શ્રીશુક ઉવાચ
એવં બ્રુવાણં મૈત્રેયં દ્વૈપાયનસુતો બુધઃ ।
પ્રીણયન્નિવ ભારત્યા વિદુરઃ પ્રત્યભાષત ॥ ૧ ॥
એવં બ્રુવાણં મૈત્રેયં દ્વૈપાયનસુતો બુધઃ ।
પ્રીણયન્નિવ ભારત્યા વિદુરઃ પ્રત્યભાષત ॥ ૧ ॥
વિદુર ઉવાચ
બ્રહ્મન્ કથં ભગવતશ્ચિન્માત્રસ્યાવિકારિણઃ ।
લીલયા ચાપિ યુજ્યેરન્નિર્ગુણસ્ય ગુણાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨ ॥
બ્રહ્મન્ કથં ભગવતશ્ચિન્માત્રસ્યાવિકારિણઃ ।
લીલયા ચાપિ યુજ્યેરન્નિર્ગુણસ્ય ગુણાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨ ॥
ક્રીડાયામુદ્યમોઽર્ભસ્ય કામશ્ચિક્રીડિષાન્યતઃ ।
સ્વતસ્તૃપ્તસ્ય ચ કથં નિવૃત્તસ્ય સદાન્યતઃ ॥ ૩ ॥
સ્વતસ્તૃપ્તસ્ય ચ કથં નિવૃત્તસ્ય સદાન્યતઃ ॥ ૩ ॥
અસ્રાક્ષીદ્ભગવાન્ વિશ્વં ગુણમય્યાત્મમાયયા ।
તયા સંસ્થાપયત્યેતદ્ભૂયઃ પ્રત્યપિધાસ્યતિ ॥ ૪ ॥
તયા સંસ્થાપયત્યેતદ્ભૂયઃ પ્રત્યપિધાસ્યતિ ॥ ૪ ॥
દેશતઃ કાલતો યોઽસાવવસ્થાતઃ સ્વતોઽન્યતઃ ।
અવિલુપ્તાવબોધાત્મા સ યુજ્યેતાજયા કથમ્ ॥ ૫ ॥
અવિલુપ્તાવબોધાત્મા સ યુજ્યેતાજયા કથમ્ ॥ ૫ ॥
ભગવાનેક એવૈષ સર્વક્ષેત્રેષ્વવસ્થિતઃ ।
અમુષ્ય દુર્ભગત્વં વા ક્લેશો વા કર્મભિઃ કુતઃ ॥ ૬ ॥
અમુષ્ય દુર્ભગત્વં વા ક્લેશો વા કર્મભિઃ કુતઃ ॥ ૬ ॥
એતસ્મિન્મે મનો વિદ્વન્ ખિદ્યતેઽજ્ઞાનસઙ્કટે ।
તન્નઃ પરાણુદ વિભો કશ્મલં માનસં મહત્ ॥ ૭ ॥
તન્નઃ પરાણુદ વિભો કશ્મલં માનસં મહત્ ॥ ૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સ ઇત્થં ચોદિતઃ ક્ષત્ત્રા તત્ત્વજિજ્ઞાસુના મુનિઃ ।
પ્રત્યાહ ભગવચ્ચિત્તઃ સ્મયન્નિવ ગતસ્મયઃ ॥ ૮ ॥
સ ઇત્થં ચોદિતઃ ક્ષત્ત્રા તત્ત્વજિજ્ઞાસુના મુનિઃ ।
પ્રત્યાહ ભગવચ્ચિત્તઃ સ્મયન્નિવ ગતસ્મયઃ ॥ ૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સેયં ભગવતો માયા યન્નયેન વિરુધ્યતે ।
ઈશ્વરસ્ય વિમુક્તસ્ય કાર્પણ્યમુત બન્ધનમ્ ॥ ૯ ॥
સેયં ભગવતો માયા યન્નયેન વિરુધ્યતે ।
ઈશ્વરસ્ય વિમુક્તસ્ય કાર્પણ્યમુત બન્ધનમ્ ॥ ૯ ॥
યદર્થેન વિનામુષ્ય પુંસ આત્મવિપર્યયઃ ।
