ശ്രീശുക ഉവാച
ഏവം ബ്രുവാണം മൈത്രേയം ദ്വൈപായനസുതോ ബുധഃ ।
പ്രീണയന്നിവ ഭാരത്യാ വിദുരഃ പ്രത്യഭാഷത ॥ ൧ ॥
ഏവം ബ്രുവാണം മൈത്രേയം ദ്വൈപായനസുതോ ബുധഃ ।
പ്രീണയന്നിവ ഭാരത്യാ വിദുരഃ പ്രത്യഭാഷത ॥ ൧ ॥
വിദുര ഉവാച
ബ്രഹ്മന് കഥം ഭഗവതശ്ചിന്മാത്രസ്യാവികാരിണഃ ।
ലീലയാ ചാപി യുജ്യേരന്നിര്ഗുണസ്യ ഗുണാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨ ॥
ബ്രഹ്മന് കഥം ഭഗവതശ്ചിന്മാത്രസ്യാവികാരിണഃ ।
ലീലയാ ചാപി യുജ്യേരന്നിര്ഗുണസ്യ ഗുണാഃ ക്രിയാഃ ॥ ൨ ॥
ക്രീഡായാമുദ്യമോഽര്ഭസ്യ കാമശ്ചിക്രീഡിഷാന്യതഃ ।
സ്വതസ്തൃപ്തസ്യ ച കഥം നിവൃത്തസ്യ സദാന്യതഃ ॥ ൩ ॥
സ്വതസ്തൃപ്തസ്യ ച കഥം നിവൃത്തസ്യ സദാന്യതഃ ॥ ൩ ॥
അസ്രാക്ഷീദ്ഭഗവാന് വിശ്വം ഗുണമയ്യാത്മമായയാ ।
തയാ സംസ്ഥാപയത്യേതദ്ഭൂയഃ പ്രത്യപിധാസ്യതി ॥ ൪ ॥
തയാ സംസ്ഥാപയത്യേതദ്ഭൂയഃ പ്രത്യപിധാസ്യതി ॥ ൪ ॥
ദേശതഃ കാലതോ യോഽസാവവസ്ഥാതഃ സ്വതോഽന്യതഃ ।
അവിലുപ്താവബോധാത്മാ സ യുജ്യേതാജയാ കഥമ് ॥ ൫ ॥
അവിലുപ്താവബോധാത്മാ സ യുജ്യേതാജയാ കഥമ് ॥ ൫ ॥
ഭഗവാനേക ഏവൈഷ സര്വക്ഷേത്രേഷ്വവസ്ഥിതഃ ।
അമുഷ്യ ദുര്ഭഗത്വം വാ ക്ലേശോ വാ കര്മഭിഃ കുതഃ ॥ ൬ ॥
അമുഷ്യ ദുര്ഭഗത്വം വാ ക്ലേശോ വാ കര്മഭിഃ കുതഃ ॥ ൬ ॥
ഏതസ്മിന്മേ മനോ വിദ്വന് ഖിദ്യതേഽജ്ഞാനസങ്കടേ ।
തന്നഃ പരാണുദ വിഭോ കശ്മലം മാനസം മഹത് ॥ ൭ ॥
തന്നഃ പരാണുദ വിഭോ കശ്മലം മാനസം മഹത് ॥ ൭ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
സ ഇത്ഥം ചോദിതഃ ക്ഷത്ത്രാ തത്ത്വജിജ്ഞാസുനാ മുനിഃ ।
പ്രത്യാഹ ഭഗവച്ചിത്തഃ സ്മയന്നിവ ഗതസ്മയഃ ॥ ൮ ॥
സ ഇത്ഥം ചോദിതഃ ക്ഷത്ത്രാ തത്ത്വജിജ്ഞാസുനാ മുനിഃ ।
പ്രത്യാഹ ഭഗവച്ചിത്തഃ സ്മയന്നിവ ഗതസ്മയഃ ॥ ൮ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
സേയം ഭഗവതോ മായാ യന്നയേന വിരുധ്യതേ ।
ഈശ്വരസ്യ വിമുക്തസ്യ കാര്പണ്യമുത ബന്ധനമ് ॥ ൯ ॥
സേയം ഭഗവതോ മായാ യന്നയേന വിരുധ്യതേ ।
ഈശ്വരസ്യ വിമുക്തസ്യ കാര്പണ്യമുത ബന്ധനമ് ॥ ൯ ॥
യദര്ഥേന വിനാമുഷ്യ പുംസ ആത്മവിപര്യയഃ ।
