂଵତ୍ସରସହସ୍ରାନ୍ତେ ଧିଯା ଯୋଗଵିପକ୍କଯା ॥ ୩୮ ॥
ସଂଵତ୍ସରସହସ୍ରାନ୍ତେ ଧିଯା ଯୋଗଵିପକ୍କଯା ॥ ୩୮ ॥
ଅତୋ ଭଗଵତୋ ମାଯା ମାଯିନାମପି ମୋହିନୀ ।
ଯତ୍ସ୍ଵଯଂ ଚାତ୍ମଵର୍ତ୍ମାତ୍ମା ନ ଵେଦ କିମୁତାପରେ ॥ ୩୯ ॥
ଯତ୍ସ୍ଵଯଂ ଚାତ୍ମଵର୍ତ୍ମାତ୍ମା ନ ଵେଦ କିମୁତାପରେ ॥ ୩୯ ॥
ଯତୋଽପ୍ରାପ୍ଯ ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ଵାଚଶ୍ଚ ମନସା ସହ ।
ଅହଂ ଚାନ୍ଯ ଇମେ ଦେଵାସ୍ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମଃ ॥ ୪୦ ॥
ଅହଂ ଚାନ୍ଯ ଇମେ ଦେଵାସ୍ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମଃ ॥ ୪୦ ॥