മൈത്രേയ ഉവാച
ഏതാവദുക്ത്വാ വിരരാമ ശങ്കരഃ
പത്ന്യങ്ഗനാശം ഹ്യുഭയത്ര ചിന്തയന് ।
സുഹൃദ്ദിദൃക്ഷുഃ പരിശങ്കിതാ ഭവാന്
നിഷ്ക്രാമതീ നിര്വിശതീ ദ്വിധാസ സാ ॥ ൧ ॥
ഏതാവദുക്ത്വാ വിരരാമ ശങ്കരഃ
പത്ന്യങ്ഗനാശം ഹ്യുഭയത്ര ചിന്തയന് ।
സുഹൃദ്ദിദൃക്ഷുഃ പരിശങ്കിതാ ഭവാന്
നിഷ്ക്രാമതീ നിര്വിശതീ ദ്വിധാസ സാ ॥ ൧ ॥
സുഹൃദ്ദിദൃക്ഷാപ്രതിഘാതദുര്മനാഃ
സ്നേഹാദ്രുദത്യശ്രുകലാതിവിഹ്വലാ ।
ഭവം ഭവാന്യപ്രതിപൂരുഷം രുഷാ
പ്രധക്ഷ്യതീവൈക്ഷത ജാതവേപഥുഃ ॥ ൨ ॥
സ്നേഹാദ്രുദത്യശ്രുകലാതിവിഹ്വലാ ।
ഭവം ഭവാന്യപ്രതിപൂരുഷം രുഷാ
പ്രധക്ഷ്യതീവൈക്ഷത ജാതവേപഥുഃ ॥ ൨ ॥
തതോ വിനിഃശ്വസ്യ സതീ വിഹായ തം
ശോകേന രോഷേണ ച ദൂയതാ ഹൃദാ ।
പിത്രോരഗാത്സ്ത്രൈണവിമൂഢധീര്ഗൃഹാന്
പ്രേമ്ണാത്മനോ യോഽര്ധമദാത്സതാം പ്രിയഃ ॥ ൩ ॥
ശോകേന രോഷേണ ച ദൂയതാ ഹൃദാ ।
പിത്രോരഗാത്സ്ത്രൈണവിമൂഢധീര്ഗൃഹാന്
പ്രേമ്ണാത്മനോ യോഽര്ധമദാത്സതാം പ്രിയഃ ॥ ൩ ॥
താമന്വഗച്ഛന് ദ്രുതവിക്രമാം സതീമ്
ഏകാം ത്രിനേത്രാനുചരാഃ സഹസ്രശഃ ।
സപാര്ഷദയക്ഷാ മണിമന്മദാദയഃ
പുരോവൃഷേന്ദ്രാസ്തരസാ ഗതവ്യഥാഃ ॥ ൪ ॥
ഏകാം ത്രിനേത്രാനുചരാഃ സഹസ്രശഃ ।
സപാര്ഷദയക്ഷാ മണിമന്മദാദയഃ
പുരോവൃഷേന്ദ്രാസ്തരസാ ഗതവ്യഥാഃ ॥ ൪ ॥
താം സാരികാകന്ദുകദര്പണാമ്ബുജ
ശ്വേതാതപത്രവ്യജനസ്രഗാദിഭിഃ ।
ഗീതായനൈര്ദുന്ദുഭിശങ്ഖവേണുഭി-
ര്വൃഷേന്ദ്രമാരോപ്യ വിടങ്കിതാ യയുഃ ॥ ൫ ॥
ശ്വേതാതപത്രവ്യജനസ്രഗാദിഭിഃ ।
ഗീതായനൈര്ദുന്ദുഭിശങ്ഖവേണുഭി-
ര്വൃഷേന്ദ്രമാരോപ്യ വിടങ്കിതാ യയുഃ ॥ ൫ ॥
ആബ്രഹ്മഘോഷോര്ജിതയജ്ഞവൈശസം
വിപ്രര്ഷിജുഷ്ടം വിബുധൈശ്ച സര്വശഃ ।
