શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૪.૨૯

પ્રાચીનબર્હિરુવાચ
ભગવંસ્તે વચોઽસ્માભિર્ન સમ્યગવગમ્યતે ।
કવયસ્તદ્વિજાનન્તિ ન વયં કર્મમોહિતાઃ ॥ ૧ ॥

નારદ ઉવાચ
પુરુષં પુરઞ્જનં વિદ્યાદ્યદ્ વ્યનક્ત્યાત્મનઃ પુરમ્ ।
એકદ્વિત્રિચતુષ્પાદં બહુપાદમપાદકમ્ ॥ ૨ ॥

યોઽવિજ્ઞાતાહૃતસ્તસ્ય પુરુષસ્ય સખેશ્વરઃ ।
યન્ન વિજ્ઞાયતે પુમ્ભિર્નામભિર્વા ક્રિયાગુણૈઃ ॥ ૩ ॥

યદા જિઘૃક્ષન્ પુરુષઃ કાર્ત્સ્ન્યેન પ્રકૃતેર્ગુણાન્ ।
નવદ્વારં દ્વિહસ્તાઙ્ઘ્રિ તત્રામનુત સાધ્વિતિ ॥ ૪ ॥

બુદ્ધિં તુ પ્રમદાં વિદ્યાન્મમાહમિતિ યત્કૃતમ્ ।
યામધિષ્ઠાય દેહેઽસ્મિન્ પુમાન્ ભુઙ્ક્તેઽક્ષભિર્ગુણાન્ ॥ ૫ ॥

સખાય ઇન્દ્રિયગણા જ્ઞાનં કર્મ ચ યત્કૃતમ્ ।
સખ્યસ્તદ્વૃત્તયઃ પ્રાણઃ પઞ્ચવૃત્તિર્યથોરગઃ ॥ ૬ ॥

બૃહદ્બલં મનો વિદ્યાદુભયેન્દ્રિયનાયકમ્ ।
પઞ્ચાલાઃ પઞ્ચ વિષયા યન્મધ્યે નવખં પુરમ્ ॥ ૭ ॥

અક્ષિણી નાસિકે કર્ણૌ મુખં શિશ્નગુદાવિતિ ।
દ્વે દ્વે દ્વારૌ બહિર્યાતિ યસ્તદિન્દ્રિયસંયુતઃ ॥ ૮ ॥

અક્ષિણી નાસિકે આસ્યમિતિ પઞ્ચપુરઃ કૃતાઃ ।
દક્ષિણા દક્ષિણઃ કર્ણ ઉત્તરા ચોત્તરઃ સ્મૃતઃ ।
પશ્ચિમે ઇત્યધોદ્વારૌ ગુદં શિશ્નમિહોચ્યતે ॥ ૯ ॥

ખદ્યોતાવિર્મુખી ચાત્ર નેત્રે એકત્ર નિર્મિતે ।
રૂપં વિભ્રાજિતં તાભ્યાં વિચષ્ટે ચક્ષુષેશ્વરઃ ॥ ૧૦ ॥

નલિની નાલિની નાસે ગન્ધઃ સૌરભ ઉચ્યતે ।
ઘ્રાણોઽવધૂતો મુખ્યાસ્યં વિપણો વાગ્રસવિદ્રસઃ ॥ ૧૧ ॥

આપણો વ્યવહારોઽત્ર ચિત્રમન્ધો બહૂદનમ્ ।
પિતૃહૂર્દક્ષિણઃ કર્ણ ઉત્તરો દેવહૂઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧૨ ॥

પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ શાસ્ત્રં પઞ્ચાલસંજ્ઞિતમ્ ।
પિતૃયાનં દેવયાનં શ્રોત્રાચ્છ્રુતધરાદ્વ્રજેત્ ॥ ૧૩ ॥

આસુરી મેઢ્રમર્વાગ્દ્વાર્વ્યવાયો ગ્રામિણાં રતિઃ ।
ઉપસ્થો દુર્મદઃ પ્રોક્તો નિઋર્તિર્ગુદ ઉચ્યતે ॥ ૧૪ ॥

