ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ
ନିଶମ୍ଯ ଗଦତାମେଵମୃଷୀଣାଂ ଧନୁଷି ଧ୍ରୁଵଃ ।
ସନ୍ଦଧେଽସ୍ତ୍ରମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଯନ୍ନାରାଯଣନିର୍ମିତମ୍ ॥ ୧ ॥
ନିଶମ୍ଯ ଗଦତାମେଵମୃଷୀଣାଂ ଧନୁଷି ଧ୍ରୁଵଃ ।
ସନ୍ଦଧେଽସ୍ତ୍ରମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଯନ୍ନାରାଯଣନିର୍ମିତମ୍ ॥ ୧ ॥
ସନ୍ଧୀଯମାନ ଏତସ୍ମିନ୍ମାଯା ଗୁହ୍ଯକନିର୍ମିତାଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିନେଶୁର୍ଵିଦୁର କ୍ଲେଶା ଜ୍ଞାନୋଦଯେ ଯଥା ॥ ୨ ॥
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିନେଶୁର୍ଵିଦୁର କ୍ଲେଶା ଜ୍ଞାନୋଦଯେ ଯଥା ॥ ୨ ॥
ତସ୍ଯାର୍ଷାସ୍ତ୍ରଂ ଧନୁଷି ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତଃ
ସୁଵର୍ଣପୁଙ୍ଖାଃ କଲହଂସଵାସସଃ ।
ଵିନିଃସୃତା ଆଵିଵିଶୁର୍ଦ୍ଵିଷଦ୍ବଲଂ
ଯଥା ଵନଂ ଭୀମରଵାଃ ଶିଖଣ୍ଡିନଃ ॥ ୩ ॥
ସୁଵର୍ଣପୁଙ୍ଖାଃ କଲହଂସଵାସସଃ ।
ଵିନିଃସୃତା ଆଵିଵିଶୁର୍ଦ୍ଵିଷଦ୍ବଲଂ
ଯଥା ଵନଂ ଭୀମରଵାଃ ଶିଖଣ୍ଡିନଃ ॥ ୩ ॥
ତୈସ୍ତିଗ୍ମଧାରୈଃ ପ୍ରଧନେ ଶିଲୀମୁଖୈ-
ରିତସ୍ତତଃ ପୁଣ୍ଯଜନା ଉପଦ୍ରୁତାଃ ।
ତମଭ୍ଯଧାଵନ୍ କୁପିତା ଉଦାଯୁଧାଃ
ସୁପର୍ଣମୁନ୍ନଦ୍ଧଫଣା ଇଵାହଯଃ ॥ ୪ ॥
ରିତସ୍ତତଃ ପୁଣ୍ଯଜନା ଉପଦ୍ରୁତାଃ ।
ତମଭ୍ଯଧାଵନ୍ କୁପିତା ଉଦାଯୁଧାଃ
ସୁପର୍ଣମୁନ୍ନଦ୍ଧଫଣା ଇଵାହଯଃ ॥ ୪ ॥
ସ ତାନ୍ ପୃଷତ୍କୈରଭିଧାଵତୋ ମୃଧେ
ନିକୃତ୍ତବାହୂରୁଶିରୋଧରୋଦରାନ୍ ।
ନିନାଯ ଲୋକଂ ପରମର୍କମଣ୍ଡଲଂ
ଵ୍ରଜନ୍ତି ନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଯମୂର୍ଧ୍ଵରେତସଃ ॥ ୫ ॥
ନିକୃତ୍ତବାହୂରୁଶିରୋଧରୋଦରାନ୍ ।
ନିନାଯ ଲୋକଂ ପରମର୍କମଣ୍ଡଲଂ
ଵ୍ରଜନ୍ତି ନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଯମୂର୍ଧ୍ଵରେତସଃ ॥ ୫ ॥
ତାନ୍ ହନ୍ଯମାନାନଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଗୁହ୍ଯକା-
ନନାଗସଶ୍ଚିତ୍ରରଥେନ ଭୂରିଶଃ ।
ଔତ୍ତାନପାଦିଂ କୃପଯା ପିତାମହୋ
ମନୁର୍ଜଗାଦୋପଗତଃ ସହର୍ଷିଭିଃ ॥ ୬ ॥
ନନାଗସଶ୍ଚିତ୍ରରଥେନ ଭୂରିଶଃ ।
ଔତ୍ତାନପାଦିଂ କୃପଯା ପିତାମହୋ
ମନୁର୍ଜଗାଦୋପଗତଃ ସହର୍ଷିଭିଃ ॥ ୬ ॥
ମନୁରୁଵାଚ
ଅଲଂ ଵତ୍ସାତିରୋଷେଣ ତମୋଦ୍ଵାରେଣ ପାପ୍ମନା ।
ଯେନ ପୁଣ୍ଯଜନାନେତାନଵଧୀସ୍ତ୍ଵମନାଗସଃ ॥ ୭ ॥