മൃദ്ദാര്വയഃകാഞ്ചനദര്ഭചര്മഭി-
ര്നിസൃഷ്ടഭാണ്ഡം യജനം സമാവിശത് ॥ ൬ ॥
വിപ്രര്ഷിജുഷ്ടം വിബുധൈശ്ച സര്വശഃ ।
മൃദ്ദാര്വയഃകാഞ്ചനദര്ഭചര്മഭി-
ര്നിസൃഷ്ടഭാണ്ഡം യജനം സമാവിശത് ॥ ൬ ॥
താമാഗതാം തത്ര ന കശ്ചനാദ്രിയദ്
വിമാനിതാം യജ്ഞകൃതോ ഭയാജ്ജനഃ ।
ഋതേ സ്വസൃര്വൈ ജനനീം ച സാദരാഃ
പ്രേമാശ്രുകണ്ഠ്യഃ പരിഷസ്വജുര്മുദാ ॥ ൭ ॥
വിമാനിതാം യജ്ഞകൃതോ ഭയാജ്ജനഃ ।
ഋതേ സ്വസൃര്വൈ ജനനീം ച സാദരാഃ
പ്രേമാശ്രുകണ്ഠ്യഃ പരിഷസ്വജുര്മുദാ ॥ ൭ ॥
സൌദര്യസമ്പ്രശ്നസമര്ഥവാര്തയാ
മാത്രാ ച മാതൃഷ്വസൃഭിശ്ച സാദരമ് ।
ദത്താം സപര്യാം വരമാസനം ച സാ
നാദത്ത പിത്രാപ്രതിനന്ദിതാ സതീ ॥ ൮ ॥
മാത്രാ ച മാതൃഷ്വസൃഭിശ്ച സാദരമ് ।
ദത്താം സപര്യാം വരമാസനം ച സാ
നാദത്ത പിത്രാപ്രതിനന്ദിതാ സതീ ॥ ൮ ॥
അരുദ്രഭാഗം തമവേക്ഷ്യ ചാധ്വരം
പിത്രാ ച ദേവേ കൃതഹേലനം വിഭൌ ।
അനാദൃതാ യജ്ഞസദസ്യധീശ്വരീ
ചുകോപ ലോകാനിവ ധക്ഷ്യതീ രുഷാ ॥ ൯ ॥
പിത്രാ ച ദേവേ കൃതഹേലനം വിഭൌ ।
അനാദൃതാ യജ്ഞസദസ്യധീശ്വരീ
ചുകോപ ലോകാനിവ ധക്ഷ്യതീ രുഷാ ॥ ൯ ॥
ജഗര്ഹ സാമര്ഷവിപന്നയാ ഗിരാ
ശിവദ്വിഷം ധൂമപഥശ്രമസ്മയമ് ।
സ്വതേജസാ ഭൂതഗണാന്സമുത്ഥിതാന്
നിഗൃഹ്യ ദേവീ ജഗതോഽഭിശൃണ്വതഃ ॥ ൧൦ ॥
ശിവദ്വിഷം ധൂമപഥശ്രമസ്മയമ് ।
സ്വതേജസാ ഭൂതഗണാന്സമുത്ഥിതാന്
നിഗൃഹ്യ ദേവീ ജഗതോഽഭിശൃണ്വതഃ ॥ ൧൦ ॥
ദേവ്യുവാച
ന യസ്യ ലോകേഽസ്ത്യതിശായനഃ പ്രിയ-
സ്തഥാപ്രിയോ ദേഹഭൃതാം പ്രിയാത്മനഃ ।
തസ്മിന്സമസ്താത്മനി മുക്തവൈരകേ
ഋതേ ഭവന്തം കതമഃ പ്രതീപയേത് ॥ ൧൧ ॥
ന യസ്യ ലോകേഽസ്ത്യതിശായനഃ പ്രിയ-
സ്തഥാപ്രിയോ ദേഹഭൃതാം പ്രിയാത്മനഃ ।
