શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૪.૭

મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્યજેનાનુનીતેન ભવેન પરિતુષ્યતા ।
અભ્યધાયિ મહાબાહો પ્રહસ્ય શ્રૂયતામિતિ ॥ ૧ ॥

મહાદેવ ઉવાચ
નાઘં પ્રજેશ બાલાનાં વર્ણયે નાનુચિન્તયે ।
દેવમાયાભિભૂતાનાં દણ્ડસ્તત્ર ધૃતો મયા ॥ ૨ ॥

પ્રજાપતેર્દગ્ધશીર્ષ્ણો ભવત્વજમુખં શિરઃ ।
મિત્રસ્ય ચક્ષુષેક્ષેત ભાગં સ્વં બર્હિષો ભગઃ ॥ ૩ ॥

પૂષા તુ યજમાનસ્ય દદ્ભિર્જક્ષતુ પિષ્ટભુક્ ।
દેવાઃ પ્રકૃતસર્વાઙ્ગા યે મ ઉચ્છેષણં દદુઃ ॥ ૪ ॥

બાહુભ્યામશ્વિનોઃ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં કૃતબાહવઃ ।
ભવન્ત્વધ્વર્યવશ્ચાન્યે બસ્તશ્મશ્રુર્ભૃગુર્ભવેત્ ॥ ૫ ॥

મૈત્રેય ઉવાચ
તદા સર્વાણિ ભૂતાનિ શ્રુત્વા મીઢુષ્ટમોદિતમ્ ।
પરિતુષ્ટાત્મભિસ્તાત સાધુ સાધ્વિત્યથાબ્રુવન્ ॥ ૬ ॥

તતો મીઢ્વાંસમામન્ત્ર્ય શુનાસીરાઃ સહર્ષિભિઃ ।
ભૂયસ્તદ્દેવયજનં સમીઢ્વદ્વેધસો યયુઃ ॥ ૭ ॥

વિધાય કાર્ત્સ્ન્યેન ચ તદ્યદાહ ભગવાન્ ભવઃ ।
સન્દધુઃ કસ્ય કાયેન સવનીયપશોઃ શિરઃ ॥ ૮ ॥

સન્ધીયમાને શિરસિ દક્ષો રુદ્રાભિવીક્ષિતઃ ।
સદ્યઃ સુપ્ત ઇવોત્તસ્થૌ દદૃશે ચાગ્રતો મૃડમ્ ॥ ૯ ॥

તદા વૃષધ્વજદ્વેષકલિલાત્મા પ્રજાપતિઃ ।
શિવાવલોકાદભવચ્છરદ્ધ્રદ ઇવામલઃ ॥ ૧૦ ॥

ભવસ્તવાય કૃતધીર્નાશક્નોદનુરાગતઃ ।
ઔત્કણ્ઠ્યાદ્બાષ્પકલયા સમ્પરેતાં સુતાં સ્મરન્ ॥ ૧૧ ॥

કૃચ્છ્રાત્સંસ્તભ્ય ચ મનઃ પ્રેમવિહ્વલિતઃ સુધીઃ ।
શશંસ નિર્વ્યલીકેન ભાવેનેશં પ્રજાપતિઃ ॥ ૧૨ ॥

દક્ષ ઉવાચ
ભૂયાનનુગ્રહ અહો ભવતા કૃતો મે
દણ્ડસ્ત્વયા મયિ ભૃતો યદપિ પ્રલબ્ધઃ ।
ન બ્રહ્મબન્ધુષુ ચ વાં ભગવન્નવજ્ઞા
તુભ્યં હરેશ્ચ કુત એવ ધૃતવ્રતેષુ ॥ ૧૩ ॥

વિદ્યાતપોવ્રતધરાન્ મુખતઃ સ્મ વિપ્રાન્
બ્રહ્માત્મતત્ત્વમવિતું પ્રથમં ત્વમસ્રાક્ ।
તદ્બ્રાહ્મણાન્ પરમ સર્વવિપત્સુ પાસિ
પાલઃ પશૂનિવ વિભો પ્રગૃહીતદણ્ડઃ ॥ ૧૪ ॥