પ્રતીયત ઉપદ્રષ્ટુઃ સ્વશિરશ્છેદનાદિકઃ ॥ ૧૦ ॥
પ્રતીયત ઉપદ્રષ્ટુઃ સ્વશિરશ્છેદનાદિકઃ ॥ ૧૦ ॥
યથા જલે ચન્દ્રમસઃ કમ્પાદિસ્તત્કૃતો ગુણઃ ।
દૃશ્યતેઽસન્નપિ દ્રષ્ટુરાત્મનોઽનાત્મનો ગુણઃ ॥ ૧૧ ॥
દૃશ્યતેઽસન્નપિ દ્રષ્ટુરાત્મનોઽનાત્મનો ગુણઃ ॥ ૧૧ ॥
સ વૈ નિવૃત્તિધર્મેણ વાસુદેવાનુકમ્પયા ।
ભગવદ્ભક્તિયોગેન તિરોધત્તે શનૈરિહ ॥ ૧૨ ॥
ભગવદ્ભક્તિયોગેન તિરોધત્તે શનૈરિહ ॥ ૧૨ ॥
યદેન્દ્રિયોપરામોઽથ દ્રષ્ટ્રાત્મનિ પરે હરૌ ।
વિલીયન્તે તદા ક્લેશાઃ સંસુપ્તસ્યેવ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૧૩ ॥
વિલીયન્તે તદા ક્લેશાઃ સંસુપ્તસ્યેવ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૧૩ ॥
અશેષસંક્લેશશમં વિધત્તે ગુણાનુવાદશ્રવણં મુરારેઃ ।
કિં વા પુનસ્તચ્ચરણારવિન્દપરાગસેવારતિરાત્મલબ્ધા ॥ ૧૪ ॥
કિં વા પુનસ્તચ્ચરણારવિન્દપરાગસેવારતિરાત્મલબ્ધા ॥ ૧૪ ॥
વિદુર ઉવાચ
સંછિન્નઃ સંશયો મહ્યં તવ સૂક્તાસિના વિભો ।
ઉભયત્રાપિ ભગવન્મનો મે સમ્પ્રધાવતિ ॥ ૧૫ ॥
સંછિન્નઃ સંશયો મહ્યં તવ સૂક્તાસિના વિભો ।
ઉભયત્રાપિ ભગવન્મનો મે સમ્પ્રધાવતિ ॥ ૧૫ ॥
સાધ્વેતદ્ વ્યાહૃતં વિદ્વન્નાત્મમાયાયનં હરેઃ ।
આભાત્યપાર્થં નિર્મૂલં વિશ્વમૂલં ન યદ્બહિઃ ॥ ૧૬ ॥
આભાત્યપાર્થં નિર્મૂલં વિશ્વમૂલં ન યદ્બહિઃ ॥ ૧૬ ॥
યશ્ચ મૂઢતમો લોકે યશ્ચ બુદ્ધેઃ પરં ગતઃ ।
તાવુભૌ સુખમેધેતે ક્લિશ્યત્યન્તરિતો જનઃ ॥ ૧૭ ॥
તાવુભૌ સુખમેધેતે ક્લિશ્યત્યન્તરિતો જનઃ ॥ ૧૭ ॥
અર્થાભાવં વિનિશ્ચિત્ય પ્રતીતસ્યાપિ નાત્મનઃ ।
તાં ચાપિ યુષ્મચ્ચરણસેવયાહં પરાણુદે ॥ ૧૮ ॥
તાં ચાપિ યુષ્મચ્ચરણસેવયાહં પરાણુદે ॥ ૧૮ ॥
યત્સેવયા ભગવતઃ કૂટસ્થસ્ય મધુદ્વિષઃ ।
રતિરાસો ભવેત્તીવ્રઃ પાદયોર્વ્યસનાર્દનઃ ॥ ૧૯ ॥
રતિરાસો ભવેત્તીવ્રઃ પાદયોર્વ્યસનાર્દનઃ ॥ ૧૯ ॥
દુરાપા હ્યલ્પતપસઃ સેવા વૈકુણ્ઠવર્ત્મસુ ।
યત્રોપગીયતે નિત્યં દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥ ૨૦ ॥
યત્રોપગીયતે નિત્યં દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥ ૨૦ ॥