തസ്മിന്സമസ്താത്മനി മുക്തവൈരകേ
ഋതേ ഭവന്തം കതമഃ പ്രതീപയേത് ॥ ൧൧ ॥
ദോഷാന് പരേഷാം ഹി ഗുണേഷു സാധവോ
ഗൃഹ്ണന്തി കേചിന്ന ഭവാദൃശോ ദ്വിജ ।
ഗുണാംശ്ച ഫല്ഗൂന് ബഹുലീകരിഷ്ണവോ
മഹത്തമാസ്തേഷ്വവിദദ്ഭവാനഘമ് ॥ ൧൨ ॥
ഗൃഹ്ണന്തി കേചിന്ന ഭവാദൃശോ ദ്വിജ ।
ഗുണാംശ്ച ഫല്ഗൂന് ബഹുലീകരിഷ്ണവോ
മഹത്തമാസ്തേഷ്വവിദദ്ഭവാനഘമ് ॥ ൧൨ ॥
നാശ്ചര്യമേതദ്യദസത്സു സര്വദാ
മഹദ്വിനിന്ദാ കുണപാത്മവാദിഷു ।
സേര്ഷ്യം മഹാപൂരുഷപാദപാംസുഭി-
ര്നിരസ്തതേജഃസു തദേവ ശോഭനമ് ॥ ൧൩ ॥
മഹദ്വിനിന്ദാ കുണപാത്മവാദിഷു ।
സേര്ഷ്യം മഹാപൂരുഷപാദപാംസുഭി-
ര്നിരസ്തതേജഃസു തദേവ ശോഭനമ് ॥ ൧൩ ॥
യദ്വയക്ഷരം നാമ ഗിരേരിതം നൃണാം
സകൃത്പ്രസങ്ഗാദഘമാശു ഹന്തി തത് ।
പവിത്രകീര്തിം തമലങ്ഘ്യശാസനം
ഭവാനഹോ ദ്വേഷ്ടി ശിവം ശിവേതരഃ ॥ ൧൪ ॥
സകൃത്പ്രസങ്ഗാദഘമാശു ഹന്തി തത് ।
പവിത്രകീര്തിം തമലങ്ഘ്യശാസനം
ഭവാനഹോ ദ്വേഷ്ടി ശിവം ശിവേതരഃ ॥ ൧൪ ॥
യത്പാദപദ്മം മഹതാം മനോഽലിഭി-
ര്നിഷേവിതം ബ്രഹ്മരസാസവാര്ഥിഭിഃ ।
ലോകസ്യ യദ്വര്ഷതി ചാശിഷോഽര്ഥിന-
സ്തസ്മൈ ഭവാന്ദ്രുഹ്യതി വിശ്വബന്ധവേ ॥ ൧൫ ॥
ര്നിഷേവിതം ബ്രഹ്മരസാസവാര്ഥിഭിഃ ।
ലോകസ്യ യദ്വര്ഷതി ചാശിഷോഽര്ഥിന-
സ്തസ്മൈ ഭവാന്ദ്രുഹ്യതി വിശ്വബന്ധവേ ॥ ൧൫ ॥
കിം വാ ശിവാഖ്യമശിവം ന വിദുസ്ത്വദന്യേ
ബ്രഹ്മാദയസ്തമവകീര്യ ജടാഃ ശ്മശാനേ ।
തന്മാല്യഭസ്മനൃകപാല്യവസത്പിശാചൈ-
ര്യേ മൂര്ധഭിര്ദധതി തച്ചരണാവസൃഷ്ടമ് ॥ ൧൬ ॥
ബ്രഹ്മാദയസ്തമവകീര്യ ജടാഃ ശ്മശാനേ ।
തന്മാല്യഭസ്മനൃകപാല്യവസത്പിശാചൈ-
ര്യേ മൂര്ധഭിര്ദധതി തച്ചരണാവസൃഷ്ടമ് ॥ ൧൬ ॥
കര്ണൌ പിധായ നിരയാദ്യദകല്പ ഈശേ