યોઽસૌ મયાવિદિતતત્ત્વદૃશા સભાયાં
ક્ષિપ્તો દુરુક્તિવિશિખૈર્વિગણય્ય તન્મામ્ ।
અર્વાક્ પતન્તમર્હત્તમનિન્દયાપાદ્
દૃષ્ટયાર્દ્રયા સ ભગવાન્સ્વકૃતેન તુષ્યેત્ ॥ ૧૫ ॥

મૈત્રેય ઉવાચ
ક્ષમાપ્યૈવં સ મીઢ્વાંસં બ્રહ્મણા ચાનુમન્ત્રિતઃ ।
કર્મ સન્તાનયામાસ સોપાધ્યાયર્ત્વિગાદિભિઃ ॥ ૧૬ ॥

વૈષ્ણવં યજ્ઞસન્તત્યૈ ત્રિકપાલં દ્વિજોત્તમાઃ ।
પુરોડાશં નિરવપન્ વીરસંસર્ગશુદ્ધયે ॥ ૧૭ ॥

અધ્વર્યુણાત્તહવિષા યજમાનો વિશામ્પતે ।
ધિયા વિશુદ્ધયા દધ્યૌ તથા પ્રાદુરભૂદ્ધરિઃ ॥ ૧૮ ॥

તદા સ્વપ્રભયા તેષાં દ્યોતયન્ત્યા દિશો દશ ।
મુષ્ણંસ્તેજ ઉપાનીતસ્તાર્ક્ષ્યેણ સ્તોત્રવાજિના ॥ ૧૯ ॥

શ્યામો હિરણ્યરશનોઽર્કકિરીટજુષ્ટો
નીલાલકભ્રમરમણ્ડિતકુણ્ડલાસ્યઃ ।
શઙ્ખાબ્જચક્રશરચાપગદાસિચર્મ-
વ્યગ્રૈર્હિરણ્મયભુજૈરિવ કર્ણિકારઃ ॥ ૨૦ ॥

વક્ષસ્યધિશ્રિતવધૂર્વનમાલ્યુદાર
હાસાવલોકકલયા રમયંશ્ચ વિશ્વમ્ ।
પાર્શ્વભ્રમદ્વયજનચામરરાજહંસઃ
શ્વેતાતપત્રશશિનોપરિ રજ્યમાનઃ ॥ ૨૧ ॥

તમુપાગતમાલક્ષ્ય સર્વે સુરગણાદયઃ ।
પ્રણેમુઃ સહસોત્થાય બ્રહ્મેન્દ્રત્ર્યક્ષનાયકાઃ ॥ ૨૨ ॥

તત્તેજસા હતરુચઃ સન્નજિહ્વાઃ સસાધ્વસાઃ ।
મૂર્ધ્ના ધૃતાઞ્જલિપુટા ઉપતસ્થુરધોક્ષજમ્ ॥ ૨૩ ॥

અપ્યર્વાગ્વૃત્તયો યસ્ય મહિ ત્વાત્મભુવાદયઃ ।
યથામતિ ગૃણન્તિ સ્મ કૃતાનુગ્રહવિગ્રહમ્ ॥ ૨૪ ॥

દક્ષો ગૃહીતાર્હણસાદનોત્તમં
યજ્ઞેશ્વરં વિશ્વસૃજાં પરં ગુરુમ્ ।
સુનન્દનન્દાદ્યનુગૈર્વૃતં મુદા
ગૃણન્ પ્રપેદે પ્રયતઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૨૫ ॥

દક્ષ ઉવાચ
શુદ્ધં સ્વધામ્ન્યુપરતાખિલબુદ્ધ્યવસ્થં
ચિન્માત્રમેકમભયં પ્રતિષિધ્ય માયામ્ ।
તિષ્ઠંસ્તયૈવ પુરુષત્વમુપેત્ય તસ્યા-
માસ્તે ભવાનપરિશુદ્ધ ઇવાત્મતન્ત્રઃ ॥ ૨૬ ॥

ઋત્વિજ ઊચુઃ
તત્ત્વં ન તે વયમનઞ્જન રુદ્રશાપાત્
કર્મણ્યવગ્રહધિયો ભગવન્વિદામઃ ।
ધર્મોપલક્ષણમિદં ત્રિવૃદધ્વરાખ્યં
જ્ઞાતં યદર્થમધિદૈવમદો વ્યવસ્થાઃ ॥ ૨૭ ॥