പ്രതീയത ഉപദ്രഷ്ടുഃ സ്വശിരശ്ഛേദനാദികഃ ॥ ൧൦ ॥
പ്രതീയത ഉപദ്രഷ്ടുഃ സ്വശിരശ്ഛേദനാദികഃ ॥ ൧൦ ॥
യഥാ ജലേ ചന്ദ്രമസഃ കമ്പാദിസ്തത്കൃതോ ഗുണഃ ।
ദൃശ്യതേഽസന്നപി ദ്രഷ്ടുരാത്മനോഽനാത്മനോ ഗുണഃ ॥ ൧൧ ॥
ദൃശ്യതേഽസന്നപി ദ്രഷ്ടുരാത്മനോഽനാത്മനോ ഗുണഃ ॥ ൧൧ ॥
സ വൈ നിവൃത്തിധര്മേണ വാസുദേവാനുകമ്പയാ ।
ഭഗവദ്ഭക്തിയോഗേന തിരോധത്തേ ശനൈരിഹ ॥ ൧൨ ॥
ഭഗവദ്ഭക്തിയോഗേന തിരോധത്തേ ശനൈരിഹ ॥ ൧൨ ॥
യദേന്ദ്രിയോപരാമോഽഥ ദ്രഷ്ട്രാത്മനി പരേ ഹരൌ ।
വിലീയന്തേ തദാ ക്ലേശാഃ സംസുപ്തസ്യേവ കൃത്സ്നശഃ ॥ ൧൩ ॥
വിലീയന്തേ തദാ ക്ലേശാഃ സംസുപ്തസ്യേവ കൃത്സ്നശഃ ॥ ൧൩ ॥
അശേഷസംക്ലേശശമം വിധത്തേ ഗുണാനുവാദശ്രവണം മുരാരേഃ ।
കിം വാ പുനസ്തച്ചരണാരവിന്ദപരാഗസേവാരതിരാത്മലബ്ധാ ॥ ൧൪ ॥
കിം വാ പുനസ്തച്ചരണാരവിന്ദപരാഗസേവാരതിരാത്മലബ്ധാ ॥ ൧൪ ॥
വിദുര ഉവാച
സംഛിന്നഃ സംശയോ മഹ്യം തവ സൂക്താസിനാ വിഭോ ।
ഉഭയത്രാപി ഭഗവന്മനോ മേ സമ്പ്രധാവതി ॥ ൧൫ ॥
സംഛിന്നഃ സംശയോ മഹ്യം തവ സൂക്താസിനാ വിഭോ ।
ഉഭയത്രാപി ഭഗവന്മനോ മേ സമ്പ്രധാവതി ॥ ൧൫ ॥
സാധ്വേതദ് വ്യാഹൃതം വിദ്വന്നാത്മമായായനം ഹരേഃ ।
ആഭാത്യപാര്ഥം നിര്മൂലം വിശ്വമൂലം ന യദ്ബഹിഃ ॥ ൧൬ ॥
ആഭാത്യപാര്ഥം നിര്മൂലം വിശ്വമൂലം ന യദ്ബഹിഃ ॥ ൧൬ ॥
യശ്ച മൂഢതമോ ലോകേ യശ്ച ബുദ്ധേഃ പരം ഗതഃ ।
താവുഭൌ സുഖമേധേതേ ക്ലിശ്യത്യന്തരിതോ ജനഃ ॥ ൧൭ ॥
താവുഭൌ സുഖമേധേതേ ക്ലിശ്യത്യന്തരിതോ ജനഃ ॥ ൧൭ ॥
അര്ഥാഭാവം വിനിശ്ചിത്യ പ്രതീതസ്യാപി നാത്മനഃ ।
താം ചാപി യുഷ്മച്ചരണസേവയാഹം പരാണുദേ ॥ ൧൮ ॥
താം ചാപി യുഷ്മച്ചരണസേവയാഹം പരാണുദേ ॥ ൧൮ ॥
യത്സേവയാ ഭഗവതഃ കൂടസ്ഥസ്യ മധുദ്വിഷഃ ।
രതിരാസോ ഭവേത്തീവ്രഃ പാദയോര്വ്യസനാര്ദനഃ ॥ ൧൯ ॥
രതിരാസോ ഭവേത്തീവ്രഃ പാദയോര്വ്യസനാര്ദനഃ ॥ ൧൯ ॥
ദുരാപാ ഹ്യല്പതപസഃ സേവാ വൈകുണ്ഠവര്ത്മസു ।
യത്രോപഗീയതേ നിത്യം ദേവദേവോ ജനാര്ദനഃ ॥ ൨൦ ॥
യത്രോപഗീയതേ നിത്യം ദേവദേവോ ജനാര്ദനഃ ॥ ൨൦ ॥
സൃഷ്ട്വാഗ്രേ മഹദാദീനി സവികാരാണ്യനുക്രമാത് ।
