Lord Krishna

શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૪.૨૨

(Srimad Bhagavatam Canto 4, Chapter 22 — The Kumāras Instruct King Pṛthu in Gujarati)

Vyasa

Also known as janesu pragrnatsvevam prthum prthulavikramam

The Kumāras Instruct King Pṛthu. Śrīmad Bhāgavatam Canto 4, Chapter 22 (Dhruva, Pṛthu and the Early Kings), 63 verses in Sanskrit with transliteration in 9 scripts.

#of 63
મૈત્રેય ઉવાચ
જનેષુ પ્રગૃણત્સ્વેવં પૃથું પૃથુલવિક્રમમ્ ।
તત્રોપજગ્મુર્મુનયશ્ચત્વારઃ સૂર્યવર્ચસઃ ॥ ૧ ॥
તાંસ્તુ સિદ્ધેશ્વરાન્ રાજા વ્યોમ્નોઽવતરતોઽર્ચિષા ।
લોકાનપાપાન્ કુર્વાણાન્ સાનુગોઽચષ્ટ લક્ષિતાન્ ॥ ૨ ॥
તદ્દર્શનોદ્ગતાન્ પ્રાણાન્ પ્રત્યાદિત્સુરિવોત્થિતઃ ।
સસદસ્યાનુગો વૈન્ય ઇન્દ્રિયેશો ગુણાનિવ ॥ ૩ ॥
ગૌરવાદ્યન્ત્રિતઃ સભ્યઃ પ્રશ્રયાનતકન્ધરઃ ।
વિધિવત્પૂજયાં ચક્રે ગૃહીતાધ્યર્હણાસનાન્ ॥ ૪ ॥
તત્પાદશૌચસલિલૈર્માર્જિતાલકબન્ધનઃ ।
તત્ર શીલવતાં વૃત્તમાચરન્માનયન્નિવ ॥ ૫ ॥
હાટકાસન આસીનાન્ સ્વધિષ્ણ્યેષ્વિવ પાવકાન્ ।
શ્રદ્ધાસંયમસંયુક્તઃ પ્રીતઃ પ્રાહ ભવાગ્રજાન્ ॥ ૬ ॥
પૃથુરુવાચ
અહો આચરિતં કિં મે મઙ્ગલં મઙ્ગલાયનાઃ ।
યસ્ય વો દર્શનં હ્યાસીદ્દુર્દર્શાનાં ચ યોગિભિઃ ॥ ૭ ॥
કિં તસ્ય દુર્લભતરમિહ લોકે પરત્ર ચ ।
યસ્ય વિપ્રાઃ પ્રસીદન્તિ શિવો વિષ્ણુશ્ચ સાનુગઃ ॥ ૮ ॥
નૈવ લક્ષયતે લોકો લોકાન્ પર્યટતોઽપિ યાન્ ।
યથા સર્વદૃશં સર્વ આત્માનં યેઽસ્ય હેતવઃ ॥ ૯ ॥
અધના અપિ તે ધન્યાઃ સાધવો ગૃહમેધિનઃ ।
યદ્ગૃહા હ્યર્હવર્યામ્બુતૃણભૂમીશ્વરાવરાઃ ॥ ૧૦ ॥
વ્યાલાલયદ્રુમા વૈ તેષ્વરિક્તાખિલસમ્પદઃ ।
યદ્ગૃહાસ્તીર્થપાદીયપાદતીર્થવિવર્જિતાઃ ॥ ૧૧ ॥
સ્વાગતં વો દ્વિજશ્રેષ્ઠા યદ્વ્રતાનિ મુમુક્ષવઃ ।
ચરન્તિ શ્રદ્ધયા ધીરા બાલા એવ બૃહન્તિ ચ ॥ ૧૨ ॥
કચ્ચિન્નઃ કુશલં નાથા ઇન્દ્રિયાર્થાર્થવેદિનામ્ ।
વ્યસનાવાપ એતસ્મિન્પતિતાનાં સ્વકર્મભિઃ ॥ ૧૩ ॥
ભવત્સુ કુશલપ્રશ્ન આત્મારામેષુ નેષ્યતે ।
કુશલાકુશલા યત્ર ન સન્તિ મતિવૃત્તયઃ ॥ ૧૪ ॥
તદહં કૃતવિશ્રમ્ભઃ સુહૃદો વસ્તપસ્વિનામ્ ।
સમ્પૃચ્છે ભવ એતસ્મિન્ ક્ષેમઃ કેનાઞ્જસા ભવેત્ ॥ ૧૫ ॥