સદસ્યા ઊચુઃ
ઉત્પત્ત્યધ્વન્યશરણ ઉરુક્લેશદુર્ગેઽન્તકોગ્ર
વ્યાલાન્વિષ્ટે વિષયમૃગતૃષ્યાત્મગેહોરુભારઃ ।
દ્વન્દ્વશ્વભ્રે ખલમૃગભયે શોકદાવેઽજ્ઞસાર્થઃ
પાદૌકસ્તે શરણદ કદા યાતિ કામોપસૃષ્ટઃ ॥ ૨૮ ॥

રુદ્ર ઉવાચ
તવ વરદ વરાઙ્ઘ્રાવાશિષેહાખિલાર્થે
હ્યપિ મુનિભિરસક્તૈરાદરેણાર્હણીયે ।
યદિ રચિતધિયં માવિદ્યલોકોઽપવિદ્ધં
જપતિ ન ગણયે તત્ત્વત્પરાનુગ્રહેણ ॥ ૨૯ ॥

ભૃગુરુવાચ
યન્માયયા ગહનયાપહૃતાત્મબોધા
બ્રહ્માદયસ્તનુભૃતસ્તમસિ સ્વપન્તઃ ।
નાત્મન્ શ્રિતં તવ વિદન્ત્યધુનાપિ તત્ત્વં
સોઽયં પ્રસીદતુ ભવાન્પ્રણતાત્મબન્ધુઃ ॥ ૩૦ ॥

બ્રહ્મોવાચ
નૈતત્સ્વરૂપં ભવતોઽસૌ પદાર્થ
ભેદગ્રહૈઃ પુરુષો યાવદીક્ષેત્ ।
જ્ઞાનસ્ય ચાર્થસ્ય ગુણસ્ય ચાશ્રયો
માયામયાદ્વયતિરિક્તો મતસ્ત્વમ્ ॥ ૩૧ ॥

ઇન્દ્ર ઉવાચ
ઇદમપ્યચ્યુત વિશ્વભાવનં
વપુરાનન્દકરં મનોદૃશામ્ ।
સુરવિદ્વિટ્ક્ષપણૈરુદાયુધૈ
ર્ભુજદણ્ડૈરુપપન્નમષ્ટભિઃ ॥ ૩૨ ॥

પત્ન્ય ઊચુઃ
યજ્ઞોઽયં તવ યજનાય કેન સૃષ્ટો
વિધ્વસ્તઃ પશુપતિનાદ્ય દક્ષકોપાત્ ।
તં નસ્ત્વં શવશયનાભશાન્તમેધં
યજ્ઞાત્મન્નલિનરુચા દૃશા પુનીહિ ॥ ૩૩ ॥

ઋષય ઊચુઃ
અનન્વિતં તે ભગવન્ વિચેષ્ટિતં
યદાત્મના ચરસિ હિ કર્મ નાજ્યસે ।
વિભૂતયે યત ઉપસેદુરીશ્વરીં
ન મન્યતે સ્વયમનુવર્તતીં ભવાન્ ॥ ૩૪ ॥

સિદ્ધા ઊચુઃ
અયં ત્વત્કથામૃષ્ટપીયૂષનદ્યાં
મનોવારણઃ ક્લેશદાવાગ્નિદગ્ધઃ ।
તૃષાર્તોઽવગાઢો ન સસ્માર દાવં
ન નિષ્ક્રામતિ બ્રહ્મસમ્પન્નવન્નઃ ॥ ૩૫ ॥

યજમાન્યુવાચ
સ્વાગતં તે પ્રસીદેશ તુભ્યં નમઃ
શ્રીનિવાસ શ્રિયા કાન્તયા ત્રાહિ નઃ ।
ત્વામૃતેઽધીશ નાઙ્ગૈર્મખઃ શોભતે
શીર્ષહીનઃ કબન્ધો યથા પુરુષઃ ॥ ૩૬ ॥