સૃષ્ટ્વાગ્રે મહદાદીનિ સવિકારાણ્યનુક્રમાત્ ।
તેભ્યો વિરાજમુદ્ધૃત્ય તમનુ પ્રાવિશદ્વિભુઃ ॥ ૨૧ ॥
તેભ્યો વિરાજમુદ્ધૃત્ય તમનુ પ્રાવિશદ્વિભુઃ ॥ ૨૧ ॥
યમાહુરાદ્યં પુરુષં સહસ્રાઙ્ઘ્ર્યૂરુબાહુકમ્ ।
યત્ર વિશ્વ ઇમે લોકાઃ સવિકાશં ત આસતે ॥ ૨૨ ॥
યત્ર વિશ્વ ઇમે લોકાઃ સવિકાશં ત આસતે ॥ ૨૨ ॥
યસ્મિન્ દશવિધઃ પ્રાણઃ સેન્દ્રિયાર્થેન્દ્રિયસ્ત્રિવૃત્ ।
ત્વયેરિતો યતો વર્ણાસ્તદ્વિભૂતીર્વદસ્વ નઃ ॥ ૨૩ ॥
ત્વયેરિતો યતો વર્ણાસ્તદ્વિભૂતીર્વદસ્વ નઃ ॥ ૨૩ ॥
યત્ર પુત્રૈશ્ચ પૌત્રૈશ્ચ નપ્તૃભિઃ સહ ગોત્રજૈઃ ।
પ્રજા વિચિત્રાકૃતય આસન્ યાભિરિદં તતમ્ ॥ ૨૪ ॥
પ્રજા વિચિત્રાકૃતય આસન્ યાભિરિદં તતમ્ ॥ ૨૪ ॥
પ્રજાપતીનાં સ પતિશ્ચક્લૃપે કાન્ પ્રજાપતીન્ ।
સર્ગાંશ્ચૈવાનુસર્ગાંશ્ચ મનૂન્મન્વન્તરાધિપાન્ ॥ ૨૫ ॥
સર્ગાંશ્ચૈવાનુસર્ગાંશ્ચ મનૂન્મન્વન્તરાધિપાન્ ॥ ૨૫ ॥
ઉપર્યધશ્ચ યે લોકા ભૂમેર્મિત્રાત્મજાસતે ।
તેષાં સંસ્થાં પ્રમાણં ચ ભૂર્લોકસ્ય ચ વર્ણય ॥ ૨૬ ॥
તેષાં સંસ્થાં પ્રમાણં ચ ભૂર્લોકસ્ય ચ વર્ણય ॥ ૨૬ ॥
તિર્યઙ્માનુષદેવાનાં સરીસૃપપતત્ત્રિણામ્ ।
વદ નઃ સર્ગસંવ્યૂહં ગાર્ભસ્વેદદ્વિજોદ્ભિદામ્ ॥ ૨૭ ॥
વદ નઃ સર્ગસંવ્યૂહં ગાર્ભસ્વેદદ્વિજોદ્ભિદામ્ ॥ ૨૭ ॥
ગુણાવતારૈર્વિશ્વસ્ય સર્ગસ્થિત્યપ્યયાશ્રયમ્ ।
સૃજતઃ શ્રીનિવાસસ્ય વ્યાચક્ષ્વોદારવિક્રમમ્ ॥ ૨૮ ॥
સૃજતઃ શ્રીનિવાસસ્ય વ્યાચક્ષ્વોદારવિક્રમમ્ ॥ ૨૮ ॥
વર્ણાશ્રમવિભાગાંશ્ચ રૂપશીલસ્વભાવતઃ ।
ઋષીણાં જન્મકર્માણિ વેદસ્ય ચ વિકર્ષણમ્ ॥ ૨૯ ॥
ઋષીણાં જન્મકર્માણિ વેદસ્ય ચ વિકર્ષણમ્ ॥ ૨૯ ॥
યજ્ઞસ્ય ચ વિતાનાનિ યોગસ્ય ચ પથઃ પ્રભો ।
નૈષ્કર્મ્યસ્ય ચ સાંખ્યસ્ય તન્ત્રં વા ભગવત્સ્મૃતમ્ ॥ ૩૦ ॥
નૈષ્કર્મ્યસ્ય ચ સાંખ્યસ્ય તન્ત્રં વા ભગવત્સ્મૃતમ્ ॥ ૩૦ ॥
પાષણ્ડપથવૈષમ્યં પ્રતિલોમનિવેશનમ્ ।
જીવસ્ય ગતયો યાશ્ચ યાવતીર્ગુણકર્મજાઃ ॥ ૩૧ ॥
જીવસ્ય ગતયો યાશ્ચ યાવતીર્ગુણકર્મજાઃ ॥ ૩૧ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં નિમિત્તાન્યવિરોધતઃ ।
વાર્તાયા દણ્ડનીતેશ્ચ શ્રુતસ્ય ચ વિધિં પૃથક્ ॥ ૩૨ ॥