ଅଲଂ ଵତ୍ସାତିରୋଷେଣ ତମୋଦ୍ଵାରେଣ ପାପ୍ମନା ।
ଯେନ ପୁଣ୍ଯଜନାନେତାନଵଧୀସ୍ତ୍ଵମନାଗସଃ ॥ ୭ ॥
ନାସ୍ମତ୍କୁଲୋଚିତଂ ତାତ କର୍ମୈତତ୍ସଦ୍ଵିଗର୍ହିତମ୍ ।
ଵଧୋ ଯଦୁପଦେଵାନାମାରବ୍ଧସ୍ତେଽକୃତୈନସାମ୍ ॥ ୮ ॥
ଵଧୋ ଯଦୁପଦେଵାନାମାରବ୍ଧସ୍ତେଽକୃତୈନସାମ୍ ॥ ୮ ॥
ନନ୍ଵେକସ୍ଯାପରାଧେନ ପ୍ରସଙ୍ଗାଦ୍ ବହଵୋ ହତାଃ ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧାଭିତପ୍ତେନ ତ୍ଵଯାଙ୍ଗ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ ॥ ୯ ॥
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧାଭିତପ୍ତେନ ତ୍ଵଯାଙ୍ଗ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ ॥ ୯ ॥
ନାଯଂ ମାର୍ଗୋ ହି ସାଧୂନାଂ ହୃଷୀକେଶାନୁଵର୍ତିନାମ୍ ।
ଯଦାତ୍ମାନଂ ପରାଗ୍ଗୃହ୍ଯ ପଶୁଵଦ୍ଭୂତଵୈଶସମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ଯଦାତ୍ମାନଂ ପରାଗ୍ଗୃହ୍ଯ ପଶୁଵଦ୍ଭୂତଵୈଶସମ୍ ॥ ୧୦ ॥
ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭାଵେନ ଭୂତାଵାସଂ ହରିଂ ଭଵାନ୍ ।
ଆରାଧ୍ଯାପ ଦୁରାରାଧ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଆରାଧ୍ଯାପ ଦୁରାରାଧ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ସ ତ୍ଵଂ ହରେରନୁଧ୍ଯାତସ୍ତତ୍ପୁଂସାମପି ସମ୍ମତଃ ।
କଥଂ ତ୍ଵଵଦ୍ଯଂ କୃତଵାନନୁଶିକ୍ଷନ୍ ସତାଂ ଵ୍ରତମ୍ ॥ ୧୨ ॥
କଥଂ ତ୍ଵଵଦ୍ଯଂ କୃତଵାନନୁଶିକ୍ଷନ୍ ସତାଂ ଵ୍ରତମ୍ ॥ ୧୨ ॥
ତିତିକ୍ଷଯା କରୁଣଯା ମୈତ୍ର୍ଯା ଚାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ ।
ସମତ୍ଵେନ ଚ ସର୍ଵାତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି ॥ ୧୩ ॥
ସମତ୍ଵେନ ଚ ସର୍ଵାତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି ॥ ୧୩ ॥
ସମ୍ପ୍ରସନ୍ନେ ଭଗଵତି ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ।
ଵିମୁକ୍ତୋ ଜୀଵନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଵାଣମୃଚ୍ଛତି ॥ ୧୪ ॥
ଵିମୁକ୍ତୋ ଜୀଵନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଵାଣମୃଚ୍ଛତି ॥ ୧୪ ॥
ଭୂତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରାରବ୍ଧୈର୍ଯୋଷିତ୍ପୁରୁଷ ଏଵ ହି ।
