મૈત્રેય ઉવાચ
એતાવદુક્ત્વા વિરરામ શઙ્કરઃ
પત્ન્યઙ્ગનાશં હ્યુભયત્ર ચિન્તયન્ ।
સુહૃદ્દિદૃક્ષુઃ પરિશઙ્કિતા ભવાન્
નિષ્ક્રામતી નિર્વિશતી દ્વિધાસ સા ॥ ૧ ॥
એતાવદુક્ત્વા વિરરામ શઙ્કરઃ
પત્ન્યઙ્ગનાશં હ્યુભયત્ર ચિન્તયન્ ।
સુહૃદ્દિદૃક્ષુઃ પરિશઙ્કિતા ભવાન્
નિષ્ક્રામતી નિર્વિશતી દ્વિધાસ સા ॥ ૧ ॥
સુહૃદ્દિદૃક્ષાપ્રતિઘાતદુર્મનાઃ
સ્નેહાદ્રુદત્યશ્રુકલાતિવિહ્વલા ।
ભવં ભવાન્યપ્રતિપૂરુષં રુષા
પ્રધક્ષ્યતીવૈક્ષત જાતવેપથુઃ ॥ ૨ ॥
સ્નેહાદ્રુદત્યશ્રુકલાતિવિહ્વલા ।
ભવં ભવાન્યપ્રતિપૂરુષં રુષા
પ્રધક્ષ્યતીવૈક્ષત જાતવેપથુઃ ॥ ૨ ॥
તતો વિનિઃશ્વસ્ય સતી વિહાય તં
શોકેન રોષેણ ચ દૂયતા હૃદા ।
પિત્રોરગાત્સ્ત્રૈણવિમૂઢધીર્ગૃહાન્
પ્રેમ્ણાત્મનો યોઽર્ધમદાત્સતાં પ્રિયઃ ॥ ૩ ॥
શોકેન રોષેણ ચ દૂયતા હૃદા ।
પિત્રોરગાત્સ્ત્રૈણવિમૂઢધીર્ગૃહાન્
પ્રેમ્ણાત્મનો યોઽર્ધમદાત્સતાં પ્રિયઃ ॥ ૩ ॥
તામન્વગચ્છન્ દ્રુતવિક્રમાં સતીમ્
એકાં ત્રિનેત્રાનુચરાઃ સહસ્રશઃ ।
સપાર્ષદયક્ષા મણિમન્મદાદયઃ
પુરોવૃષેન્દ્રાસ્તરસા ગતવ્યથાઃ ॥ ૪ ॥
એકાં ત્રિનેત્રાનુચરાઃ સહસ્રશઃ ।
સપાર્ષદયક્ષા મણિમન્મદાદયઃ
પુરોવૃષેન્દ્રાસ્તરસા ગતવ્યથાઃ ॥ ૪ ॥
તાં સારિકાકન્દુકદર્પણામ્બુજ
શ્વેતાતપત્રવ્યજનસ્રગાદિભિઃ ।
ગીતાયનૈર્દુન્દુભિશઙ્ખવેણુભિ-
ર્વૃષેન્દ્રમારોપ્ય વિટઙ્કિતા યયુઃ ॥ ૫ ॥
શ્વેતાતપત્રવ્યજનસ્રગાદિભિઃ ।
ગીતાયનૈર્દુન્દુભિશઙ્ખવેણુભિ-
ર્વૃષેન્દ્રમારોપ્ય વિટઙ્કિતા યયુઃ ॥ ૫ ॥
આબ્રહ્મઘોષોર્જિતયજ્ઞવૈશસં
વિપ્રર્ષિજુષ્ટં વિબુધૈશ્ચ સર્વશઃ ।
મૃદ્દાર્વયઃકાઞ્ચનદર્ભચર્મભિ-
ર્નિસૃષ્ટભાણ્ડં યજનં સમાવિશત્ ॥ ૬ ॥
વિપ્રર્ષિજુષ્ટં વિબુધૈશ્ચ સર્વશઃ ।
મૃદ્દાર્વયઃકાઞ્ચનદર્ભચર્મભિ-
ર્નિસૃષ્ટભાણ્ડં યજનં સમાવિશત્ ॥ ૬ ॥
તામાગતાં તત્ર ન કશ્ચનાદ્રિયદ્
વિમાનિતાં યજ્ઞકૃતો ભયાજ્જનઃ ।
ઋતે સ્વસૃર્વૈ જનનીં ચ સાદરાઃ