વૈશસં નરકં પાયુર્લુબ્ધકોઽન્ધૌ તુ મે શૃણુ ।
હસ્તપાદૌ પુમાંસ્તાભ્યાં યુક્તો યાતિ કરોતિ ચ ॥ ૧૫ ॥

અન્તઃપુરં ચ હૃદયં વિષૂચિર્મન ઉચ્યતે ।
તત્ર મોહં પ્રસાદં વા હર્ષં પ્રાપ્નોતિ તદ્ગુણૈઃ ॥ ૧૬ ॥

યથા યથા વિક્રિયતે ગુણાક્તો વિકરોતિ વા ।
તથા તથોપદ્રષ્ટાત્મા તદ્વૃત્તીરનુકાર્યતે ॥ ૧૭ ॥

દેહો રથસ્ત્વિન્દ્રિયાશ્વઃ સંવત્સરરયોઽગતિઃ ।
દ્વિકર્મચક્રસ્ત્રિગુણધ્વજઃ પઞ્ચાસુબન્ધુરઃ ॥ ૧૮ ॥

મનોરશ્મિર્બુદ્ધિસૂતો હૃન્નીડો દ્વન્દ્વકૂબરઃ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થપ્રક્ષેપઃ સપ્તધાતુવરૂથકઃ ॥ ૧૯ ॥

આકૂતિર્વિક્રમો બાહ્યો મૃગતૃષ્ણાં પ્રધાવતિ ।
એકાદશેન્દ્રિયચમૂઃ પઞ્ચસૂનાવિનોદકૃત્ ॥ ૨૦ ॥

સંવત્સરશ્ચણ્ડવેગઃ કાલો યેનોપલક્ષિતઃ ।
તસ્યાહાનીહ ગન્ધર્વા ગન્ધર્વ્યો રાત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
હરન્ત્યાયુઃ પરિક્રાન્ત્યા ષષ્ટ્યુત્તરશતત્રયમ્ ॥ ૨૧ ॥

કાલકન્યા જરા સાક્ષાલ્લોકસ્તાં નાભિનન્દતિ ।
સ્વસારં જગૃહે મૃત્યુઃ ક્ષયાય યવનેશ્વરઃ ॥ ૨૨ ॥

આધયો વ્યાધયસ્તસ્ય સૈનિકા યવનાશ્ચરાઃ ।
ભૂતોપસર્ગાશુરયઃ પ્રજ્વારો દ્વિવિધો જ્વરઃ ॥ ૨૩ ॥

એવં બહુવિધૈર્દુઃખૈર્દૈવભૂતાત્મસમ્ભવૈઃ ।
ક્લિશ્યમાનઃ શતં વર્ષં દેહે દેહી તમોવૃતઃ ॥ ૨૪ ॥

પ્રાણેન્દ્રિયમનોધર્માનાત્મન્યધ્યસ્ય નિર્ગુણઃ ।
શેતે કામલવાન્ધ્યાયન્મમાહમિતિ કર્મકૃત્ ॥ ૨૫ ॥

યદાત્માનમવિજ્ઞાય ભગવન્તં પરં ગુરુમ્ ।
પુરુષસ્તુ વિષજ્જેત ગુણેષુ પ્રકૃતેઃ સ્વદૃક્ ॥ ૨૬ ॥

ગુણાભિમાની સ તદા કર્માણિ કુરુતેઽવશઃ ।
શુક્લં કૃષ્ણં લોહિતં વા યથાકર્માભિજાયતે ॥ ૨૭ ॥

શુક્લાત્પ્રકાશભૂયિષ્ઠાઁલ્લોકાનાપ્નોતિ કર્હિચિત્ ।
દુઃખોદર્કાન્ ક્રિયાયાસાંસ્તમઃશોકોત્કટાન્ ક્વચિત્ ॥ ૨૮ ॥

