Lord Krishna

શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૪.૨૧

(Srimad Bhagavatam Canto 4, Chapter 21 — Pṛthu Instructs His Citizens in Gujarati)

Vyasa

Also known as mauktikaih kusumasragbhirdukulaih svarnatoranaih

Pṛthu Instructs His Citizens. Śrīmad Bhāgavatam Canto 4, Chapter 21 (Dhruva, Pṛthu and the Early Kings), 52 verses in Sanskrit with transliteration in 9 scripts.

મૈત્રેય ઉવાચ।
મૌક્તિકૈઃ કુસુમસ્રગ્ભિર્દુકૂલૈઃ સ્વર્ણતોરણૈઃ ।
મહાસુરભિભિર્ધૂપૈર્મણ્ડિતં તત્ર તત્ર વૈ
ચન્દનાગુરુતોયાર્દ્રરથ્યાચત્વરમાર્ગવત્ ।
પુષ્પાક્ષતફલૈસ્તોક્મૈર્લાજૈરર્ચિર્ભિરર્ચિતમ્ ॥ ૨ ॥
સવૃન્દૈઃ કદલીસ્તમ્ભૈઃ પૂગપોતૈઃ પરિષ્કૃતમ્ ।
તરુપલ્લવમાલાભિઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્ ॥ ૩ ॥
પ્રજાસ્તં દીપબલિભિઃ સમ્ભૃતાશેષમઙ્ગલૈઃ ।
અભીયુર્મૃષ્ટકન્યાશ્ચ મૃષ્ટકુણ્ડલમણ્ડિતાઃ ॥ ૪ ॥
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષેણ બ્રહ્મઘોષેણ ચર્ત્વિજામ્ ।
વિવેશ ભવનં વીરઃ સ્તૂયમાનો ગતસ્મયઃ ॥ ૫ ॥
પૂજિતઃ પૂજયામાસ તત્ર તત્ર મહાયશાઃ ।
પૌરાઞ્જાનપદાંસ્તાંસ્તાન્પ્રીતઃ પ્રિયવરપ્રદઃ ॥ ૬ ॥
સ એવમાદીન્યનવદ્યચેષ્ટિતઃ
કર્માણિ ભૂયાંસિ મહાન્મહત્તમઃ ।
કુર્વન્ શશાસાવનિમણ્ડલં યશઃ
સ્ફીતં નિધાયારુરુહે પરં પદમ્ ॥ ૭ ॥
સૂત ઉવાચ
તદાદિરાજસ્ય યશો વિજૃમ્ભિતં
ગુણૈરશેષૈર્ગુણવત્સભાજિતમ્ ।
ક્ષત્તા મહાભાગવતઃ સદસ્પતે
કૌષારવિં પ્રાહ ગૃણન્તમર્ચયન્ ॥ ૮ ॥
વિદુર ઉવાચ
સોઽભિષિક્તઃ પૃથુર્વિપ્રૈર્લબ્ધાશેષસુરાર્હણઃ ।
બિભ્રત્ સ વૈષ્ણવં તેજો બાહ્વોર્યાભ્યાં દુદોહ ગામ્ ॥ ૯ ॥
કો ન્વસ્ય કીર્તિં ન શૃણોત્યભિજ્ઞો
યદ્વિક્રમોચ્છિષ્ટમશેષભૂપાઃ ।
લોકાઃ સપાલા ઉપજીવન્તિ કામ-
મદ્યાપિ તન્મે વદ કર્મ શુદ્ધમ્ ॥ ૧૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ગઙ્ગાયમુનયોર્નદ્યોરન્તરા ક્ષેત્રમાવસન્ ।