પ્રેમાશ્રુકણ્ઠ્યઃ પરિષસ્વજુર્મુદા ॥ ૭ ॥
વિમાનિતાં યજ્ઞકૃતો ભયાજ્જનઃ ।
ઋતે સ્વસૃર્વૈ જનનીં ચ સાદરાઃ
પ્રેમાશ્રુકણ્ઠ્યઃ પરિષસ્વજુર્મુદા ॥ ૭ ॥
સૌદર્યસમ્પ્રશ્નસમર્થવાર્તયા
માત્રા ચ માતૃષ્વસૃભિશ્ચ સાદરમ્ ।
દત્તાં સપર્યાં વરમાસનં ચ સા
નાદત્ત પિત્રાપ્રતિનન્દિતા સતી ॥ ૮ ॥
માત્રા ચ માતૃષ્વસૃભિશ્ચ સાદરમ્ ।
દત્તાં સપર્યાં વરમાસનં ચ સા
નાદત્ત પિત્રાપ્રતિનન્દિતા સતી ॥ ૮ ॥
અરુદ્રભાગં તમવેક્ષ્ય ચાધ્વરં
પિત્રા ચ દેવે કૃતહેલનં વિભૌ ।
અનાદૃતા યજ્ઞસદસ્યધીશ્વરી
ચુકોપ લોકાનિવ ધક્ષ્યતી રુષા ॥ ૯ ॥
પિત્રા ચ દેવે કૃતહેલનં વિભૌ ।
અનાદૃતા યજ્ઞસદસ્યધીશ્વરી
ચુકોપ લોકાનિવ ધક્ષ્યતી રુષા ॥ ૯ ॥
જગર્હ સામર્ષવિપન્નયા ગિરા
શિવદ્વિષં ધૂમપથશ્રમસ્મયમ્ ।
સ્વતેજસા ભૂતગણાન્સમુત્થિતાન્
નિગૃહ્ય દેવી જગતોઽભિશૃણ્વતઃ ॥ ૧૦ ॥
શિવદ્વિષં ધૂમપથશ્રમસ્મયમ્ ।
સ્વતેજસા ભૂતગણાન્સમુત્થિતાન્
નિગૃહ્ય દેવી જગતોઽભિશૃણ્વતઃ ॥ ૧૦ ॥
દેવ્યુવાચ
ન યસ્ય લોકેઽસ્ત્યતિશાયનઃ પ્રિય-
સ્તથાપ્રિયો દેહભૃતાં પ્રિયાત્મનઃ ।
તસ્મિન્સમસ્તાત્મનિ મુક્તવૈરકે
ઋતે ભવન્તં કતમઃ પ્રતીપયેત્ ॥ ૧૧ ॥
ન યસ્ય લોકેઽસ્ત્યતિશાયનઃ પ્રિય-
સ્તથાપ્રિયો દેહભૃતાં પ્રિયાત્મનઃ ।
તસ્મિન્સમસ્તાત્મનિ મુક્તવૈરકે
ઋતે ભવન્તં કતમઃ પ્રતીપયેત્ ॥ ૧૧ ॥
દોષાન્ પરેષાં હિ ગુણેષુ સાધવો
ગૃહ્ણન્તિ કેચિન્ન ભવાદૃશો દ્વિજ ।
ગુણાંશ્ચ ફલ્ગૂન્ બહુલીકરિષ્ણવો
મહત્તમાસ્તેષ્વવિદદ્ભવાનઘમ્ ॥ ૧૨ ॥
ગૃહ્ણન્તિ કેચિન્ન ભવાદૃશો દ્વિજ ।
ગુણાંશ્ચ ફલ્ગૂન્ બહુલીકરિષ્ણવો
મહત્તમાસ્તેષ્વવિદદ્ભવાનઘમ્ ॥ ૧૨ ॥
નાશ્ચર્યમેતદ્યદસત્સુ સર્વદા
મહદ્વિનિન્દા કુણપાત્મવાદિષુ ।
સેર્ષ્યં મહાપૂરુષપાદપાંસુભિ-
ર્નિરસ્તતેજઃસુ તદેવ શોભનમ્ ॥ ૧૩ ॥
મહદ્વિનિન્દા કુણપાત્મવાદિષુ ।
સેર્ષ્યં મહાપૂરુષપાદપાંસુભિ-
ર્નિરસ્તતેજઃસુ તદેવ શોભનમ્ ॥ ૧૩ ॥