ક્વચિત્પુમાન્ ક્વચિચ્ચ સ્ત્રી ક્વચિન્નોભયમન્ધધીઃ ।
દેવો મનુષ્યસ્તિર્યગ્વા યથાકર્મગુણં ભવઃ ॥ ૨૯ ॥

ક્ષુત્પરીતો યથા દીનઃ સારમેયો ગૃહં ગૃહમ્ ।
ચરન્વિન્દતિ યદ્દિષ્ટં દણ્ડમોદનમેવ વા ॥ ૩૦ ॥

તથા કામાશયો જીવ ઉચ્ચાવચપથા ભ્રમન્ ।
ઉપર્યધો વા મધ્યે વા યાતિ દિષ્ટં પ્રિયાપ્રિયમ્ ॥ ૩૧ ॥

દુઃખેષ્વેકતરેણાપિ દૈવભૂતાત્મહેતુષુ ।
જીવસ્ય ન વ્યવચ્છેદઃ સ્યાચ્ચેત્તત્તત્પ્રતિક્રિયા ॥ ૩૨ ॥

યથા હિ પુરુષો ભારં શિરસા ગુરુમુદ્વહન્ ।
તં સ્કન્ધેન સ આધત્તે તથા સર્વાઃ પ્રતિક્રિયાઃ ॥ ૩૩ ॥

નૈકાન્તતઃ પ્રતીકારઃ કર્મણાં કર્મ કેવલમ્ ।
દ્વયં હ્યવિદ્યોપસૃતં સ્વપ્ને સ્વપ્ન ઇવાનઘ ॥ ૩૪ ॥

અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે ।
મનસા લિઙ્ગરૂપેણ સ્વપ્ને વિચરતો યથા ॥ ૩૫ ॥

અથાત્મનોઽર્થભૂતસ્ય યતોઽનર્થપરમ્પરા ।
સંસૃતિસ્તદ્વયવચ્છેદો ભક્ત્યા પરમયા ગુરૌ ॥ ૩૬ ॥

વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગઃ સમાહિતઃ ।
સધ્રીચીનેન વૈરાગ્યં જ્ઞાનં ચ જનયિષ્યતિ ॥ ૩૭ ॥

સોઽચિરાદેવ રાજર્ષે સ્યાદચ્યુતકથાશ્રયઃ ।
શૃણ્વતઃ શ્રદ્દધાનસ્ય નિત્યદા સ્યાદધીયતઃ ॥ ૩૮ ॥

યત્ર ભાગવતા રાજન્ સાધવો વિશદાશયાઃ ।
ભગવદ્ગુણાનુકથનશ્રવણવ્યગ્રચેતસઃ ॥ ૩૯ ॥

તસ્મિન્મહન્મુખરિતા મધુભિચ્ચરિત્ર-
પીયૂષશેષસરિતઃ પરિતઃ સ્રવન્તિ ।
તા યે પિબન્ત્યવિતૃષો નૃપ ગાઢકર્ણૈ-
સ્તાન્ન સ્પૃશન્ત્યશનતૃડ્ભયશોકમોહાઃ ॥ ૪૦ ॥

એતૈરુપદ્રુતો નિત્યં જીવલોકઃ સ્વભાવજૈઃ ।
ન કરોતિ હરેર્નૂનં કથામૃતનિધૌ રતિમ્ ॥ ૪૧ ॥

પ્રજાપતિપતિઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ ગિરિશો મનુઃ ।
દક્ષાદયઃ પ્રજાધ્યક્ષા નૈષ્ઠિકાઃ સનકાદયઃ ॥ ૪૨ ॥

મરીચિરત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
ભૃગુર્વસિષ્ઠ ઇત્યેતે મદન્તા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥ ૪૩ ॥

અદ્યાપિ વાચસ્પતયસ્તપોવિદ્યાસમાધિભિઃ ।
પશ્યન્તોઽપિ ન પશ્યન્તિ પશ્યન્તં પરમેશ્વરમ્ ॥ ૪૪ ॥