વાર્તાયા દણ્ડનીતેશ્ચ શ્રુતસ્ય ચ વિધિં પૃથક્ ॥ ૩૨ ॥
શ્રાદ્ધસ્ય ચ વિધિં બ્રહ્મન્ પિતૃણાં સર્ગમેવ ચ ।
ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં કાલાવયવસંસ્થિતિમ્ ॥ ૩૩ ॥
ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં કાલાવયવસંસ્થિતિમ્ ॥ ૩૩ ॥
દાનસ્ય તપસો વાપિ યચ્ચેષ્ટાપૂર્તયોઃ ફલમ્ ।
પ્રવાસસ્થસ્ય યો ધર્મો યશ્ચ પુંસ ઉતાપદિ ॥ ૩૪ ॥
પ્રવાસસ્થસ્ય યો ધર્મો યશ્ચ પુંસ ઉતાપદિ ॥ ૩૪ ॥
યેન વા ભગવાંસ્તુષ્યેદ્ધર્મયોનિર્જનાર્દનઃ ।
સમ્પ્રસીદતિ વા યેષામેતદાખ્યાહિ મેઽનઘ ॥ ૩૫ ॥
સમ્પ્રસીદતિ વા યેષામેતદાખ્યાહિ મેઽનઘ ॥ ૩૫ ॥
અનુવ્રતાનાં શિષ્યાણાં પુત્રાણાં ચ દ્વિજોત્તમ ।
અનાપૃષ્ટમપિ બ્રૂયુર્ગુરવો દીનવત્સલાઃ ॥ ૩૬ ॥
અનાપૃષ્ટમપિ બ્રૂયુર્ગુરવો દીનવત્સલાઃ ॥ ૩૬ ॥
તત્ત્વાનાં ભગવંસ્તેષાં કતિધા પ્રતિસંક્રમઃ ।
તત્રેમં ક ઉપાસીરન્ ક ઉ સ્વિદનુશેરતે ॥ ૩૭ ॥
તત્રેમં ક ઉપાસીરન્ ક ઉ સ્વિદનુશેરતે ॥ ૩૭ ॥
પુરુષસ્ય ચ સંસ્થાનં સ્વરૂપં વા પરસ્ય ચ ।
જ્ઞાનં ચ નૈગમં યત્તદ્ગુરુશિષ્યપ્રયોજનમ્ ॥ ૩૮ ॥
જ્ઞાનં ચ નૈગમં યત્તદ્ગુરુશિષ્યપ્રયોજનમ્ ॥ ૩૮ ॥
નિમિત્તાનિ ચ તસ્યેહ પ્રોક્તાન્યનઘસૂરિભિઃ ।
સ્વતો જ્ઞાનં કુતઃ પુંસાં ભક્તિર્વૈરાગ્યમેવ વા ॥ ૩૯ ॥
સ્વતો જ્ઞાનં કુતઃ પુંસાં ભક્તિર્વૈરાગ્યમેવ વા ॥ ૩૯ ॥
એતાન્મે પૃચ્છતઃ પ્રશ્નાન્ હરેઃ કર્મવિવિત્સયા ।
બ્રૂહિ મેઽજ્ઞસ્ય મિત્રત્વાદજયા નષ્ટચક્ષુષઃ ॥ ૪૦ ॥
બ્રૂહિ મેઽજ્ઞસ્ય મિત્રત્વાદજયા નષ્ટચક્ષુષઃ ॥ ૪૦ ॥
સર્વે વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ તપો દાનાનિ ચાનઘ ।
જીવાભયપ્રદાનસ્ય ન કુર્વીરન્ કલામપિ ॥ ૪૧ ॥
જીવાભયપ્રદાનસ્ય ન કુર્વીરન્ કલામપિ ॥ ૪૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સ ઇત્થમાપૃષ્ટપુરાણકલ્પઃ કુરુપ્રધાનેન મુનિપ્રધાનઃ ।
પ્રવૃદ્ધહર્ષો ભગવત્કથાયાં સઞ્ચોદિતસ્તં પ્રહસન્નિવાહ ॥ ૪૨ ॥
સ ઇત્થમાપૃષ્ટપુરાણકલ્પઃ કુરુપ્રધાનેન મુનિપ્રધાનઃ ।
પ્રવૃદ્ધહર્ષો ભગવત્કથાયાં સઞ્ચોદિતસ્તં પ્રહસન્નિવાહ ॥ ૪૨ ॥