തേഭ്യോ വിരാജമുദ്ധൃത്യ തമനു പ്രാവിശദ്വിഭുഃ ॥ ൨൧ ॥
തേഭ്യോ വിരാജമുദ്ധൃത്യ തമനു പ്രാവിശദ്വിഭുഃ ॥ ൨൧ ॥
യമാഹുരാദ്യം പുരുഷം സഹസ്രാങ്ഘ്ര്യൂരുബാഹുകമ് ।
യത്ര വിശ്വ ഇമേ ലോകാഃ സവികാശം ത ആസതേ ॥ ൨൨ ॥
യത്ര വിശ്വ ഇമേ ലോകാഃ സവികാശം ത ആസതേ ॥ ൨൨ ॥
യസ്മിന് ദശവിധഃ പ്രാണഃ സേന്ദ്രിയാര്ഥേന്ദ്രിയസ്ത്രിവൃത് ।
ത്വയേരിതോ യതോ വര്ണാസ്തദ്വിഭൂതീര്വദസ്വ നഃ ॥ ൨൩ ॥
ത്വയേരിതോ യതോ വര്ണാസ്തദ്വിഭൂതീര്വദസ്വ നഃ ॥ ൨൩ ॥
യത്ര പുത്രൈശ്ച പൌത്രൈശ്ച നപ്തൃഭിഃ സഹ ഗോത്രജൈഃ ।
പ്രജാ വിചിത്രാകൃതയ ആസന് യാഭിരിദം തതമ് ॥ ൨൪ ॥
പ്രജാ വിചിത്രാകൃതയ ആസന് യാഭിരിദം തതമ് ॥ ൨൪ ॥
പ്രജാപതീനാം സ പതിശ്ചക്ലൃപേ കാന് പ്രജാപതീന് ।
സര്ഗാംശ്ചൈവാനുസര്ഗാംശ്ച മനൂന്മന്വന്തരാധിപാന് ॥ ൨൫ ॥
സര്ഗാംശ്ചൈവാനുസര്ഗാംശ്ച മനൂന്മന്വന്തരാധിപാന് ॥ ൨൫ ॥
ഉപര്യധശ്ച യേ ലോകാ ഭൂമേര്മിത്രാത്മജാസതേ ।
തേഷാം സംസ്ഥാം പ്രമാണം ച ഭൂര്ലോകസ്യ ച വര്ണയ ॥ ൨൬ ॥
തേഷാം സംസ്ഥാം പ്രമാണം ച ഭൂര്ലോകസ്യ ച വര്ണയ ॥ ൨൬ ॥
തിര്യങ്മാനുഷദേവാനാം സരീസൃപപതത്ത്രിണാമ് ।
വദ നഃ സര്ഗസംവ്യൂഹം ഗാര്ഭസ്വേദദ്വിജോദ്ഭിദാമ് ॥ ൨൭ ॥
വദ നഃ സര്ഗസംവ്യൂഹം ഗാര്ഭസ്വേദദ്വിജോദ്ഭിദാമ് ॥ ൨൭ ॥
ഗുണാവതാരൈര്വിശ്വസ്യ സര്ഗസ്ഥിത്യപ്യയാശ്രയമ് ।
സൃജതഃ ശ്രീനിവാസസ്യ വ്യാചക്ഷ്വോദാരവിക്രമമ് ॥ ൨൮ ॥
സൃജതഃ ശ്രീനിവാസസ്യ വ്യാചക്ഷ്വോദാരവിക്രമമ് ॥ ൨൮ ॥
വര്ണാശ്രമവിഭാഗാംശ്ച രൂപശീലസ്വഭാവതഃ ।
ഋഷീണാം ജന്മകര്മാണി വേദസ്യ ച വികര്ഷണമ് ॥ ൨൯ ॥
ഋഷീണാം ജന്മകര്മാണി വേദസ്യ ച വികര്ഷണമ് ॥ ൨൯ ॥
യജ്ഞസ്യ ച വിതാനാനി യോഗസ്യ ച പഥഃ പ്രഭോ ।
നൈഷ്കര്മ്യസ്യ ച സാംഖ്യസ്യ തന്ത്രം വാ ഭഗവത്സ്മൃതമ് ॥ ൩൦ ॥
നൈഷ്കര്മ്യസ്യ ച സാംഖ്യസ്യ തന്ത്രം വാ ഭഗവത്സ്മൃതമ് ॥ ൩൦ ॥
പാഷണ്ഡപഥവൈഷമ്യം പ്രതിലോമനിവേശനമ് ।
ജീവസ്യ ഗതയോ യാശ്ച യാവതീര്ഗുണകര്മജാഃ ॥ ൩൧ ॥
ജീവസ്യ ഗതയോ യാശ്ച യാവതീര്ഗുണകര്മജാഃ ॥ ൩൧ ॥
ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം നിമിത്താന്യവിരോധതഃ ।