આરબ્ધાનેવ બુભુજે ભોગાન્ પુણ્યજિહાસયા ॥ ૧૧ ॥
સર્વત્રાસ્ખલિતાદેશઃ સપ્તદ્વીપૈકદણ્ડધૃક્ ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણકુલાદન્યત્રાચ્યુતગોત્રતઃ ॥ ૧૨ ॥
એકદાસીન્મહાસત્રદીક્ષા તત્ર દિવૌકસામ્ ।
સમાજો બ્રહ્મર્ષીણાં ચ રાજર્ષીણાં ચ સત્તમ ॥ ૧૩ ॥
તસ્મિન્નર્હત્સુ સર્વેષુ સ્વર્ચિતેષુ યથાર્હતઃ ।
ઉત્થિતઃ સદસો મધ્યે તારાણામુડુરાડિવ ॥ ૧૪ ॥
પ્રાંશુઃ પીનાયતભુજો ગૌરઃ કઞ્જારુણેક્ષણઃ ।
સુનાસઃ સુમુખઃ સૌમ્યઃ પીનાંસઃ સુદ્વિજસ્મિતઃ ॥ ૧૫ ॥
વ્યૂઢવક્ષા બૃહચ્છ્રોણિર્વલિવલ્ગુદલોદરઃ ।
આવર્તનાભિરોજસ્વી કાઞ્ચનોરુરુદગ્રપાત્ ॥ ૧૬ ॥
સૂક્ષ્મવક્રાસિતસ્નિગ્ધમૂર્ધજઃ કમ્બુકન્ધરઃ ।
મહાધને દુકૂલાગ્ર્યે પરિધાયોપવીય ચ ॥ ૧૭ ॥
વ્યઞ્જિતાશેષગાત્રશ્રીર્નિયમે ન્યસ્તભૂષણઃ ।
કૃષ્ણાજિનધરઃ શ્રીમાન્ કુશપાણિઃકૃતોચિતઃ ॥ ૧૮ ॥
શિશિરસ્નિગ્ધતારાક્ષઃ સમૈક્ષત સમન્તતઃ ।
ઊચિવાનિદમુર્વીશઃ સદઃ સંહર્ષયન્નિવ ॥ ૧૯ ॥
ચારુ ચિત્રપદં શ્લક્ષ્ણં મૃષ્ટં ગૂઢમવિક્લવમ્ ।
સર્વેષામુપકારાર્થં તદા અનુવદન્નિવ ॥ ૨૦ ॥
રાજોવાચ
સભ્યાઃ શૃણુત ભદ્રં વઃ સાધવો ય ઇહાગતાઃ ।
સત્સુ જિજ્ઞાસુભિર્ધર્મમાવેદ્યં સ્વમનીષિતમ્ ॥ ૨૧ ॥
અહં દણ્ડધરો રાજા પ્રજાનામિહ યોજિતઃ ।
રક્ષિતા વૃત્તિદઃ સ્વેષુ સેતુષુ સ્થાપિતા પૃથક્ ॥ ૨૨ ॥
તસ્ય મે તદનુષ્ઠાનાદ્યાનાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ।
લોકાઃ સ્યુઃ કામસન્દોહા યસ્ય તુષ્યતિ દિષ્ટદૃક્ ॥ ૨૩ ॥
ય ઉદ્ધરેત્કરં રાજા પ્રજા ધર્મેષ્વશિક્ષયન્ ।
પ્રજાનાં શમલં ભુઙ્ક્તે ભગં ચ સ્વં જહાતિ સઃ ॥ ૨૪ ॥
તત્ પ્રજા ભર્તૃપિણ્ડાર્થં સ્વાર્થમેવાનસૂયવઃ ।
કુરુતાધોક્ષજધિયસ્તર્હિ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ॥ ૨૫ ॥
યૂયં તદનુમોદધ્વં પિતૃદેવર્ષયોઽમલાઃ ।