યદ્વયક્ષરં નામ ગિરેરિતં નૃણાં
સકૃત્પ્રસઙ્ગાદઘમાશુ હન્તિ તત્ ।
પવિત્રકીર્તિં તમલઙ્ઘ્યશાસનં
ભવાનહો દ્વેષ્ટિ શિવં શિવેતરઃ ॥ ૧૪ ॥
સકૃત્પ્રસઙ્ગાદઘમાશુ હન્તિ તત્ ।
પવિત્રકીર્તિં તમલઙ્ઘ્યશાસનં
ભવાનહો દ્વેષ્ટિ શિવં શિવેતરઃ ॥ ૧૪ ॥
યત્પાદપદ્મં મહતાં મનોઽલિભિ-
ર્નિષેવિતં બ્રહ્મરસાસવાર્થિભિઃ ।
લોકસ્ય યદ્વર્ષતિ ચાશિષોઽર્થિન-
સ્તસ્મૈ ભવાન્દ્રુહ્યતિ વિશ્વબન્ધવે ॥ ૧૫ ॥
ર્નિષેવિતં બ્રહ્મરસાસવાર્થિભિઃ ।
લોકસ્ય યદ્વર્ષતિ ચાશિષોઽર્થિન-
સ્તસ્મૈ ભવાન્દ્રુહ્યતિ વિશ્વબન્ધવે ॥ ૧૫ ॥
કિં વા શિવાખ્યમશિવં ન વિદુસ્ત્વદન્યે
બ્રહ્માદયસ્તમવકીર્ય જટાઃ શ્મશાને ।
તન્માલ્યભસ્મનૃકપાલ્યવસત્પિશાચૈ-
ર્યે મૂર્ધભિર્દધતિ તચ્ચરણાવસૃષ્ટમ્ ॥ ૧૬ ॥
બ્રહ્માદયસ્તમવકીર્ય જટાઃ શ્મશાને ।
તન્માલ્યભસ્મનૃકપાલ્યવસત્પિશાચૈ-
ર્યે મૂર્ધભિર્દધતિ તચ્ચરણાવસૃષ્ટમ્ ॥ ૧૬ ॥
કર્ણૌ પિધાય નિરયાદ્યદકલ્પ ઈશે
ધર્માવિતર્યસૃણિભિર્નૃભિરસ્યમાને ।
છિન્દ્યાત્પ્રસહ્ય રુશતીમસતીં પ્રભુશ્ચે-
જ્જિહ્વામસૂનપિ તતો વિસૃજેત્સ ધર્મઃ ॥ ૧૭ ॥
ધર્માવિતર્યસૃણિભિર્નૃભિરસ્યમાને ।
છિન્દ્યાત્પ્રસહ્ય રુશતીમસતીં પ્રભુશ્ચે-
જ્જિહ્વામસૂનપિ તતો વિસૃજેત્સ ધર્મઃ ॥ ૧૭ ॥
અતસ્તવોત્પન્નમિદં કલેવરં
ન ધારયિષ્યે શિતિકણ્ઠગર્હિણઃ ।
જગ્ધસ્ય મોહાદ્ધિ વિશુદ્ધિમન્ધસો
જુગુપ્સિતસ્યોદ્ધરણં પ્રચક્ષતે ॥ ૧૮ ॥
ન ધારયિષ્યે શિતિકણ્ઠગર્હિણઃ ।
જગ્ધસ્ય મોહાદ્ધિ વિશુદ્ધિમન્ધસો
જુગુપ્સિતસ્યોદ્ધરણં પ્રચક્ષતે ॥ ૧૮ ॥
ન વેદવાદાનનુવર્તતે મતિઃ
સ્વ એવ લોકે રમતો મહામુનેઃ ।
યથા ગતિર્દેવમનુષ્યયોઃ પૃથક્
સ્વ એવ ધર્મે ન પરં ક્ષિપેત્સ્થિતઃ ॥ ૧૯ ॥
સ્વ એવ લોકે રમતો મહામુનેઃ ।
યથા ગતિર્દેવમનુષ્યયોઃ પૃથક્
સ્વ એવ ધર્મે ન પરં ક્ષિપેત્સ્થિતઃ ॥ ૧૯ ॥
કર્મ પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તમપ્યૃતં
