ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତମ୍ ୪.୨୯

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିରୁଵାଚ
ଭଗଵଂସ୍ତେ ଵଚୋଽସ୍ମାଭିର୍ନ ସମ୍ଯଗଵଗମ୍ଯତେ ।
କଵଯସ୍ତଦ୍ଵିଜାନନ୍ତି ନ ଵଯଂ କର୍ମମୋହିତାଃ ॥ ୧ ॥

ନାରଦ ଉଵାଚ
ପୁରୁଷଂ ପୁରଞ୍ଜନଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ ଵ୍ଯନକ୍ତ୍ଯାତ୍ମନଃ ପୁରମ୍ ।
ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିଚତୁଷ୍ପାଦଂ ବହୁପାଦମପାଦକମ୍ ॥ ୨ ॥

ଯୋଽଵିଜ୍ଞାତାହୃତସ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ସଖେଶ୍ଵରଃ ।
ଯନ୍ନ ଵିଜ୍ଞାଯତେ ପୁମ୍ଭିର୍ନାମଭିର୍ଵା କ୍ରିଯାଗୁଣୈଃ ॥ ୩ ॥

ଯଦା ଜିଘୃକ୍ଷନ୍ ପୁରୁଷଃ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣାନ୍ ।
ନଵଦ୍ଵାରଂ ଦ୍ଵିହସ୍ତାଙ୍ଘ୍ରି ତତ୍ରାମନୁତ ସାଧ୍ଵିତି ॥ ୪ ॥

ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ପ୍ରମଦାଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମମାହମିତି ଯତ୍କୃତମ୍ ।
ଯାମଧିଷ୍ଠାଯ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ ପୁମାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେଽକ୍ଷଭିର୍ଗୁଣାନ୍ ॥ ୫ ॥

ସଖାଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗଣା ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ ।
ସଖ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵୃତ୍ତଯଃ ପ୍ରାଣଃ ପଞ୍ଚଵୃତ୍ତିର୍ଯଥୋରଗଃ ॥ ୬ ॥

ବୃହଦ୍ବଲଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଯାଦୁଭଯେନ୍ଦ୍ରିଯନାଯକମ୍ ।
ପଞ୍ଚାଲାଃ ପଞ୍ଚ ଵିଷଯା ଯନ୍ମଧ୍ଯେ ନଵଖଂ ପୁରମ୍ ॥ ୭ ॥

ଅକ୍ଷିଣୀ ନାସିକେ କର୍ଣୌ ମୁଖଂ ଶିଶ୍ନଗୁଦାଵିତି ।
ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵାରୌ ବହିର୍ଯାତି ଯସ୍ତଦିନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୁତଃ ॥ ୮ ॥

ଅକ୍ଷିଣୀ ନାସିକେ ଆସ୍ଯମିତି ପଞ୍ଚପୁରଃ କୃତାଃ ।
ଦକ୍ଷିଣା ଦକ୍ଷିଣଃ କର୍ଣ ଉତ୍ତରା ଚୋତ୍ତରଃ ସ୍ମୃତଃ ।
ପଶ୍ଚିମେ ଇତ୍ଯଧୋଦ୍ଵାରୌ ଗୁଦଂ ଶିଶ୍ନମିହୋଚ୍ଯତେ ॥ ୯ ॥

ଖଦ୍ଯୋତାଵିର୍ମୁଖୀ ଚାତ୍ର ନେତ୍ରେ ଏକତ୍ର ନିର୍ମିତେ ।
ରୂପଂ ଵିଭ୍ରାଜିତଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିଚଷ୍ଟେ ଚକ୍ଷୁଷେଶ୍ଵରଃ ॥ ୧୦ ॥

ନଲିନୀ ନାଲିନୀ ନାସେ ଗନ୍ଧଃ ସୌରଭ ଉଚ୍ଯତେ ।
ଘ୍ରାଣୋଽଵଧୂତୋ ମୁଖ୍ଯାସ୍ଯଂ ଵିପଣୋ ଵାଗ୍ରସଵିଦ୍ରସଃ ॥ ୧୧ ॥