ധര്മാവിതര്യസൃണിഭിര്നൃഭിരസ്യമാനേ ।
ഛിന്ദ്യാത്പ്രസഹ്യ രുശതീമസതീം പ്രഭുശ്ചേ-
ജ്ജിഹ്വാമസൂനപി തതോ വിസൃജേത്സ ധര്മഃ ॥ ൧൭ ॥
ധര്മാവിതര്യസൃണിഭിര്നൃഭിരസ്യമാനേ ।
ഛിന്ദ്യാത്പ്രസഹ്യ രുശതീമസതീം പ്രഭുശ്ചേ-
ജ്ജിഹ്വാമസൂനപി തതോ വിസൃജേത്സ ധര്മഃ ॥ ൧൭ ॥
അതസ്തവോത്പന്നമിദം കലേവരം
ന ധാരയിഷ്യേ ശിതികണ്ഠഗര്ഹിണഃ ।
ജഗ്ധസ്യ മോഹാദ്ധി വിശുദ്ധിമന്ധസോ
ജുഗുപ്സിതസ്യോദ്ധരണം പ്രചക്ഷതേ ॥ ൧൮ ॥
ന ധാരയിഷ്യേ ശിതികണ്ഠഗര്ഹിണഃ ।
ജഗ്ധസ്യ മോഹാദ്ധി വിശുദ്ധിമന്ധസോ
ജുഗുപ്സിതസ്യോദ്ധരണം പ്രചക്ഷതേ ॥ ൧൮ ॥
ന വേദവാദാനനുവര്തതേ മതിഃ
സ്വ ഏവ ലോകേ രമതോ മഹാമുനേഃ ।
യഥാ ഗതിര്ദേവമനുഷ്യയോഃ പൃഥക്
സ്വ ഏവ ധര്മേ ന പരം ക്ഷിപേത്സ്ഥിതഃ ॥ ൧൯ ॥
സ്വ ഏവ ലോകേ രമതോ മഹാമുനേഃ ।
യഥാ ഗതിര്ദേവമനുഷ്യയോഃ പൃഥക്
സ്വ ഏവ ധര്മേ ന പരം ക്ഷിപേത്സ്ഥിതഃ ॥ ൧൯ ॥
കര്മ പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തമപ്യൃതം
വേദേ വിവിച്യോഭയലിങ്ഗമാശ്രിതമ് ।
വിരോധി തദ്യൌഗപദൈകകര്തരി
ദ്വയം തഥാ ബ്രഹ്മണി കര്മ നര്ച്ഛതി ॥ ൨൦ ॥
വേദേ വിവിച്യോഭയലിങ്ഗമാശ്രിതമ് ।
വിരോധി തദ്യൌഗപദൈകകര്തരി
ദ്വയം തഥാ ബ്രഹ്മണി കര്മ നര്ച്ഛതി ॥ ൨൦ ॥
മാ വഃ പദവ്യഃ പിതരസ്മദാസ്ഥിതാ
യാ യജ്ഞശാലാസു ന ധൂമവര്ത്മഭിഃ ।
തദന്നതൃപ്തൈരസുഭൃദ്ഭിരീഡിതാ
അവ്യക്തലിങ്ഗാ അവധൂതസേവിതാഃ ॥ ൨൧ ॥
യാ യജ്ഞശാലാസു ന ധൂമവര്ത്മഭിഃ ।
തദന്നതൃപ്തൈരസുഭൃദ്ഭിരീഡിതാ
അവ്യക്തലിങ്ഗാ അവധൂതസേവിതാഃ ॥ ൨൧ ॥
നൈതേന ദേഹേന ഹരേ കൃതാഗസോ
ദേഹോദ്ഭവേനാലമലം കുജന്മനാ ।
വ്രീഡാ മമാഭൂത്കുജനപ്രസങ്ഗത-