લોકપાલા ઊચુઃ
દૃષ્ટઃ કિં નો દૃગ્ભિરસદ્ગ્રહૈસ્ત્વં
પ્રત્યગ્દ્રષ્ટા દૃશ્યતે યેન વિશ્વમ્ ।
માયા હ્યેષા ભવદીયા હિ ભૂમન્
યસ્ત્વં ષષ્ઠઃ પઞ્ચભિર્ભાસિ ભૂતૈઃ ॥ ૩૭ ॥

યોગેશ્વરા ઊચુ
પ્રેયાન્ન તેઽન્યોઽસ્ત્યમુતસ્ત્વયિ પ્રભો
વિશ્વાત્મનીક્ષેન્ન પૃથગ્ય આત્મનઃ ।
અથાપિ ભક્ત્યેશ તયોપધાવતા-
મનન્યવૃત્ત્યાનુગૃહાણ વત્સલ ॥ ૩૮ ॥

જગદુદ્ભવસ્થિતિલયેષુ દૈવતો
બહુભિદ્યમાનગુણયાત્મમાયયા ।
રચિતાત્મભેદમતયે સ્વસંસ્થયા
વિનિવર્તિતભ્રમગુણાત્મને નમઃ ॥ ૩૯ ॥

બ્રહ્મોવાચ
નમસ્તે શ્રિતસત્ત્વાય ધર્માદીનાં ચ સૂતયે ।
નિર્ગુણાય ચ યત્કાષ્ઠાં નાહં વેદાપરેઽપિ ચ ॥ ૪૦ ॥

અગ્નિરુવાચ
યત્તેજસાહં સુસમિદ્ધતેજા
હવ્યં વહે સ્વધ્વર આજ્યસિક્તમ્ ।
તં યજ્ઞિયં પઞ્ચવિધં ચ પઞ્ચભિઃ
સ્વિષ્ટં યજુર્ભિઃ પ્રણતોઽસ્મિ યજ્ઞમ્ ॥ ૪૧ ॥

દેવા ઊચુઃ
પુરા કલ્પાપાયે સ્વકૃતમુદરીકૃત્ય વિકૃતં
ત્વમેવાદ્યસ્તસ્મિન્ સલિલ ઉરગેન્દ્રાધિશયને ।
પુમાન્શેષે સિદ્ધૈર્હૃદિ વિમૃશિતાધ્યાત્મપદવિઃ
સ એવાદ્યાક્ષ્ણોર્યઃ પથિ ચરસિ ભૃત્યાનવસિ નઃ ॥ ૪૨ ॥

ગન્ધર્વા ઊચુઃ
અંશાંશાસ્તે દેવ મરીચ્યાદય એતે
બ્રહ્મેન્દ્રાદ્યા દેવગણા રુદ્રપુરોગાઃ ।
ક્રીડાભાણ્ડં વિશ્વમિદં યસ્ય વિભૂમન્
તસ્મૈ નિત્યં નાથ નમસ્તે કરવામ ॥ ૪૩ ॥

વિદ્યાધરા ઊચુઃ
ત્વન્માયયાર્થમભિપદ્ય કલેવરેઽસ્મિન્
કૃત્વા મમાહમિતિ દુર્મતિરુત્પથૈઃ સ્વૈઃ ।
ક્ષિપ્તોઽપ્યસદ્વિષયલાલસ આત્મમોહં
યુષ્મત્કથામૃતનિષેવક ઉદ્વયુદસ્યેત્ ॥ ૪૪ ॥

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ
ત્વં ક્રતુસ્ત્વં હવિસ્ત્વં હુતાશઃ સ્વયંત્વં હિ મન્ત્રઃ સમિદ્દર્ભપાત્રાણિ ચ । ત્વં સદસ્યર્ત્વિજો દમ્પતી દેવતાઅગ્નિહોત્રં સ્વધા સોમ આજ્યં પશુઃ ॥ ૪૫ ॥

ત્વં પુરા ગાં રસાયા મહાસૂકરો
દંષ્ટ્રયા પદ્મિનીં વારણેન્દ્રો યથા ।
સ્તૂયમાનો નદલ્લીલયા યોગિભિ-
ર્વ્યુજ્જહર્થ ત્રયીગાત્ર યજ્ઞક્રતુઃ ॥ ૪૬ ॥