વેદે વિવિચ્યોભયલિઙ્ગમાશ્રિતમ્ ।
વિરોધિ તદ્યૌગપદૈકકર્તરિ
દ્વયં તથા બ્રહ્મણિ કર્મ નર્ચ્છતિ ॥ ૨૦ ॥
વેદે વિવિચ્યોભયલિઙ્ગમાશ્રિતમ્ ।
વિરોધિ તદ્યૌગપદૈકકર્તરિ
દ્વયં તથા બ્રહ્મણિ કર્મ નર્ચ્છતિ ॥ ૨૦ ॥
મા વઃ પદવ્યઃ પિતરસ્મદાસ્થિતા
યા યજ્ઞશાલાસુ ન ધૂમવર્ત્મભિઃ ।
તદન્નતૃપ્તૈરસુભૃદ્ભિરીડિતા
અવ્યક્તલિઙ્ગા અવધૂતસેવિતાઃ ॥ ૨૧ ॥
યા યજ્ઞશાલાસુ ન ધૂમવર્ત્મભિઃ ।
તદન્નતૃપ્તૈરસુભૃદ્ભિરીડિતા
અવ્યક્તલિઙ્ગા અવધૂતસેવિતાઃ ॥ ૨૧ ॥
નૈતેન દેહેન હરે કૃતાગસો
દેહોદ્ભવેનાલમલં કુજન્મના ।
વ્રીડા મમાભૂત્કુજનપ્રસઙ્ગત-
સ્તજ્જન્મ ધિગ્યો મહતામવદ્યકૃત્ ॥ ૨૨ ॥
દેહોદ્ભવેનાલમલં કુજન્મના ।
વ્રીડા મમાભૂત્કુજનપ્રસઙ્ગત-
સ્તજ્જન્મ ધિગ્યો મહતામવદ્યકૃત્ ॥ ૨૨ ॥
ગોત્રં ત્વદીયં ભગવાન્વૃષધ્વજો
દાક્ષાયણીત્યાહ યદા સુદુર્મનાઃ ।
વ્યપેતનર્મસ્મિતમાશુ તદાઽહં
વ્યુત્સ્રક્ષ્ય એતત્કુણપં ત્વદઙ્ગજમ્ ॥ ૨૩ ॥
દાક્ષાયણીત્યાહ યદા સુદુર્મનાઃ ।
વ્યપેતનર્મસ્મિતમાશુ તદાઽહં
વ્યુત્સ્રક્ષ્ય એતત્કુણપં ત્વદઙ્ગજમ્ ॥ ૨૩ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્યધ્વરે દક્ષમનૂદ્ય શત્રુહન્
ક્ષિતાવુદીચીં નિષસાદ શાન્તવાક્ ।
સ્પૃષ્ટ્વા જલં પીતદુકૂલસંવૃતા
નિમીલ્ય દૃગ્યોગપથં સમાવિશત્ ॥ ૨૪ ॥
ઇત્યધ્વરે દક્ષમનૂદ્ય શત્રુહન્
ક્ષિતાવુદીચીં નિષસાદ શાન્તવાક્ ।
સ્પૃષ્ટ્વા જલં પીતદુકૂલસંવૃતા
નિમીલ્ય દૃગ્યોગપથં સમાવિશત્ ॥ ૨૪ ॥
કૃત્વા સમાનાવનિલૌ જિતાસના
સોદાનમુત્થાપ્ય ચ નાભિચક્રતઃ ।
શનૈર્હૃદિ સ્થાપ્ય ધિયોરસિ સ્થિતં
કણ્ઠાદ્ભ્રુવોર્મધ્યમનિન્દિતાનયત્ ॥ ૨૫ ॥
સોદાનમુત્થાપ્ય ચ નાભિચક્રતઃ ।
શનૈર્હૃદિ સ્થાપ્ય ધિયોરસિ સ્થિતં
કણ્ઠાદ્ભ્રુવોર્મધ્યમનિન્દિતાનયત્ ॥ ૨૫ ॥
એવં સ્વદેહં મહતાં મહીયસા
મુહુઃ સમારોપિતમઙ્કમાદરાત્ ।
જિહાસતી દક્ષરુષા મનસ્વિની
દધાર ગાત્રેષ્વનિલાગ્નિધારણામ્ ॥ ૨૬ ॥