વ્યક્તમાત્મવતામાત્મા ભગવાનાત્મભાવનઃ ।
સ્વાનામનુગ્રહાયેમાં સિદ્ધરૂપી ચરત્યજઃ ॥ ૧૬ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
પૃથોસ્તત્સૂક્તમાકર્ણ્ય સારં સુષ્ઠુ મિતં મધુ ।
સ્મયમાન ઇવ પ્રીત્યા કુમારઃ પ્રત્યુવાચહ ॥ ૧૭ ॥
સનત્કુમાર ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ સર્વભૂતહિતાત્મના ।
ભવતા વિદુષા ચાપિ સાધૂનાં મતિરીદૃશી ॥ ૧૮ ॥
સઙ્ગમઃ ખલુ સાધૂનામુભયેષાં ચ સમ્મતઃ ।
યત્સમ્ભાષણસમ્પ્રશ્નઃ સર્વેષાં વિતનોતિ શમ્ ॥ ૧૯ ॥
અસ્ત્યેવ રાજન્ ભવતો મધુદ્વિષઃ
પાદારવિન્દસ્ય ગુણાનુવાદને ।
રતિર્દુરાપા વિધુનોતિ નૈષ્ઠિકી
કામં કષાયં મલમન્તરાત્મનઃ ॥ ૨૦ ॥
શાસ્ત્રેષ્વિયાનેવ સુનિશ્ચિતો નૃણાં
ક્ષેમસ્ય સધ્ર્યગ્વિમૃશેષુ હેતુઃ ।
અસઙ્ગ આત્મવ્યતિરિક્ત આત્મનિ
દૃઢા રતિર્બ્રહ્મણિ નિર્ગુણે ચ યા ॥ ૨૧ ॥
સા શ્રદ્ધયા ભગવદ્ધર્મચર્યયા
જિજ્ઞાસયાધ્યાત્મિકયોગનિષ્ઠયા ।
યોગેશ્વરોપાસનયા ચ નિત્યં
પુણ્યશ્રવઃકથયા પુણ્યયા ચ ॥ ૨૨ ॥
અર્થેન્દ્રિયારામસગોષ્ઠ્યતૃષ્ણયા
તત્સમ્મતાનામપરિગ્રહેણ ચ ।
વિવિક્તરુચ્યા પરિતોષ આત્મનિ
વિના હરેર્ગુણપીયૂષપાનાત્ ॥ ૨૩ ॥
અહિંસયા પારમહંસ્યચર્યયા
સ્મૃત્યા મુકુન્દાચરિતાગ્ર્યસીધુના ।
યમૈરકામૈર્નિયમૈશ્ચાપ્યનિન્દયા
નિરીહયા દ્વન્દ્વતિતિક્ષયા ચ ॥ ૨૪ ॥
હરેર્મુહુસ્તત્પરકર્ણપૂર
ગુણાભિધાનેન વિજૃમ્ભમાણયા ।
ભક્ત્યા હ્યસઙ્ગઃ સદસત્યનાત્મનિ
સ્યાન્નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ ચાઞ્જસા રતિઃ ॥ ૨૫ ॥
યદા રતિર્બ્રહ્મણિ નૈષ્ઠિકી પુમા-
નાચાર્યવાન્ જ્ઞાનવિરાગરંહસા ।
દહત્યવીર્યં હૃદયં જીવકોશં
પઞ્ચાત્મકં યોનિમિવોત્થિતોઽગ્નિઃ ॥ ૨૬ ॥
દગ્ધાશયો મુક્તસમસ્તતદ્ગુણો
નૈવાત્મનો બહિરન્તર્વિચષ્ટે ।
પરાત્મનોર્યદ્વયવધાનં પુરસ્તાત્
સ્વપ્ને યથા પુરુષસ્તદ્વિનાશે ॥ ૨૭ ॥
આત્માનમિન્દ્રિયાર્થં ચ પરં યદુભયોરપિ ।
સત્યાશય ઉપાધૌ વૈ પુમાન્ પશ્યતિ નાન્યદા ॥ ૨૮ ॥
નિમિત્તે સતિ સર્વત્ર જલાદાવપિ પૂરુષઃ ।
આત્મનશ્ચ પરસ્યાપિ ભિદાં પશ્યતિ નાન્યદા ॥ ૨૯ ॥
ઇન્દ્રિયૈર્વિષયાકૃષ્ટૈરાક્ષિપ્તં ધ્યાયતાં મનઃ ।
ચેતનાં હરતે બુદ્ધેઃ સ્તમ્બસ્તોયમિવ હ્રદાત્ ॥ ૩૦ ॥
ભ્રશ્યત્યનુસ્મૃતિશ્ચિત્તં જ્ઞાનભ્રંશઃ સ્મૃતિક્ષયે ।