ଆପଣୋ ଵ୍ଯଵହାରୋଽତ୍ର ଚିତ୍ରମନ୍ଧୋ ବହୂଦନମ୍ ।
ପିତୃହୂର୍ଦକ୍ଷିଣଃ କର୍ଣ ଉତ୍ତରୋ ଦେଵହୂଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୧୨ ॥

ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପଞ୍ଚାଲସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।
ପିତୃଯାନଂ ଦେଵଯାନଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାଚ୍ଛ୍ରୁତଧରାଦ୍ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ ୧୩ ॥

ଆସୁରୀ ମେଢ୍ରମର୍ଵାଗ୍ଦ୍ଵାର୍ଵ୍ଯଵାଯୋ ଗ୍ରାମିଣାଂ ରତିଃ ।
ଉପସ୍ଥୋ ଦୁର୍ମଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଋର୍ତିର୍ଗୁଦ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧୪ ॥

ଵୈଶସଂ ନରକଂ ପାଯୁର୍ଲୁବ୍ଧକୋଽନ୍ଧୌ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ ।
ହସ୍ତପାଦୌ ପୁମାଂସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଯୁକ୍ତୋ ଯାତି କରୋତି ଚ ॥ ୧୫ ॥

ଅନ୍ତଃପୁରଂ ଚ ହୃଦଯଂ ଵିଷୂଚିର୍ମନ ଉଚ୍ଯତେ ।
ତତ୍ର ମୋହଂ ପ୍ରସାଦଂ ଵା ହର୍ଷଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୧୬ ॥

ଯଥା ଯଥା ଵିକ୍ରିଯତେ ଗୁଣାକ୍ତୋ ଵିକରୋତି ଵା ।
ତଥା ତଥୋପଦ୍ରଷ୍ଟାତ୍ମା ତଦ୍ଵୃତ୍ତୀରନୁକାର୍ଯତେ ॥ ୧୭ ॥

ଦେହୋ ରଥସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାଶ୍ଵଃ ସଂଵତ୍ସରରଯୋଽଗତିଃ ।
ଦ୍ଵିକର୍ମଚକ୍ରସ୍ତ୍ରିଗୁଣଧ୍ଵଜଃ ପଞ୍ଚାସୁବନ୍ଧୁରଃ ॥ ୧୮ ॥

ମନୋରଶ୍ମିର୍ବୁଦ୍ଧିସୂତୋ ହୃନ୍ନୀଡୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵକୂବରଃ ।
ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥପ୍ରକ୍ଷେପଃ ସପ୍ତଧାତୁଵରୂଥକଃ ॥ ୧୯ ॥

ଆକୂତିର୍ଵିକ୍ରମୋ ବାହ୍ଯୋ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଂ ପ୍ରଧାଵତି ।
ଏକାଦଶେନ୍ଦ୍ରିଯଚମୂଃ ପଞ୍ଚସୂନାଵିନୋଦକୃତ୍ ॥ ୨୦ ॥

ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚଣ୍ଡଵେଗଃ କାଲୋ ଯେନୋପଲକ୍ଷିତଃ ।
ତସ୍ଯାହାନୀହ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଯୋ ରାତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।
ହରନ୍ତ୍ଯାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଷଷ୍ଟ୍ଯୁତ୍ତରଶତତ୍ରଯମ୍ ॥ ୨୧ ॥

କାଲକନ୍ଯା ଜରା ସାକ୍ଷାଲ୍ଲୋକସ୍ତାଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ।
ସ୍ଵସାରଂ ଜଗୃହେ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ଷଯାଯ ଯଵନେଶ୍ଵରଃ ॥ ୨୨ ॥

ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତସ୍ଯ ସୈନିକା ଯଵନାଶ୍ଚରାଃ ।
ଭୂତୋପସର୍ଗାଶୁରଯଃ ପ୍ରଜ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଵରଃ ॥ ୨୩ ॥

ଏଵଂ ବହୁଵିଧୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଦୈଵଭୂତାତ୍ମସମ୍ଭଵୈଃ ।
କ୍ଲିଶ୍ଯମାନଃ ଶତଂ ଵର୍ଷଂ ଦେହେ ଦେହୀ ତମୋଵୃତଃ ॥ ୨୪ ॥

ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଧର୍ମାନାତ୍ମନ୍ଯଧ୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଗୁଣଃ ।
ଶେତେ କାମଲଵାନ୍ଧ୍ଯାଯନ୍ମମାହମିତି କର୍ମକୃତ୍ ॥ ୨୫ ॥

ଯଦାତ୍ମାନମଵିଜ୍ଞାଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ପରଂ ଗୁରୁମ୍ ।
ପୁରୁଷସ୍ତୁ ଵିଷଜ୍ଜେତ ଗୁଣେଷୁ ପ୍ରକୃତେଃ ସ୍ଵଦୃକ୍ ॥ ୨୬ ॥

ଗୁଣାଭିମାନୀ ସ ତଦା କର୍ମାଣି କୁରୁତେଽଵଶଃ ।
ଶୁକ୍ଲଂ କୃଷ୍ଣଂ ଲୋହିତଂ ଵା ଯଥାକର୍ମାଭିଜାଯତେ ॥ ୨୭ ॥

ଶୁକ୍ଲାତ୍ପ୍ରକାଶଭୂଯିଷ୍ଠାଁଲ୍ଲୋକାନାପ୍ନୋତି କର୍ହିଚିତ୍ ।
ଦୁଃଖୋଦର୍କାନ୍ କ୍ରିଯାଯାସାଂସ୍ତମଃଶୋକୋତ୍କଟାନ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ ୨୮ ॥

କ୍ଵଚିତ୍ପୁମାନ୍ କ୍ଵଚିଚ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ଵଚିନ୍ନୋଭଯମନ୍ଧଧୀଃ ।
ଦେଵୋ ମନୁଷ୍ଯସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଵା ଯଥାକର୍ମଗୁଣଂ ଭଵଃ ॥ ୨୯ ॥

କ୍ଷୁତ୍ପରୀତୋ ଯଥା ଦୀନଃ ସାରମେଯୋ ଗୃହଂ ଗୃହମ୍ ।
ଚରନ୍ଵିନ୍ଦତି ଯଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦଣ୍ଡମୋଦନମେଵ ଵା ॥ ୩୦ ॥

ତଥା କାମାଶଯୋ ଜୀଵ ଉଚ୍ଚାଵଚପଥା ଭ୍ରମନ୍ ।
ଉପର୍ଯଧୋ ଵା ମଧ୍ଯେ ଵା ଯାତି ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯମ୍ ॥ ୩୧ ॥

ଦୁଃଖେଷ୍ଵେକତରେଣାପି ଦୈଵଭୂତାତ୍ମହେତୁଷୁ ।
ଜୀଵସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚେତ୍ତତ୍ତତ୍ପ୍ରତିକ୍ରିଯା ॥ ୩୨ ॥

ଯଥା ହି ପୁରୁଷୋ ଭାରଂ ଶିରସା ଗୁରୁମୁଦ୍ଵହନ୍ ।
ତଂ ସ୍କନ୍ଧେନ ସ ଆଧତ୍ତେ ତଥା ସର୍ଵାଃ ପ୍ରତିକ୍ରିଯାଃ ॥ ୩୩ ॥

ନୈକାନ୍ତତଃ ପ୍ରତୀକାରଃ କର୍ମଣାଂ କର୍ମ କେଵଲମ୍ ।
ଦ୍ଵଯଂ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯୋପସୃତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାନଘ ॥ ୩୪ ॥

ଅର୍ଥେ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ମନସା ଲିଙ୍ଗରୂପେଣ ସ୍ଵପ୍ନେ ଵିଚରତୋ ଯଥା ॥ ୩୫ ॥

ଅଥାତ୍ମନୋଽର୍ଥଭୂତସ୍ଯ ଯତୋଽନର୍ଥପରମ୍ପରା ।
ସଂସୃତିସ୍ତଦ୍ଵଯଵଚ୍ଛେଦୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଗୁରୌ ॥ ୩୬ ॥

ଵାସୁଦେଵେ ଭଗଵତି ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ସମାହିତଃ ।
ସଧ୍ରୀଚୀନେନ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଜନଯିଷ୍ଯତି ॥ ୩୭ ॥