કર્તુઃ શાસ્તુરનુજ્ઞાતુસ્તુલ્યં યત્પ્રેત્ય તત્ફલમ્ ॥ ૨૬ ॥
અસ્તિ યજ્ઞપતિર્નામ કેષાઞ્ચિદર્હસત્તમાઃ ।
ઇહામુત્ર ચ લક્ષ્યન્તે જ્યોત્સ્નાવત્યઃ ક્વચિદ્ભુવઃ ॥ ૨૭ ॥
મનોરુત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવસ્યાપિ મહીપતેઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય રાજર્ષેરઙ્ગસ્યાસ્મત્પિતુઃ પિતુઃ ॥ ૨૮ ॥
ઈદૃશાનામથાન્યેષામજસ્ય ચ ભવસ્ય ચ ।
પ્રહ્લાદસ્ય બલેશ્ચાપિ કૃત્યમસ્તિ ગદાભૃતા ॥ ૨૯ ॥
દૌહિત્રાદીનૃતે મૃત્યોઃ શોચ્યાન્ ધર્મવિમોહિતાન્ ।
વર્ગસ્વર્ગાપવર્ગાણાં પ્રાયેણૈકાત્મ્યહેતુના ॥ ૩૦ ॥
યત્પાદસેવાભિરુચિસ્તપસ્વિના-
મશેષજન્મોપચિતં મલં ધિયઃ ।
સદ્યઃ ક્ષિણોત્યન્વહમેધતી સતી
યથા પદાઙ્ગુષ્ઠવિનિઃસૃતા સરિત્ ॥ ૩૧ ॥
વિનિર્ધુતાશેષમનોમલઃ પુમા-
નસઙ્ગવિજ્ઞાનવિશેષવીર્યવાન્ ।
યદઙ્ઘ્રિમૂલે કૃતકેતનઃ પુન-
ર્ન સંસૃતિં ક્લેશવહાં પ્રપદ્યતે ॥ ૩૨ ॥
તમેવ યૂયં ભજતાત્મવૃત્તિભિ-
ર્મનોવચઃકાયગુણૈઃ સ્વકર્મભિઃ ।
અમાયિનઃ કામદુઘાઙ્ઘ્રિપઙ્કજં
યથાધિકારાવસિતાર્થસિદ્ધયઃ ॥ ૩૩ ॥
અસાવિહાનેકગુણોઽગુણોઽધ્વરઃ
પૃથગ્વિધદ્રવ્યગુણક્રિયોક્તિભિઃ ।
સમ્પદ્યતેઽર્થાશયલિઙ્ગનામભિ-
ર્વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનઃ સ્વરૂપતઃ ॥ ૩૪ ॥
પ્રધાનકાલાશયધર્મસઙ્ગ્રહે
શરીર એષ પ્રતિપદ્ય ચેતનામ્ ।
ક્રિયાફલત્વેન વિભુર્વિભાવ્યતે
યથાનલો દારુષુ તદ્ગુણાત્મકઃ ॥ ૩૫ ॥
અહો મમામી વિતરન્ત્યનુગ્રહં
હરિં ગુરું યજ્ઞભુજામધીશ્વરમ્ ।
સ્વધર્મયોગેન યજન્તિ મામકા
નિરન્તરં ક્ષોણિતલે દૃઢવ્રતાઃ ॥ ૩૬ ॥
મા જાતુ તેજઃ પ્રભવેન્મહર્દ્ધિભિ-
સ્તિતિક્ષયા તપસા વિદ્યયા ચ ।
દેદીપ્યમાનેઽજિતદેવતાનાં
કુલે સ્વયં રાજકુલાદ્ દ્વિજાનામ્ ॥ ૩૭ ॥
બ્રહ્મણ્યદેવઃ પુરુષઃ પુરાતનો
નિત્યં હરિર્યચ્ચરણાભિવન્દનાત્ ।
અવાપ લક્ષ્મીમનપાયિનીં યશો
જગત્પવિત્રં ચ મહત્તમાગ્રણીઃ ॥ ૩૮ ॥
યત્સેવયાશેષગુહાશયઃ સ્વરાડ્