શબ્દબ્રહ્મણિ દુષ્પારે ચરન્ત ઉરુવિસ્તરે ।
મન્ત્રલિઙ્ગૈર્વ્યવચ્છિન્નં ભજન્તો ન વિદુઃ પરમ્ ॥ ૪૫ ॥

યદા યસ્યાનુગૃહ્ણાતિ ભગવાનાત્મભાવિતઃ ।
સ જહાતિ મતિં લોકે વેદે ચ પરિનિષ્ઠિતામ્ ॥ ૪૬ ॥

તસ્માત્કર્મસુ બર્હિષ્મન્નજ્ઞાનાદર્થકાશિષુ ।
માર્થદૃષ્ટિં કૃથાઃ શ્રોત્રસ્પર્શિષ્વસ્પૃષ્ટવસ્તુષુ ॥ ૪૭ ॥

સ્વં લોકં ન વિદુસ્તે વૈ યત્ર દેવો જનાર્દનઃ ।
આહુર્ધૂમ્રધિયો વેદં સકર્મકમતદ્વિદઃ ॥ ૪૮ ॥

આસ્તીર્ય દર્ભૈઃ પ્રાગગ્રૈઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ક્ષિતિમણ્ડલમ્ ।
સ્તબ્ધો બૃહદ્વધાન્માની કર્મ નાવૈષિ યત્પરમ્ ।
તત્કર્મ હરિતોષં યત્સા વિદ્યા તન્મતિર્યયા ॥ ૪૯ ॥

હરિર્દેહભૃતામાત્મા સ્વયં પ્રકૃતિરીશ્વરઃ ।
તત્પાદમૂલં શરણં યતઃ ક્ષેમો નૃણામિહ ॥ ૫૦ ॥

સ વૈ પ્રિયતમશ્ચાત્મા યતો ન ભયમણ્વપિ ।
ઇતિ વેદ સ વૈ વિદ્વાન્યો વિદ્વાન્સ ગુરુર્હરિઃ ॥ ૫૧ ॥

નારદ ઉવાચ
પ્રશ્ન એવં હિ સઞ્છિન્નો ભવતઃ પુરુષર્ષભ ।
અત્ર મે વદતો ગુહ્યં નિશામય સુનિશ્ચિતમ્ ॥ ૫૨ ॥

ક્ષુદ્રં ચરં સુમનસાં શરણે મિથિત્વા
રક્તં ષડઙ્ઘ્રિગણસામસુ લુબ્ધકર્ણમ્ ।
અગ્રે વૃકાનસુતૃપોઽવિગણય્ય યાન્તં
પૃષ્ઠે મૃગં મૃગય લુબ્ધકબાણભિન્નમ્ ॥ ૫૩ ॥

સુમનઃસમધર્મણાં સ્ત્રીણાં શરણ આશ્રમે પુષ્પમધુગન્ધવત્ક્ષુદ્રતમં કામ્યકર્મવિપાકજં કામસુખલવં જૈહ્વ્યૌપસ્થ્યાદિ વિચિન્વન્તં મિથુનીભૂય તદભિનિવેશિતમનસંષડઙ્ઘ્રિગણસામગીત વદતિમનોહરવનિતાદિજનાલાપેષ્વતિતરામતિપ્રલોભિતકર્ણમગ્રે વૃકયૂથવદાત્મન આયુર્હરતોઽહોરાત્રાન્તાન્ કાલલવવિશેષાનવિગણય્ય ગૃહેષુ વિહરન્તં પૃષ્ઠત એવ પરોક્ષમનુપ્રવૃત્તો લુબ્ધકઃ કૃતાન્તોઽન્તઃશરેણ યમિહ પરાવિધ્યતિ તમિમમાત્માનમહો રાજન્ ભિન્નહૃદયં દ્રષ્ટુમર્હસીતિ ॥ ૫૪ ॥