ସୋଽଚିରାଦେଵ ରାଜର୍ଷେ ସ୍ଯାଦଚ୍ଯୁତକଥାଶ୍ରଯଃ ।
ଶୃଣ୍ଵତଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନସ୍ଯ ନିତ୍ଯଦା ସ୍ଯାଦଧୀଯତଃ ॥ ୩୮ ॥

ଯତ୍ର ଭାଗଵତା ରାଜନ୍ ସାଧଵୋ ଵିଶଦାଶଯାଃ ।
ଭଗଵଦ୍ଗୁଣାନୁକଥନଶ୍ରଵଣଵ୍ଯଗ୍ରଚେତସଃ ॥ ୩୯ ॥

ତସ୍ମିନ୍ମହନ୍ମୁଖରିତା ମଧୁଭିଚ୍ଚରିତ୍ର-
ପୀଯୂଷଶେଷସରିତଃ ପରିତଃ ସ୍ରଵନ୍ତି ।
ତା ଯେ ପିବନ୍ତ୍ଯଵିତୃଷୋ ନୃପ ଗାଢକର୍ଣୈ-
ସ୍ତାନ୍ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତ୍ଯଶନତୃଡ୍ଭଯଶୋକମୋହାଃ ॥ ୪୦ ॥

ଏତୈରୁପଦ୍ରୁତୋ ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵଲୋକଃ ସ୍ଵଭାଵଜୈଃ ।
ନ କରୋତି ହରେର୍ନୂନଂ କଥାମୃତନିଧୌ ରତିମ୍ ॥ ୪୧ ॥

ପ୍ରଜାପତିପତିଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵାନ୍ ଗିରିଶୋ ମନୁଃ ।
ଦକ୍ଷାଦଯଃ ପ୍ରଜାଧ୍ଯକ୍ଷା ନୈଷ୍ଠିକାଃ ସନକାଦଯଃ ॥ ୪୨ ॥

ମରୀଚିରତ୍ର୍ଯଙ୍ଗିରସୌ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ।
ଭୃଗୁର୍ଵସିଷ୍ଠ ଇତ୍ଯେତେ ମଦନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ॥ ୪୩ ॥

ଅଦ୍ଯାପି ଵାଚସ୍ପତଯସ୍ତପୋଵିଦ୍ଯାସମାଧିଭିଃ ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୋଽପି ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପଶ୍ଯନ୍ତଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ ॥ ୪୪ ॥

ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଣି ଦୁଷ୍ପାରେ ଚରନ୍ତ ଉରୁଵିସ୍ତରେ ।
ମନ୍ତ୍ରଲିଙ୍ଗୈର୍ଵ୍ଯଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଭଜନ୍ତୋ ନ ଵିଦୁଃ ପରମ୍ ॥ ୪୫ ॥

ଯଦା ଯସ୍ଯାନୁଗୃହ୍ଣାତି ଭଗଵାନାତ୍ମଭାଵିତଃ ।
ସ ଜହାତି ମତିଂ ଲୋକେ ଵେଦେ ଚ ପରିନିଷ୍ଠିତାମ୍ ॥ ୪୬ ॥

ତସ୍ମାତ୍କର୍ମସୁ ବର୍ହିଷ୍ମନ୍ନଜ୍ଞାନାଦର୍ଥକାଶିଷୁ ।
ମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଂ କୃଥାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ପର୍ଶିଷ୍ଵସ୍ପୃଷ୍ଟଵସ୍ତୁଷୁ ॥ ୪୭ ॥

ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ନ ଵିଦୁସ୍ତେ ଵୈ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ ।
ଆହୁର୍ଧୂମ୍ରଧିଯୋ ଵେଦଂ ସକର୍ମକମତଦ୍ଵିଦଃ ॥ ୪୮ ॥

ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଦର୍ଭୈଃ ପ୍ରାଗଗ୍ରୈଃ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଲମ୍ ।
ସ୍ତବ୍ଧୋ ବୃହଦ୍ଵଧାନ୍ମାନୀ କର୍ମ ନାଵୈଷି ଯତ୍ପରମ୍ ।
ତତ୍କର୍ମ ହରିତୋଷଂ ଯତ୍ସା ଵିଦ୍ଯା ତନ୍ମତିର୍ଯଯା ॥ ୪୯ ॥

ହରିର୍ଦେହଭୃତାମାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରଃ ।
ତତ୍ପାଦମୂଲଂ ଶରଣଂ ଯତଃ କ୍ଷେମୋ ନୃଣାମିହ ॥ ୫୦ ॥

ସ ଵୈ ପ୍ରିଯତମଶ୍ଚାତ୍ମା ଯତୋ ନ ଭଯମଣ୍ଵପି ।
ଇତି ଵେଦ ସ ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ଗୁରୁର୍ହରିଃ ॥ ୫୧ ॥

ନାରଦ ଉଵାଚ
ପ୍ରଶ୍ନ ଏଵଂ ହି ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ ଭଵତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଅତ୍ର ମେ ଵଦତୋ ଗୁହ୍ଯଂ ନିଶାମଯ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ ୫୨ ॥

କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଚରଂ ସୁମନସାଂ ଶରଣେ ମିଥିତ୍ଵା
ରକ୍ତଂ ଷଡଙ୍ଘ୍ରିଗଣସାମସୁ ଲୁବ୍ଧକର୍ଣମ୍ ।
ଅଗ୍ରେ ଵୃକାନସୁତୃପୋଽଵିଗଣଯ୍ଯ ଯାନ୍ତଂ
ପୃଷ୍ଠେ ମୃଗଂ ମୃଗଯ ଲୁବ୍ଧକବାଣଭିନ୍ନମ୍ ॥ ୫୩ ॥

ସୁମନଃସମଧର୍ମଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଶରଣ ଆଶ୍ରମେ ପୁଷ୍ପମଧୁଗନ୍ଧଵତ୍କ୍ଷୁଦ୍ରତମଂ କାମ୍ଯକର୍ମଵିପାକଜଂ କାମସୁଖଲଵଂ ଜୈହ୍ଵ୍ଯୌପସ୍ଥ୍ଯାଦି ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତଂ ମିଥୁନୀଭୂଯ ତଦଭିନିଵେଶିତମନସଂଷଡଙ୍ଘ୍ରିଗଣସାମଗୀତ ଵଦତିମନୋହରଵନିତାଦିଜନାଲାପେଷ୍ଵତିତରାମତିପ୍ରଲୋଭିତକର୍ଣମଗ୍ରେ ଵୃକଯୂଥଵଦାତ୍ମନ ଆଯୁର୍ହରତୋଽହୋରାତ୍ରାନ୍ତାନ୍ କାଲଲଵଵିଶେଷାନଵିଗଣଯ୍ଯ ଗୃହେଷୁ ଵିହରନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠତ ଏଵ ପରୋକ୍ଷମନୁପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଲୁବ୍ଧକଃ କୃତାନ୍ତୋଽନ୍ତଃଶରେଣ ଯମିହ ପରାଵିଧ୍ଯତି ତମିମମାତ୍ମାନମହୋ ରାଜନ୍ ଭିନ୍ନହୃଦଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସୀତି ॥ ୫୪ ॥

ସ ତ୍ଵଂ ଵିଚକ୍ଷ୍ଯ ମୃଗଚେଷ୍ଟିତମାତ୍ମନୋଽନ୍ତ-
ଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିଯଚ୍ଛ ହୃଦି କର୍ଣଧୁନୀଂ ଚ ଚିତ୍ତେ ।
ଜହ୍ଯଙ୍ଗନାଶ୍ରମମସତ୍ତମଯୂଥଗାଥଂ
ପ୍ରୀଣୀହି ହଂସଶରଣଂ ଵିରମ କ୍ରମେଣ ॥ ୫୫ ॥

ରାଜୋଵାଚ
ଶ୍ରୁତମନ୍ଵୀକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭଗଵାନ୍ ଯଦଭାଷତ ।
ନୈତଜ୍ଜାନନ୍ତ୍ଯୁପାଧ୍ଯାଯାଃ କିଂ ନ ବ୍ରୂଯୁର୍ଵିଦୁର୍ଯଦି ॥ ୫୬ ॥

ସଂଶଯୋଽତ୍ର ତୁ ମେ ଵିପ୍ର ସଞ୍ଛିନ୍ନସ୍ତତ୍କୃତୋ ମହାନ୍ ।
ଋଷଯୋଽପି ହି ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଯତ୍ର ନେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୫୭ ॥