ତଯୋର୍ଵ୍ଯଵାଯାତ୍ସମ୍ଭୂତିର୍ଯୋଷିତ୍ପୁରୁଷଯୋରିହ ॥ ୧୫ ॥
ତଯୋର୍ଵ୍ଯଵାଯାତ୍ସମ୍ଭୂତିର୍ଯୋଷିତ୍ପୁରୁଷଯୋରିହ ॥ ୧୫ ॥
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ ସର୍ଗଃ ସ୍ଥିତିଃ ସଂଯମ ଏଵ ଚ ।
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାଦ୍ରାଜନ୍ମାଯଯା ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୧୬ ॥
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାଦ୍ରାଜନ୍ମାଯଯା ପରମାତ୍ମନଃ ॥ ୧୬ ॥
ନିମିତ୍ତମାତ୍ରଂ ତତ୍ରାସୀନ୍ନିର୍ଗୁଣଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ।
ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯତ୍ର ଭ୍ରମତି ଲୋହଵତ୍ ॥ ୧୭ ॥
ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଯତ୍ର ଭ୍ରମତି ଲୋହଵତ୍ ॥ ୧୭ ॥
ସ ଖଲ୍ଵିଦଂ ଭଗଵାନ୍ କାଲଶକ୍ତ୍ଯା
ଗୁଣପ୍ରଵାହେଣ ଵିଭକ୍ତଵୀର୍ଯଃ ।
କରୋତ୍ଯକର୍ତୈଵ ନିହନ୍ତ୍ଯହନ୍ତା
ଚେଷ୍ଟା ଵିଭୂମ୍ନଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯା ॥ ୧୮ ॥
ଗୁଣପ୍ରଵାହେଣ ଵିଭକ୍ତଵୀର୍ଯଃ ।
କରୋତ୍ଯକର୍ତୈଵ ନିହନ୍ତ୍ଯହନ୍ତା
ଚେଷ୍ଟା ଵିଭୂମ୍ନଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯା ॥ ୧୮ ॥
ସୋଽନନ୍ତୋଽନ୍ତକରଃ କାଲୋଽନାଦିରାଦିକୃଦଵ୍ଯଯଃ ।
ଜନଂ ଜନେନ ଜନଯନ୍ମାରଯନ୍ମୃତ୍ଯୁନାନ୍ତକମ୍ ॥ ୧୯ ॥
ଜନଂ ଜନେନ ଜନଯନ୍ମାରଯନ୍ମୃତ୍ଯୁନାନ୍ତକମ୍ ॥ ୧୯ ॥
ନ ଵୈ ସ୍ଵପକ୍ଷୋଽସ୍ଯ ଵିପକ୍ଷ ଏଵ ଵା
ପରସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୋର୍ଵିଶତଃ ସମଂ ପ୍ରଜାଃ ।
ତଂ ଧାଵମାନମନୁଧାଵନ୍ତ୍ଯନୀଶା
ଯଥା ରଜାଂସ୍ଯନିଲଂ ଭୂତସଙ୍ଘାଃ ॥ ୨୦ ॥
ପରସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୋର୍ଵିଶତଃ ସମଂ ପ୍ରଜାଃ ।
ତଂ ଧାଵମାନମନୁଧାଵନ୍ତ୍ଯନୀଶା
ଯଥା ରଜାଂସ୍ଯନିଲଂ ଭୂତସଙ୍ଘାଃ ॥ ୨୦ ॥
ଆଯୁଷୋଽପଚଯଂ ଜନ୍ତୋସ୍ତଥୈଵୋପଚଯଂ ଵିଭୁଃ ।
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ରହିତଃ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଦୁଃସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଦଧାତ୍ଯସୌ ॥ ୨୧ ॥