સ ત્વં વિચક્ષ્ય મૃગચેષ્ટિતમાત્મનોઽન્ત-
શ્ચિત્તં નિયચ્છ હૃદિ કર્ણધુનીં ચ ચિત્તે ।
જહ્યઙ્ગનાશ્રમમસત્તમયૂથગાથં
પ્રીણીહિ હંસશરણં વિરમ ક્રમેણ ॥ ૫૫ ॥

રાજોવાચ
શ્રુતમન્વીક્ષિતં બ્રહ્મન્ ભગવાન્ યદભાષત ।
નૈતજ્જાનન્ત્યુપાધ્યાયાઃ કિં ન બ્રૂયુર્વિદુર્યદિ ॥ ૫૬ ॥

સંશયોઽત્ર તુ મે વિપ્ર સઞ્છિન્નસ્તત્કૃતો મહાન્ ।
ઋષયોઽપિ હિ મુહ્યન્તિ યત્ર નેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ॥ ૫૭ ॥

કર્માણ્યારભતે યેન પુમાનિહ વિહાય તમ્ ।
અમુત્રાન્યેન દેહેન જુષ્ટાનિ સ યદશ્નુતે ॥ ૫૮ ॥

ઇતિ વેદવિદાં વાદઃ શ્રૂયતે તત્ર તત્ર હ ।
કર્મ યત્ક્રિયતે પ્રોક્તં પરોક્ષં ન પ્રકાશતે ॥ ૫૯ ॥

નારદ ઉવાચ
યેનૈવારભતે કર્મ તેનૈવામુત્ર તત્પુમાન્ ।
ભુઙ્ક્તે હ્યવ્યવધાનેન લિઙ્ગેન મનસા સ્વયમ્ ॥ ૬૦ ॥

શયાનમિમમુત્સૃજ્ય શ્વસન્તં પુરુષો યથા ।
કર્માત્મન્યાહિતં ભુઙ્ક્તે તાદૃશેનેતરેણ વા ॥ ૬૧ ॥

મમૈતે મનસા યદ્યદસાવહમિતિ બ્રુવન્ ।
ગૃહ્ણીયાત્તત્પુમાન્ રાદ્ધં કર્મ યેન પુનર્ભવઃ ॥ ૬૨ ॥

યથાનુમીયતે ચિત્તમુભયૈરિન્દ્રિયેહિતૈઃ ।
એવં પ્રાગ્દેહજં કર્મ લક્ષ્યતે ચિત્તવૃત્તિભિઃ ॥ ૬૩ ॥

નાનુભૂતં ક્વ ચાનેન દેહેનાદૃષ્ટમશ્રુતમ્ ।
કદાચિદુપલભ્યેત યદ્રૂપં યાદૃગાત્મનિ ॥ ૬૪ ॥

તેનાસ્ય તાદૃશં રાજઁલ્લિઙ્ગિનો દેહસમ્ભવમ્ ।
શ્રદ્ધત્સ્વાનનુભૂતોઽર્થો ન મનઃ સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ ॥ ૬૫ ॥

મન એવ મનુષ્યસ્ય પૂર્વરૂપાણિ શંસતિ ।
ભવિષ્યતશ્ચ ભદ્રં તે તથૈવ ન ભવિષ્યતઃ ॥ ૬૬ ॥

અદૃષ્ટમશ્રુતં ચાત્ર ક્વચિન્મનસિ દૃશ્યતે ।
યથા તથાનુમન્તવ્યં દેશકાલક્રિયાશ્રયમ્ ॥ ૬૭ ॥

સર્વે ક્રમાનુરોધેન મનસીન્દ્રિયગોચરાઃ ।
આયાન્તિ બહુશો યાન્તિ સર્વે સમનસો જનાઃ ॥ ૬૮ ॥

સત્ત્વૈકનિષ્ઠે મનસિ ભગવત્પાર્શ્વવર્તિનિ ।
તમશ્ચન્દ્રમસીવેદમુપરજ્યાવભાસતે ॥ ૬૯ ॥

નાહં મમેતિ ભાવોઽયં પુરુષે વ્યવધીયતે ।
યાવદ્ બુદ્ધિમનોઽક્ષાર્થગુણવ્યૂહો હ્યનાદિમાન્ ॥ ૭૦ ॥