વિપ્રપ્રિયસ્તુષ્યતિ કામમીશ્વરઃ ।
તદેવ તદ્ધર્મપરૈર્વિનીતૈઃ
સર્વાત્મના બ્રહ્મકુલં નિષેવ્યતામ્ ॥ ૩૯ ॥
પુમાઁલ્લભેતાનતિવેલમાત્મનઃ
પ્રસીદતોઽત્યન્તશમં સ્વતઃ સ્વયમ્ ।
યન્નિત્યસમ્બન્ધનિષેવયા તતઃ
પરં કિમત્રાસ્તિ મુખં હવિર્ભુજામ્ ॥ ૪૦ ॥
અશ્નાત્યનન્તઃ ખલુ તત્ત્વકોવિદૈઃ
શ્રદ્ધાહુતં યન્મુખ ઇજ્યનામભિઃ ।
ન વૈ તથા ચેતનયા બહિષ્કૃતે
હુતાશને પારમહંસ્યપર્યગુઃ ॥ ૪૧ ॥
યદ્બ્રહ્મ નિત્યં વિરજં સનાતનં
શ્રદ્ધાતપોમઙ્ગલમૌનસંયમૈઃ ।
સમાધિના બિભ્રતિ હાર્થદૃષ્ટયે
યત્રેદમાદર્શ ઇવાવભાસતે ॥ ૪૨ ॥
તેષામહં પાદસરોજરેણુ-
માર્યા વહેયાધિકિરીટમાયુઃ ।
યં નિત્યદા બિભ્રત આશુ પાપં
નશ્યત્યમું સર્વગુણા ભજન્તિ ॥ ૪૩ ॥
ગુણાયનં શીલધનં કૃતજ્ઞં
વૃદ્ધાશ્રયં સંવૃણતેઽનુ સમ્પદઃ ।
પ્રસીદતાં બ્રહ્મકુલં ગવાં ચ
જનાર્દનઃ સાનુચરશ્ચ મહ્યમ્ ॥ ૪૪ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ બ્રુવાણં નૃપતિં પિતૃદેવદ્વિજાતયઃ ।
તુષ્ટુવુર્હૃષ્ટમનસઃ સાધુવાદેન સાધવઃ ॥ ૪૫ ॥
પુત્રેણ જયતે લોકાનિતિ સત્યવતી શ્રુતિઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડહતઃ પાપો યદ્વેનોઽત્યતરત્તમઃ ॥ ૪૬ ॥
હિરણ્યકશિપુશ્ચાપિ ભગવન્નિન્દયા તમઃ ।
વિવિક્ષુરત્યગાત્સૂનોઃ પ્રહ્લાદસ્યાનુભાવતઃ ॥ ૪૭ ॥
વીરવર્ય પિતઃ પૃથ્વ્યાઃ સમાઃ સઞ્જીવ શાશ્વતીઃ ।
યસ્યેદૃશ્યચ્યુતે ભક્તિઃ સર્વલોકૈકભર્તરિ ॥ ૪૮ ॥
અહો વયં હ્યદ્ય પવિત્રકીર્તે
ત્વયૈવ નાથેન મુકુન્દનાથાઃ ।
ય ઉત્તમશ્લોકતમસ્ય વિષ્ણો-
ર્બ્રહ્મણ્યદેવસ્ય કથાં વ્યનક્તિ ॥ ૪૯ ॥
નાત્યદ્ભુતમિદં નાથ તવાજીવ્યાનુશાસનમ્ ।
પ્રજાનુરાગો મહતાં પ્રકૃતિઃ કરુણાત્મનામ્ ॥ ૫૦ ॥
અદ્ય નસ્તમસઃ પારસ્ત્વયોપાસાદિતઃ પ્રભો ।
ભ્રામ્યતાં નષ્ટદૃષ્ટીનાં કર્મભિર્દૈવસંજ્ઞિતૈઃ ॥ ૫૧ ॥
નમો વિવૃદ્ધસત્ત્વાય પુરુષાય મહીયસે ।
યો બ્રહ્મ ક્ષત્રમાવિશ્ય બિભર્તીદં સ્વતેજસા ॥ ૫૨ ॥

Explore More