તદ્રોધં કવયઃ પ્રાહુરાત્માપહ્નવમાત્મનઃ ॥ ૩૧ ॥
નાતઃ પરતરો લોકે પુંસઃ સ્વાર્થવ્યતિક્રમઃ ।
યદધ્યન્યસ્ય પ્રેયસ્ત્વમાત્મનઃ સ્વવ્યતિક્રમાત્ ॥ ૩૨ ॥
અર્થેન્દ્રિયાર્થાભિધ્યાનં સર્વાર્થાપહ્નવો નૃણામ્ ।
ભ્રંશિતો જ્ઞાનવિજ્ઞાનાદ્યેનાવિશતિ મુખ્યતામ્ ॥ ૩૩ ॥
ન કુર્યાત્કર્હિચિત્સઙ્ગં તમસ્તીવ્રં તિતીરિષુઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યદત્યન્તવિઘાતકમ્ ॥ ૩૪ ॥
તત્રાપિ મોક્ષ એવાર્થ આત્યન્તિકતયેષ્યતે ।
ત્રૈવર્ગ્યોઽર્થો યતો નિત્યં કૃતાન્તભયસંયુતઃ ॥ ૩૫ ॥
પરેઽવરે ચ યે ભાવા ગુણવ્યતિકરાદનુ ।
ન તેષાં વિદ્યતે ક્ષેમમીશવિધ્વંસિતાશિષામ્ ॥ ૩૬ ॥
તત્ત્વં નરેન્દ્ર જગતામથ તસ્થૂષાં ચ
દેહેન્દ્રિયાસુધિષણાત્મભિરાવૃતાનામ્ ।
યઃ ક્ષેત્રવિત્તપતયા હૃદિ વિશ્વગાવિઃ
પ્રત્યક્ ચકાસ્તિ ભગવાંસ્તમવેહિ સોઽસ્મિ ॥ ૩૭ ॥
યસ્મિન્નિદં સદસદાત્મતયા વિભાતિ
માયા વિવેકવિધુતિ સ્રજિ વાહિબુદ્ધિઃ ।
તં નિત્યમુક્તપરિશુદ્ધવિશુદ્ધતત્ત્વં
પ્રત્યૂઢકર્મકલિલપ્રકૃતિં પ્રપદ્યે ॥ ૩૮ ॥
યત્પાદપઙ્કજપલાશવિલાસભક્ત્યા
કર્માશયં ગ્રથિતમુદ્ગ્રથયન્તિ સન્તઃ ।
તદ્વન્ન રિક્તમતયો યતયોઽપિ રુદ્ધ
સ્રોતોગણાસ્તમરણં ભજ વાસુદેવમ્ ॥ ૩૯ ॥
કૃચ્છ્રો મહાનિહ ભવાર્ણવમપ્લવેશાં
ષડ્વર્ગનક્રમસુખેન તિતીર્ષન્તિ ।
તત્ત્વં હરેર્ભગવતો ભજનીયમઙ્ઘ્રિં
કૃત્વોડુપં વ્યસનમુત્તર દુસ્તરાર્ણમ્ ॥ ૪૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સ એવં બ્રહ્મપુત્રેણ કુમારેણાત્મમેધસા ।
દર્શિતાત્મગતિઃ સમ્યક્પ્રશસ્યોવાચ તં નૃપઃ ॥ ૪૧ ॥
રાજોવાચ
કૃતો મેઽનુગ્રહઃ પૂર્વં હરિણાર્તાનુકમ્પિના ।
તમાપાદયિતું બ્રહ્મન્ ભગવન્ યૂયમાગતાઃ ॥ ૪૨ ॥
નિષ્પાદિતશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ભગવદ્ભિર્ઘૃણાલુભિઃ ।
સાધૂચ્છિષ્ટં હિ મે સર્વમાત્મના સહ કિં દદે ॥ ૪૩ ॥
પ્રાણા દારાઃ સુતા બ્રહ્મન્ ગૃહાશ્ચ સપરિચ્છદાઃ ।
રાજ્યં બલં મહી કોશ ઇતિ સર્વં નિવેદિતમ્ ॥ ૪૪ ॥
સૈનાપત્યં ચ રાજ્યં ચ દણ્ડનેતૃત્વમેવ ચ ।
સર્વ લોકાધિપત્યં ચ વેદશાસ્ત્રવિદર્હતિ ॥ ૪૫ ॥
સ્વમેવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચ ।
તસ્યૈવાનુગ્રહેણાન્નં ભુઞ્જતે ક્ષત્રિયાદયઃ ॥ ૪૬ ॥
યૈરીદૃશી ભગવતો ગતિરાત્મવાદ