સુપ્તિમૂર્ચ્છોપતાપેષુ પ્રાણાયનવિઘાતતઃ ।
નેહતેઽહમિતિ જ્ઞાનં મૃત્યુપ્રજ્વારયોરપિ ॥ ૭૧ ॥

ગર્ભે બાલ્યેઽપ્યપૌષ્કલ્યાદેકાદશવિધં તદા ।
લિઙ્ગં ન દૃશ્યતે યૂનઃ કુહ્વાં ચન્દ્રમસો યથા ॥ ૭૨ ॥

અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા ॥ ૭૩ ॥

એવં પઞ્ચવિધં લિઙ્ગં ત્રિવૃત્ ષોડશ વિસ્તૃતમ્ ।
એષ ચેતનયા યુક્તો જીવ ઇત્યભિધીયતે ॥ ૭૪ ॥

અનેન પુરુષો દેહાનુપાદત્તે વિમુઞ્ચતિ ।
હર્ષં શોકં ભયં દુઃખં સુખં ચાનેન વિન્દતિ ॥ ૭૫ ॥

યથા તૃણજલૂકેયં નાપયાત્યપયાતિ ચ ।
ન ત્યજેન્મ્રિયમાણોઽપિ પ્રાગ્દેહાભિમતિં જનઃ ॥ ૭૬ ॥

યાવદન્યં ન વિન્દેત વ્યવધાનેન કર્મણામ્ ।
મન એવ મનુષ્યેન્દ્ર ભૂતાનાં ભવભાવનમ્ ॥ ૭૭ ॥

યદાક્ષૈશ્ચરિતાન્ ધ્યાયન્ કર્માણ્યાચિનુતેઽસકૃત્ ।
સતિ કર્મણ્યવિદ્યાયાં બન્ધઃ કર્મણ્યનાત્મનઃ ॥ ૭૮ ॥

અતસ્તદપવાદાર્થં ભજ સર્વાત્મના હરિમ્ ।
પશ્યંસ્તદાત્મકં વિશ્વં સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયા યતઃ ॥ ૭૯ ॥

મૈત્રેય ઉવાચ
ભાગવતમુખ્યો ભગવાન્નારદો હંસયોર્ગતિમ્ ।
પ્રદર્શ્ય હ્યમુમામન્ત્ર્ય સિદ્ધલોકં તતોઽગમત્ ॥ ૮૦ ॥

પ્રાચીનબર્હી રાજર્ષિઃ પ્રજાસર્ગાભિરક્ષણે ।
આદિશ્ય પુત્રાનગમત્તપસે કપિલાશ્રમમ્ ॥ ૮૧ ॥

તત્રૈકાગ્રમના ધીરો ગોવિન્દચરણામ્બુજમ્ ।
વિમુક્તસઙ્ગોઽનુભજન્ ભક્ત્યા તત્સામ્યતામગાત્ ॥ ૮૨ ॥

એતદધ્યાત્મપારોક્ષ્યં ગીતં દેવર્ષિણાનઘ ।
યઃ શ્રાવયેદ્યઃ શૃણુયાત્સ લિઙ્ગેન વિમુચ્યતે ॥ ૮૩ ॥

એતન્મુકુન્દયશસા ભુવનં પુનાનં
દેવર્ષિવર્યમુખનિઃસૃતમાત્મશૌચમ્ ।
યઃ કીર્ત્યમાનમધિગચ્છતિ પારમેષ્ઠ્યં
નાસ્મિન્ ભવે ભ્રમતિ મુક્તસમસ્તબન્ધઃ ॥ ૮૪ ॥

અધ્યાત્મપારોક્ષ્યમિદં મયાધિગતમદ્ભુતમ્ ।
એવં સ્ત્રિયાશ્રમઃ પુંસશ્છિન્નોઽમુત્ર ચ સંશયઃ ॥ ૮૫ ॥