വാര്തായാ ദണ്ഡനീതേശ്ച ശ്രുതസ്യ ച വിധിം പൃഥക് ॥ ൩൨ ॥
വാര്തായാ ദണ്ഡനീതേശ്ച ശ്രുതസ്യ ച വിധിം പൃഥക് ॥ ൩൨ ॥
ശ്രാദ്ധസ്യ ച വിധിം ബ്രഹ്മന് പിതൃണാം സര്ഗമേവ ച ।
ഗ്രഹനക്ഷത്രതാരാണാം കാലാവയവസംസ്ഥിതിമ് ॥ ൩൩ ॥
ഗ്രഹനക്ഷത്രതാരാണാം കാലാവയവസംസ്ഥിതിമ് ॥ ൩൩ ॥
ദാനസ്യ തപസോ വാപി യച്ചേഷ്ടാപൂര്തയോഃ ഫലമ് ।
പ്രവാസസ്ഥസ്യ യോ ധര്മോ യശ്ച പുംസ ഉതാപദി ॥ ൩൪ ॥
പ്രവാസസ്ഥസ്യ യോ ധര്മോ യശ്ച പുംസ ഉതാപദി ॥ ൩൪ ॥
യേന വാ ഭഗവാംസ്തുഷ്യേദ്ധര്മയോനിര്ജനാര്ദനഃ ।
സമ്പ്രസീദതി വാ യേഷാമേതദാഖ്യാഹി മേഽനഘ ॥ ൩൫ ॥
സമ്പ്രസീദതി വാ യേഷാമേതദാഖ്യാഹി മേഽനഘ ॥ ൩൫ ॥
അനുവ്രതാനാം ശിഷ്യാണാം പുത്രാണാം ച ദ്വിജോത്തമ ।
അനാപൃഷ്ടമപി ബ്രൂയുര്ഗുരവോ ദീനവത്സലാഃ ॥ ൩൬ ॥
അനാപൃഷ്ടമപി ബ്രൂയുര്ഗുരവോ ദീനവത്സലാഃ ॥ ൩൬ ॥
തത്ത്വാനാം ഭഗവംസ്തേഷാം കതിധാ പ്രതിസംക്രമഃ ।
തത്രേമം ക ഉപാസീരന് ക ഉ സ്വിദനുശേരതേ ॥ ൩൭ ॥
തത്രേമം ക ഉപാസീരന് ക ഉ സ്വിദനുശേരതേ ॥ ൩൭ ॥
പുരുഷസ്യ ച സംസ്ഥാനം സ്വരൂപം വാ പരസ്യ ച ।
ജ്ഞാനം ച നൈഗമം യത്തദ്ഗുരുശിഷ്യപ്രയോജനമ് ॥ ൩൮ ॥
ജ്ഞാനം ച നൈഗമം യത്തദ്ഗുരുശിഷ്യപ്രയോജനമ് ॥ ൩൮ ॥
നിമിത്താനി ച തസ്യേഹ പ്രോക്താന്യനഘസൂരിഭിഃ ।
സ്വതോ ജ്ഞാനം കുതഃ പുംസാം ഭക്തിര്വൈരാഗ്യമേവ വാ ॥ ൩൯ ॥
സ്വതോ ജ്ഞാനം കുതഃ പുംസാം ഭക്തിര്വൈരാഗ്യമേവ വാ ॥ ൩൯ ॥
ഏതാന്മേ പൃച്ഛതഃ പ്രശ്നാന് ഹരേഃ കര്മവിവിത്സയാ ।
ബ്രൂഹി മേഽജ്ഞസ്യ മിത്രത്വാദജയാ നഷ്ടചക്ഷുഷഃ ॥ ൪൦ ॥
ബ്രൂഹി മേഽജ്ഞസ്യ മിത്രത്വാദജയാ നഷ്ടചക്ഷുഷഃ ॥ ൪൦ ॥
സര്വേ വേദാശ്ച യജ്ഞാശ്ച തപോ ദാനാനി ചാനഘ ।
ജീവാഭയപ്രദാനസ്യ ന കുര്വീരന് കലാമപി ॥ ൪൧ ॥
ജീവാഭയപ്രദാനസ്യ ന കുര്വീരന് കലാമപി ॥ ൪൧ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
സ ഇത്ഥമാപൃഷ്ടപുരാണകല്പഃ കുരുപ്രധാനേന മുനിപ്രധാനഃ ।
പ്രവൃദ്ധഹര്ഷോ ഭഗവത്കഥായാം സഞ്ചോദിതസ്തം പ്രഹസന്നിവാഹ ॥ ൪൨ ॥
സ ഇത്ഥമാപൃഷ്ടപുരാണകല്പഃ കുരുപ്രധാനേന മുനിപ്രധാനഃ ।
പ്രവൃദ്ധഹര്ഷോ ഭഗവത്കഥായാം സഞ്ചോദിതസ്തം പ്രഹസന്നിവാഹ ॥ ൪൨ ॥