സ്തജ്ജന്മ ധിഗ്യോ മഹതാമവദ്യകൃത് ॥ ൨൨ ॥
ദേഹോദ്ഭവേനാലമലം കുജന്മനാ ।
വ്രീഡാ മമാഭൂത്കുജനപ്രസങ്ഗത-
സ്തജ്ജന്മ ധിഗ്യോ മഹതാമവദ്യകൃത് ॥ ൨൨ ॥
ഗോത്രം ത്വദീയം ഭഗവാന്വൃഷധ്വജോ
ദാക്ഷായണീത്യാഹ യദാ സുദുര്മനാഃ ।
വ്യപേതനര്മസ്മിതമാശു തദാഽഹം
വ്യുത്സ്രക്ഷ്യ ഏതത്കുണപം ത്വദങ്ഗജമ് ॥ ൨൩ ॥
ദാക്ഷായണീത്യാഹ യദാ സുദുര്മനാഃ ।
വ്യപേതനര്മസ്മിതമാശു തദാഽഹം
വ്യുത്സ്രക്ഷ്യ ഏതത്കുണപം ത്വദങ്ഗജമ് ॥ ൨൩ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇത്യധ്വരേ ദക്ഷമനൂദ്യ ശത്രുഹന്
ക്ഷിതാവുദീചീം നിഷസാദ ശാന്തവാക് ।
സ്പൃഷ്ട്വാ ജലം പീതദുകൂലസംവൃതാ
നിമീല്യ ദൃഗ്യോഗപഥം സമാവിശത് ॥ ൨൪ ॥
ഇത്യധ്വരേ ദക്ഷമനൂദ്യ ശത്രുഹന്
ക്ഷിതാവുദീചീം നിഷസാദ ശാന്തവാക് ।
സ്പൃഷ്ട്വാ ജലം പീതദുകൂലസംവൃതാ
നിമീല്യ ദൃഗ്യോഗപഥം സമാവിശത് ॥ ൨൪ ॥
കൃത്വാ സമാനാവനിലൌ ജിതാസനാ
സോദാനമുത്ഥാപ്യ ച നാഭിചക്രതഃ ।
ശനൈര്ഹൃദി സ്ഥാപ്യ ധിയോരസി സ്ഥിതം
കണ്ഠാദ്ഭ്രുവോര്മധ്യമനിന്ദിതാനയത് ॥ ൨൫ ॥
സോദാനമുത്ഥാപ്യ ച നാഭിചക്രതഃ ।
ശനൈര്ഹൃദി സ്ഥാപ്യ ധിയോരസി സ്ഥിതം
കണ്ഠാദ്ഭ്രുവോര്മധ്യമനിന്ദിതാനയത് ॥ ൨൫ ॥
ഏവം സ്വദേഹം മഹതാം മഹീയസാ
മുഹുഃ സമാരോപിതമങ്കമാദരാത് ।
ജിഹാസതീ ദക്ഷരുഷാ മനസ്വിനീ
ദധാര ഗാത്രേഷ്വനിലാഗ്നിധാരണാമ് ॥ ൨൬ ॥
മുഹുഃ സമാരോപിതമങ്കമാദരാത് ।
ജിഹാസതീ ദക്ഷരുഷാ മനസ്വിനീ
ദധാര ഗാത്രേഷ്വനിലാഗ്നിധാരണാമ് ॥ ൨൬ ॥
തതഃ സ്വഭര്തുശ്ചരണാമ്ബുജാസവം
ജഗദ്ഗുരോശ്ചിന്തയതീ ന ചാപരമ് ।
ദദര്ശ ദേഹോ ഹതകല്മഷഃ സതീ
സദ്യഃ പ്രജജ്വാല സമാധിജാഗ്നിനാ ॥ ൨൭ ॥
ജഗദ്ഗുരോശ്ചിന്തയതീ ന ചാപരമ് ।