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ରହିତଃ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଦୁଃସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଦଧାତ୍ଯସୌ ॥ ୨୧ ॥
କେଚିତ୍କର୍ମ ଵଦନ୍ତ୍ଯେନଂ ସ୍ଵଭାଵମପରେ ନୃପ ।
ଏକେ କାଲଂ ପରେ ଦୈଵଂ ପୁଂସଃ କାମମୁତାପରେ ॥ ୨୨ ॥
ଏକେ କାଲଂ ପରେ ଦୈଵଂ ପୁଂସଃ କାମମୁତାପରେ ॥ ୨୨ ॥
ଅଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ନାନାଶକ୍ତ୍ଯୁଦଯସ୍ଯ ଚ ।
ନ ଵୈ ଚିକୀର୍ଷିତଂ ତାତ କୋ ଵେଦାଥ ସ୍ଵସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୨୩ ॥
ନ ଵୈ ଚିକୀର୍ଷିତଂ ତାତ କୋ ଵେଦାଥ ସ୍ଵସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୨୩ ॥
ନ ଚୈତେ ପୁତ୍ରକ ଭ୍ରାତୁର୍ହନ୍ତାରୋ ଧନଦାନୁଗାଃ । ଵିସର୍ଗାଦାନଯୋସ୍ତାତ ପୁଂସୋ ଦୈଵଂ ହି କାରଣମ୍ ॥ ୨୪ ॥
ସ ଏଵ ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜତି ସ ଏଵାଵତି ହନ୍ତି ଚ ।
ଅଥାପି ହ୍ଯନହଙ୍କାରାନ୍ନାଜ୍ଯତେ ଗୁଣକର୍ମଭିଃ ॥ ୨୫ ॥
ଅଥାପି ହ୍ଯନହଙ୍କାରାନ୍ନାଜ୍ଯତେ ଗୁଣକର୍ମଭିଃ ॥ ୨୫ ॥
ଏଷ ଭୂତାନି ଭୂତାତ୍ମା ଭୂତେଶୋ ଭୂତଭାଵନଃ ।
ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମାଯଯା ଯୁକ୍ତଃ ସୃଜତ୍ଯତ୍ତି ଚ ପାତି ଚ ॥ ୨୬ ॥
ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମାଯଯା ଯୁକ୍ତଃ ସୃଜତ୍ଯତ୍ତି ଚ ପାତି ଚ ॥ ୨୬ ॥
ତମେଵ ମୃତ୍ଯୁମମୃତଂ ତାତ ଦୈଵଂ
ସର୍ଵାତ୍ମନୋପେହି ଜଗତ୍ପରାଯଣମ୍ ।
ଯସ୍ମୈ ବଲିଂ ଵିଶ୍ଵସୃଜୋ ହରନ୍ତି
ଗାଵୋ ଯଥା ଵୈ ନସି ଦାମଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥ ୨୭ ॥
ସର୍ଵାତ୍ମନୋପେହି ଜଗତ୍ପରାଯଣମ୍ ।
ଯସ୍ମୈ ବଲିଂ ଵିଶ୍ଵସୃଜୋ ହରନ୍ତି
ଗାଵୋ ଯଥା ଵୈ ନସି ଦାମଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥ ୨୭ ॥
ଯଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷୋ ଜନନୀଂ ତ୍ଵଂ ଵିହାଯ
ମାତୁଃ ସପତ୍ନ୍ଯା ଵଚସା ଭିନ୍ନମର୍ମା ।
ଵନଂ ଗତସ୍ତପସା ପ୍ରତ୍ଯଗକ୍ଷ-
ମାରାଧ୍ଯ ଲେଭେ ମୂର୍ଧ୍ନି ପଦଂ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ॥ ୨୮ ॥
ମାତୁଃ ସପତ୍ନ୍ଯା ଵଚସା ଭିନ୍ନମର୍ମା ।
ଵନଂ ଗତସ୍ତପସା ପ୍ରତ୍ଯଗକ୍ଷ-
ମାରାଧ୍ଯ ଲେଭେ ମୂର୍ଧ୍ନି ପଦଂ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ॥ ୨୮ ॥