મુહુઃ સમારોપિતમઙ્કમાદરાત્ ।
જિહાસતી દક્ષરુષા મનસ્વિની
દધાર ગાત્રેષ્વનિલાગ્નિધારણામ્ ॥ ૨૬ ॥
તતઃ સ્વભર્તુશ્ચરણામ્બુજાસવં
જગદ્ગુરોશ્ચિન્તયતી ન ચાપરમ્ ।
દદર્શ દેહો હતકલ્મષઃ સતી
સદ્યઃ પ્રજજ્વાલ સમાધિજાગ્નિના ॥ ૨૭ ॥
જગદ્ગુરોશ્ચિન્તયતી ન ચાપરમ્ ।
દદર્શ દેહો હતકલ્મષઃ સતી
સદ્યઃ પ્રજજ્વાલ સમાધિજાગ્નિના ॥ ૨૭ ॥
તત્પશ્યતાં ખે ભુવિ ચાદ્ભુતં મહદ્
હાહેતિ વાદઃ સુમહાનજાયત ।
હન્ત પ્રિયા દૈવતમસ્ય દેવી
જહાવસૂન્ કેન સતી પ્રકોપિતા ॥ ૨૮ ॥
હાહેતિ વાદઃ સુમહાનજાયત ।
હન્ત પ્રિયા દૈવતમસ્ય દેવી
જહાવસૂન્ કેન સતી પ્રકોપિતા ॥ ૨૮ ॥
અહો અનાત્મ્યં મહદસ્ય પશ્યત
પ્રજાપતેર્યસ્ય ચરાચરં પ્રજાઃ ।
જહાવસૂન્ યદ્વિમતાત્મજા સતી
મનસ્વિની માનમભીક્ષ્ણમર્હતિ ॥ ૨૯ ॥
પ્રજાપતેર્યસ્ય ચરાચરં પ્રજાઃ ।
જહાવસૂન્ યદ્વિમતાત્મજા સતી
મનસ્વિની માનમભીક્ષ્ણમર્હતિ ॥ ૨૯ ॥
સોઽયં દુર્મર્ષહૃદયો બ્રહ્મધ્રુક્ ચ
લોકેઽપકીર્તિં મહતીમવાપ્સ્યતિ ।
યદઙ્ગજાં સ્વાં પુરુષદ્વિડુદ્યતાં
ન પ્રત્યષેધન્મૃતયેઽપરાધતઃ ॥ ૩૦ ॥
લોકેઽપકીર્તિં મહતીમવાપ્સ્યતિ ।
યદઙ્ગજાં સ્વાં પુરુષદ્વિડુદ્યતાં
ન પ્રત્યષેધન્મૃતયેઽપરાધતઃ ॥ ૩૦ ॥
વદત્યેવં જને સત્યા દૃષ્ટ્વાસુત્યાગમદ્ભુતમ્ ।
દક્ષં તત્પાર્ષદા હન્તુમુદતિષ્ઠન્નુદાયુધાઃ ॥ ૩૧ ॥
દક્ષં તત્પાર્ષદા હન્તુમુદતિષ્ઠન્નુદાયુધાઃ ॥ ૩૧ ॥
તેષામાપતતાં વેગં નિશામ્ય ભગવાન્ ભૃગુઃ ।
યજ્ઞઘ્નઘ્નેન યજુષા દક્ષિણાગ્નૌ જુહાવ હ ॥ ૩૨ ॥
યજ્ઞઘ્નઘ્નેન યજુષા દક્ષિણાગ્નૌ જુહાવ હ ॥ ૩૨ ॥
અધ્વર્યુણા હૂયમાને દેવા ઉત્પેતુરોજસા ।
ઋભવો નામ તપસા સોમં પ્રાપ્તાઃ સહસ્રશઃ ॥ ૩૩ ॥
ઋભવો નામ તપસા સોમં પ્રાપ્તાઃ સહસ્રશઃ ॥ ૩૩ ॥
તૈરલાતાયુધૈઃ સર્વે પ્રમથાઃ સહગુહ્યકાઃ ।
હન્યમાના દિશો ભેજુરુશદ્ભિર્બ્રહ્મતેજસા ॥ ૩૪ ॥
હન્યમાના દિશો ભેજુરુશદ્ભિર્બ્રહ્મતેજસા ॥ ૩૪ ॥