ദദര്ശ ദേഹോ ഹതകല്മഷഃ സതീ
സദ്യഃ പ്രജജ്വാല സമാധിജാഗ്നിനാ ॥ ൨൭ ॥
തത്പശ്യതാം ഖേ ഭുവി ചാദ്ഭുതം മഹദ്
ഹാഹേതി വാദഃ സുമഹാനജായത ।
ഹന്ത പ്രിയാ ദൈവതമസ്യ ദേവീ
ജഹാവസൂന് കേന സതീ പ്രകോപിതാ ॥ ൨൮ ॥
ഹാഹേതി വാദഃ സുമഹാനജായത ।
ഹന്ത പ്രിയാ ദൈവതമസ്യ ദേവീ
ജഹാവസൂന് കേന സതീ പ്രകോപിതാ ॥ ൨൮ ॥
അഹോ അനാത്മ്യം മഹദസ്യ പശ്യത
പ്രജാപതേര്യസ്യ ചരാചരം പ്രജാഃ ।
ജഹാവസൂന് യദ്വിമതാത്മജാ സതീ
മനസ്വിനീ മാനമഭീക്ഷ്ണമര്ഹതി ॥ ൨൯ ॥
പ്രജാപതേര്യസ്യ ചരാചരം പ്രജാഃ ।
ജഹാവസൂന് യദ്വിമതാത്മജാ സതീ
മനസ്വിനീ മാനമഭീക്ഷ്ണമര്ഹതി ॥ ൨൯ ॥
സോഽയം ദുര്മര്ഷഹൃദയോ ബ്രഹ്മധ്രുക് ച
ലോകേഽപകീര്തിം മഹതീമവാപ്സ്യതി ।
യദങ്ഗജാം സ്വാം പുരുഷദ്വിഡുദ്യതാം
ന പ്രത്യഷേധന്മൃതയേഽപരാധതഃ ॥ ൩൦ ॥
ലോകേഽപകീര്തിം മഹതീമവാപ്സ്യതി ।
യദങ്ഗജാം സ്വാം പുരുഷദ്വിഡുദ്യതാം
ന പ്രത്യഷേധന്മൃതയേഽപരാധതഃ ॥ ൩൦ ॥
വദത്യേവം ജനേ സത്യാ ദൃഷ്ട്വാസുത്യാഗമദ്ഭുതമ് ।
ദക്ഷം തത്പാര്ഷദാ ഹന്തുമുദതിഷ്ഠന്നുദായുധാഃ ॥ ൩൧ ॥
ദക്ഷം തത്പാര്ഷദാ ഹന്തുമുദതിഷ്ഠന്നുദായുധാഃ ॥ ൩൧ ॥
തേഷാമാപതതാം വേഗം നിശാമ്യ ഭഗവാന് ഭൃഗുഃ ।
യജ്ഞഘ്നഘ്നേന യജുഷാ ദക്ഷിണാഗ്നൌ ജുഹാവ ഹ ॥ ൩൨ ॥
യജ്ഞഘ്നഘ്നേന യജുഷാ ദക്ഷിണാഗ്നൌ ജുഹാവ ഹ ॥ ൩൨ ॥
അധ്വര്യുണാ ഹൂയമാനേ ദേവാ ഉത്പേതുരോജസാ ।
ഋഭവോ നാമ തപസാ സോമം പ്രാപ്താഃ സഹസ്രശഃ ॥ ൩൩ ॥
ഋഭവോ നാമ തപസാ സോമം പ്രാപ്താഃ സഹസ്രശഃ ॥ ൩൩ ॥
തൈരലാതായുധൈഃ സര്വേ പ്രമഥാഃ സഹഗുഹ്യകാഃ ।
ഹന്യമാനാ ദിശോ ഭേജുരുശദ്ഭിര്ബ്രഹ്മതേജസാ ॥ ൩൪ ॥
ഹന്യമാനാ ദിശോ ഭേജുരുശദ്ഭിര്ബ്രഹ്മതേജസാ ॥ ൩൪ ॥