କର୍ମାଣ୍ଯାରଭତେ ଯେନ ପୁମାନିହ ଵିହାଯ ତମ୍ ।
ଅମୁତ୍ରାନ୍ଯେନ ଦେହେନ ଜୁଷ୍ଟାନି ସ ଯଦଶ୍ନୁତେ ॥ ୫୮ ॥

ଇତି ଵେଦଵିଦାଂ ଵାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ତତ୍ର ହ ।
କର୍ମ ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରୋକ୍ଷଂ ନ ପ୍ରକାଶତେ ॥ ୫୯ ॥

ନାରଦ ଉଵାଚ
ଯେନୈଵାରଭତେ କର୍ମ ତେନୈଵାମୁତ୍ର ତତ୍ପୁମାନ୍ ।
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଧାନେନ ଲିଙ୍ଗେନ ମନସା ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୬୦ ॥

ଶଯାନମିମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶ୍ଵସନ୍ତଂ ପୁରୁଷୋ ଯଥା ।
କର୍ମାତ୍ମନ୍ଯାହିତଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତାଦୃଶେନେତରେଣ ଵା ॥ ୬୧ ॥

ମମୈତେ ମନସା ଯଦ୍ଯଦସାଵହମିତି ବ୍ରୁଵନ୍ ।
ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ତତ୍ପୁମାନ୍ ରାଦ୍ଧଂ କର୍ମ ଯେନ ପୁନର୍ଭଵଃ ॥ ୬୨ ॥

ଯଥାନୁମୀଯତେ ଚିତ୍ତମୁଭଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯେହିତୈଃ ।
ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଦେହଜଂ କର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ ୬୩ ॥

ନାନୁଭୂତଂ କ୍ଵ ଚାନେନ ଦେହେନାଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତମ୍ ।
କଦାଚିଦୁପଲଭ୍ଯେତ ଯଦ୍ରୂପଂ ଯାଦୃଗାତ୍ମନି ॥ ୬୪ ॥

ତେନାସ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ରାଜଁଲ୍ଲିଙ୍ଗିନୋ ଦେହସମ୍ଭଵମ୍ ।
ଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ସ୍ଵାନନୁଭୂତୋଽର୍ଥୋ ନ ମନଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି ॥ ୬୫ ॥

ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ପୂର୍ଵରୂପାଣି ଶଂସତି ।
ଭଵିଷ୍ଯତଶ୍ଚ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତଥୈଵ ନ ଭଵିଷ୍ଯତଃ ॥ ୬୬ ॥

ଅଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତଂ ଚାତ୍ର କ୍ଵଚିନ୍ମନସି ଦୃଶ୍ଯତେ ।
ଯଥା ତଥାନୁମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍ ॥ ୬୭ ॥

ସର୍ଵେ କ୍ରମାନୁରୋଧେନ ମନସୀନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ ।
ଆଯାନ୍ତି ବହୁଶୋ ଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ସମନସୋ ଜନାଃ ॥ ୬୮ ॥

ସତ୍ତ୍ଵୈକନିଷ୍ଠେ ମନସି ଭଗଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଵର୍ତିନି ।
ତମଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସୀଵେଦମୁପରଜ୍ଯାଵଭାସତେ ॥ ୬୯ ॥

ନାହଂ ମମେତି ଭାଵୋଽଯଂ ପୁରୁଷେ ଵ୍ଯଵଧୀଯତେ ।
ଯାଵଦ୍ ବୁଦ୍ଧିମନୋଽକ୍ଷାର୍ଥଗୁଣଵ୍ଯୂହୋ ହ୍ଯନାଦିମାନ୍ ॥ ୭୦ ॥

ସୁପ୍ତିମୂର୍ଚ୍ଛୋପତାପେଷୁ ପ୍ରାଣାଯନଵିଘାତତଃ ।
ନେହତେଽହମିତି ଜ୍ଞାନଂ ମୃତ୍ଯୁପ୍ରଜ୍ଵାରଯୋରପି ॥ ୭୧ ॥

ଗର୍ଭେ ବାଲ୍ଯେଽପ୍ଯପୌଷ୍କଲ୍ଯାଦେକାଦଶଵିଧଂ ତଦା ।
ଲିଙ୍ଗଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯୂନଃ କୁହ୍ଵାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଯଥା ॥ ୭୨ ॥