સ પ્રસીદ ત્વમસ્માકમાકાઙ્ક્ષતાં
દર્શનં તે પરિભ્રષ્ટસત્કર્મણામ્ ।
કીર્ત્યમાને નૃભિર્નામ્નિ યજ્ઞેશ તે
યજ્ઞવિઘ્નાઃ ક્ષયં યાન્તિ તસ્મૈ નમઃ ॥ ૪૭ ॥

મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ દક્ષઃ કવિર્યજ્ઞં ભદ્ર રુદ્રાભિમર્શિતમ્ ।
કીર્ત્યમાને હૃષીકેશે સન્નિન્યે યજ્ઞભાવને ॥ ૪૮ ॥

ભગવાન્ સ્વેન ભાગેન સર્વાત્મા સર્વભાગભુક્ ।
દક્ષં બભાષ આભાષ્ય પ્રીયમાણ ઇવાનઘ ॥ ૪૯ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
અહં બ્રહ્મા ચ શર્વશ્ચ જગતઃ કારણં પરમ્ ।
આત્મેશ્વર ઉપદ્રષ્ટા સ્વયંદૃગવિશેષણઃ ॥ ૫૦ ॥

આત્મમાયાં સમાવિશ્ય સોઽહં ગુણમયીં દ્વિજ ।
સૃજન્ રક્ષન્ હરન્ વિશ્વં દધ્રે સંજ્ઞાં ક્રિયોચિતામ્ ॥ ૫૧ ॥

તસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યદ્વિતીયે કેવલે પરમાત્મનિ ।
બ્રહ્મરુદ્રૌ ચ ભૂતાનિ ભેદેનાજ્ઞોઽનુપશ્યતિ ॥ ૫૨ ॥

યથા પુમાન્ન સ્વાઙ્ગેષુ શિરઃપાણ્યાદિષુ ક્વચિત્ ।
પારક્યબુદ્ધિં કુરુતે એવં ભૂતેષુ મત્પરઃ ॥ ૫૩ ॥

ત્રયાણામેકભાવાનાં યો ન પશ્યતિ વૈ ભિદામ્ ।
સર્વભૂતાત્મનાં બ્રહ્મન્ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ ॥ ૫૪ ॥

મૈત્રેય ઉવાચ
એવં ભગવતાદિષ્ટઃ પ્રજાપતિપતિર્હરિમ્ ।
અર્ચિત્વા ક્રતુના સ્વેન દેવાનુભયતોઽયજત્ ॥ ૫૫ ॥

રુદ્રં ચ સ્વેન ભાગેન હ્યુપાધાવત્સમાહિતઃ ।
કર્મણોદવસાનેન સોમપાનિતરાનપિ ।
ઉદવસ્ય સહર્ત્વિગ્ભિઃ સસ્નાવવભૃથં તતઃ ॥ ૫૬ ॥

તસ્મા અપ્યનુભાવેન સ્વેનૈવાવાપ્તરાધસે ।
ધર્મ એવ મતિં દત્ત્વા ત્રિદશાસ્તે દિવં યયુઃ ॥ ૫૭ ॥

એવં દાક્ષાયણી હિત્વા સતી પૂર્વકલેવરમ્ ।
જજ્ઞે હિમવતઃ ક્ષેત્રે મેનાયામિતિ શુશ્રુમ ॥ ૫૮ ॥

તમેવ દયિતં ભૂય આવૃઙ્ક્તે પતિમમ્બિકા ।
અનન્યભાવૈકગતિં શક્તિઃ સુપ્તેવ પૂરુષમ્ ॥ ૫૯ ॥

એતદ્ભગવતઃ શમ્ભોઃ કર્મ દક્ષાધ્વરદ્રુહઃ ।
શ્રુતં ભાગવતાચ્છિષ્યાદુદ્ધવાન્મે બૃહસ્પતેઃ ॥ ૬૦ ॥

ઇદં પવિત્રં પરમીશચેષ્ટિતં
યશસ્યમાયુષ્યમઘૌઘમર્ષણમ્ ।
યો નિત્યદાકર્ણ્ય નરોઽનુકીર્તયેદ્
ધુનોત્યઘં કૌરવ ભક્તિભાવતઃ ॥ ૬૧ ॥