એકાન્તતો નિગમિભિઃ પ્રતિપાદિતા નઃ ।
તુષ્યન્ત્વદભ્રકરુણાઃ સ્વકૃતેન નિત્યં
કો નામ તત્પ્રતિકરોતિ વિનોદપાત્રમ્ ॥ ૪૭ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ત આત્મયોગપતય આદિરાજેન પૂજિતાઃ ।
શીલં તદીયં શંસન્તઃ ખેઽભવન્મિષતાં નૃણામ્ ॥ ૪૮ ॥
વૈન્યસ્તુ ધુર્યો મહતાં સંસ્થિત્યાધ્યાત્મશિક્ષયા ।
આપ્તકામમિવાત્માનં મેન આત્મન્યવસ્થિતઃ ॥ ૪૯ ॥
કર્માણિ ચ યથાકાલં યથાદેશં યથાબલમ્ ।
યથોચિતં યથાવિત્તમકરોદ્બ્રહ્મસાત્કૃતમ્ ॥ ૫૦ ॥
ફલં બ્રહ્મણિ સંન્યસ્ય નિર્વિષઙ્ગઃ સમાહિતઃ ।
કર્માધ્યક્ષં ચ મન્વાન આત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥ ૫૧ ॥
ગૃહેષુ વર્તમાનોઽપિ સ સામ્રાજ્યશ્રિયાન્વિતઃ ।
નાસજ્જતેન્દ્રિયાર્થેષુ નિરહંમતિરર્કવત્ ॥ ૫૨ ॥
એવમધ્યાત્મયોગેન કર્માણ્યનુસમાચરન્ ।
પુત્રાનુત્પાદયામાસ પઞ્ચાર્ચિષ્યાત્મસમ્મતાન્ ॥ ૫૩ ॥
વિજિતાશ્વં ધૂમ્રકેશં હર્યક્ષં દ્રવિણં
વૃકમ્ ।
સર્વેષાં લોકપાલાનાં દધારૈકઃ પૃથુર્ગુણાન્ ॥ ૫૪ ॥
ગોપીથાય જગત્સૃષ્ટેઃ કાલે સ્વે
સ્વેઽચ્યુતાત્મકઃ ।
મનોવાગ્વૃત્તિભિઃ સૌમ્યૈર્ગુણૈઃ સંરઞ્જયન્
પ્રજાઃ ॥ ૫૫ ॥
રાજેત્યધાન્નામધેયં સોમરાજ ઇવાપરઃ ।
સૂર્યવદ્વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ પ્રતપંશ્ચ ભુવો વસુ ॥ ૫૬ ॥
દુર્ધર્ષસ્તેજસેવાગ્નિર્મહેન્દ્ર ઇવ દુર્જયઃ ।
તિતિક્ષયા ધરિત્રીવ દ્યૌરિવાભીષ્ટદો નૃણામ્ ॥ ૫૭ ॥
વર્ષતિ સ્મ યથાકામં પર્જન્ય ઇવ તર્પયન્ ।
સમુદ્ર ઇવ દુર્બોધઃ સત્ત્વેનાચલરાડિવ ॥ ૫૮ ॥
ધર્મરાડિવ શિક્ષાયામાશ્ચર્યે હિમવાનિવ ।
કુવેર ઇવ કોશાઢ્યો ગુપ્તાર્થો વરુણો યથા ॥ ૫૯ ॥
માતરિશ્વેવ સર્વાત્મા બલેન મહસૌજસા ।
અવિષહ્યતયા દેવો ભગવાન્ ભૂતરાડિવ ॥ ૬૦ ॥
કન્દર્પ ઇવ સૌન્દર્યે મનસ્વી મૃગરાડિવ ।
વાત્સલ્યે મનુવન્નૃણાં પ્રભુત્વે ભગવાનજઃ ॥ ૬૧ ॥
બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મવાદે આત્મવત્ત્વે સ્વયં હરિઃ ।
ભક્ત્યા ગોગુરુવિપ્રેષુ વિષ્વક્સેનાનુવર્તિષુ ।
હ્રિયા પ્રશ્રયશીલાભ્યામાત્મતુલ્યઃ પરોદ્યમે ॥ ૬૨ ॥
કીર્ત્યોર્ધ્વગીતયા પુમ્ભિસ્ત્રૈલોક્યે તત્ર તત્ર હ ।
પ્રવિષ્ટઃ કર્ણરન્ધ્રેષુ સ્ત્રીણાં રામઃ સતામિવ ॥ ૬૩ ॥

Explore More