ଅର୍ଥେ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା ॥ ୭୩ ॥

ଏଵଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ ଷୋଡଶ ଵିସ୍ତୃତମ୍ ।
ଏଷ ଚେତନଯା ଯୁକ୍ତୋ ଜୀଵ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୭୪ ॥

ଅନେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହାନୁପାଦତ୍ତେ ଵିମୁଞ୍ଚତି ।
ହର୍ଷଂ ଶୋକଂ ଭଯଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚାନେନ ଵିନ୍ଦତି ॥ ୭୫ ॥

ଯଥା ତୃଣଜଲୂକେଯଂ ନାପଯାତ୍ଯପଯାତି ଚ ।
ନ ତ୍ଯଜେନ୍ମ୍ରିଯମାଣୋଽପି ପ୍ରାଗ୍ଦେହାଭିମତିଂ ଜନଃ ॥ ୭୬ ॥

ଯାଵଦନ୍ଯଂ ନ ଵିନ୍ଦେତ ଵ୍ଯଵଧାନେନ କର୍ମଣାମ୍ ।
ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଭୂତାନାଂ ଭଵଭାଵନମ୍ ॥ ୭୭ ॥

ଯଦାକ୍ଷୈଶ୍ଚରିତାନ୍ ଧ୍ଯାଯନ୍ କର୍ମାଣ୍ଯାଚିନୁତେଽସକୃତ୍ ।
ସତି କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଯାଯାଂ ବନ୍ଧଃ କର୍ମଣ୍ଯନାତ୍ମନଃ ॥ ୭୮ ॥

ଅତସ୍ତଦପଵାଦାର୍ଥଂ ଭଜ ସର୍ଵାତ୍ମନା ହରିମ୍ ।
ପଶ୍ଯଂସ୍ତଦାତ୍ମକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯପ୍ଯଯା ଯତଃ ॥ ୭୯ ॥

ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ
ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ନାରଦୋ ହଂସଯୋର୍ଗତିମ୍ ।
ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯ ହ୍ଯମୁମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସିଦ୍ଧଲୋକଂ ତତୋଽଗମତ୍ ॥ ୮୦ ॥

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହୀ ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରଜାସର୍ଗାଭିରକ୍ଷଣେ ।
ଆଦିଶ୍ଯ ପୁତ୍ରାନଗମତ୍ତପସେ କପିଲାଶ୍ରମମ୍ ॥ ୮୧ ॥

ତତ୍ରୈକାଗ୍ରମନା ଧୀରୋ ଗୋଵିନ୍ଦଚରଣାମ୍ବୁଜମ୍ ।
ଵିମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋଽନୁଭଜନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତତ୍ସାମ୍ଯତାମଗାତ୍ ॥ ୮୨ ॥

ଏତଦଧ୍ଯାତ୍ମପାରୋକ୍ଷ୍ଯଂ ଗୀତଂ ଦେଵର୍ଷିଣାନଘ ।
ଯଃ ଶ୍ରାଵଯେଦ୍ଯଃ ଶୃଣୁଯାତ୍ସ ଲିଙ୍ଗେନ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୮୩ ॥

ଏତନ୍ମୁକୁନ୍ଦଯଶସା ଭୁଵନଂ ପୁନାନଂ
ଦେଵର୍ଷିଵର୍ଯମୁଖନିଃସୃତମାତ୍ମଶୌଚମ୍ ।
ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯମାନମଧିଗଚ୍ଛତି ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ
ନାସ୍ମିନ୍ ଭଵେ ଭ୍ରମତି ମୁକ୍ତସମସ୍ତବନ୍ଧଃ ॥ ୮୪ ॥

ଅଧ୍ଯାତ୍ମପାରୋକ୍ଷ୍ଯମିଦଂ ମଯାଧିଗତମଦ୍ଭୁତମ୍ ।
ଏଵଂ ସ୍ତ୍ରିଯାଶ୍ରମଃ ପୁଂସଶ୍ଛିନ୍ନୋଽମୁତ୍ର ଚ ସଂଶଯଃ ॥ ୮୫ ॥