ତମେନମଙ୍ଗାତ୍ମନି ମୁକ୍ତଵିଗ୍ରହେ
ଵ୍ଯପାଶ୍ରିତଂ ନିର୍ଗୁଣମେକମକ୍ଷରମ୍ ।
ଆତ୍ମାନମନ୍ଵିଚ୍ଛ ଵିମୁକ୍ତମାତ୍ମଦୃଗ୍
ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ଭେଦମସତ୍ପ୍ରତୀଯତେ ॥ ୨୯ ॥
ଵ୍ଯପାଶ୍ରିତଂ ନିର୍ଗୁଣମେକମକ୍ଷରମ୍ ।
ଆତ୍ମାନମନ୍ଵିଚ୍ଛ ଵିମୁକ୍ତମାତ୍ମଦୃଗ୍
ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ଭେଦମସତ୍ପ୍ରତୀଯତେ ॥ ୨୯ ॥
ତ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମନି ତଦା ଭଗଵତ୍ଯନନ୍ତ
ଆନନ୍ଦମାତ୍ର ଉପପନ୍ନସମସ୍ତଶକ୍ତୌ ।
ଭକ୍ତିଂ ଵିଧାଯ ପରମାଂ ଶନକୈରଵିଦ୍ଯା-
ଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିଭେତ୍ସ୍ଯସି ମମାହମିତି ପ୍ରରୂଢମ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଆନନ୍ଦମାତ୍ର ଉପପନ୍ନସମସ୍ତଶକ୍ତୌ ।
ଭକ୍ତିଂ ଵିଧାଯ ପରମାଂ ଶନକୈରଵିଦ୍ଯା-
ଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିଭେତ୍ସ୍ଯସି ମମାହମିତି ପ୍ରରୂଢମ୍ ॥ ୩୦ ॥
ସଂଯଚ୍ଛ ରୋଷଂ ଭଦ୍ରଂ ତେ ପ୍ରତୀପଂ ଶ୍ରେଯସାଂ ପରମ୍ ।
ଶ୍ରୁତେନ ଭୂଯସା ରାଜନ୍ନଗଦେନ ଯଥାମଯମ୍ ॥ ୩୧ ॥
ଶ୍ରୁତେନ ଭୂଯସା ରାଜନ୍ନଗଦେନ ଯଥାମଯମ୍ ॥ ୩୧ ॥
ଯେନୋପସୃଷ୍ଟାତ୍ପୁରୁଷାଲ୍ଲୋକ ଉଦ୍ଵିଜତେ ଭୃଶମ୍ ।
ନ ବୁଧସ୍ତଦ୍ଵଶଂ ଗଚ୍ଛେଦିଚ୍ଛନ୍ନଭଯମାତ୍ମନଃ ॥ ୩୨ ॥
ନ ବୁଧସ୍ତଦ୍ଵଶଂ ଗଚ୍ଛେଦିଚ୍ଛନ୍ନଭଯମାତ୍ମନଃ ॥ ୩୨ ॥
ହେଲନଂ ଗିରିଶଭ୍ରାତୁର୍ଧନଦସ୍ଯ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ ।
ଯଜ୍ଜଘ୍ନିଵାନ୍ ପୁଣ୍ଯଜନାନ୍ ଭ୍ରାତୃଘ୍ନାନିତ୍ଯମର୍ଷିତଃ ॥ ୩୩ ॥
ଯଜ୍ଜଘ୍ନିଵାନ୍ ପୁଣ୍ଯଜନାନ୍ ଭ୍ରାତୃଘ୍ନାନିତ୍ଯମର୍ଷିତଃ ॥ ୩୩ ॥
ତଂ ପ୍ରସାଦଯ ଵତ୍ସାଶୁ ସନ୍ନତ୍ଯା ପ୍ରଶ୍ରଯୋକ୍ତିଭିଃ ।
ନ ଯାଵନ୍ମହତାଂ ତେଜଃ କୁଲଂ ନୋଽଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥ ୩୪ ॥
ନ ଯାଵନ୍ମହତାଂ ତେଜଃ କୁଲଂ ନୋଽଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥ ୩୪ ॥
ଏଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ପୌତ୍ରମନୁଶାସ୍ଯ ମନୁର୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ।
ତେନାଭିଵନ୍ଦିତଃ ସାକମୃଷିଭିଃ ସ୍ଵପୁରଂ ଯଯୌ ॥ ୩୫ ॥
ତେନାଭିଵନ୍ଦିତଃ ସାକମୃଷିଭିଃ ସ୍ଵପୁରଂ ଯଯୌ ॥ ୩୫ ॥