മൈത്രേയ ഉവാച
ഇത്യജേനാനുനീതേന ഭവേന പരിതുഷ്യതാ ।
അഭ്യധായി മഹാബാഹോ പ്രഹസ്യ ശ്രൂയതാമിതി ॥ ൧ ॥
ഇത്യജേനാനുനീതേന ഭവേന പരിതുഷ്യതാ ।
അഭ്യധായി മഹാബാഹോ പ്രഹസ്യ ശ്രൂയതാമിതി ॥ ൧ ॥
മഹാദേവ ഉവാച
നാഘം പ്രജേശ ബാലാനാം വര്ണയേ നാനുചിന്തയേ ।
ദേവമായാഭിഭൂതാനാം ദണ്ഡസ്തത്ര ധൃതോ മയാ ॥ ൨ ॥
നാഘം പ്രജേശ ബാലാനാം വര്ണയേ നാനുചിന്തയേ ।
ദേവമായാഭിഭൂതാനാം ദണ്ഡസ്തത്ര ധൃതോ മയാ ॥ ൨ ॥
പ്രജാപതേര്ദഗ്ധശീര്ഷ്ണോ ഭവത്വജമുഖം ശിരഃ ।
മിത്രസ്യ ചക്ഷുഷേക്ഷേത ഭാഗം സ്വം ബര്ഹിഷോ ഭഗഃ ॥ ൩ ॥
മിത്രസ്യ ചക്ഷുഷേക്ഷേത ഭാഗം സ്വം ബര്ഹിഷോ ഭഗഃ ॥ ൩ ॥
പൂഷാ തു യജമാനസ്യ ദദ്ഭിര്ജക്ഷതു പിഷ്ടഭുക് ।
ദേവാഃ പ്രകൃതസര്വാങ്ഗാ യേ മ ഉച്ഛേഷണം ദദുഃ ॥ ൪ ॥
ദേവാഃ പ്രകൃതസര്വാങ്ഗാ യേ മ ഉച്ഛേഷണം ദദുഃ ॥ ൪ ॥
ബാഹുഭ്യാമശ്വിനോഃ പൂഷ്ണോ ഹസ്താഭ്യാം കൃതബാഹവഃ ।
ഭവന്ത്വധ്വര്യവശ്ചാന്യേ ബസ്തശ്മശ്രുര്ഭൃഗുര്ഭവേത് ॥ ൫ ॥
ഭവന്ത്വധ്വര്യവശ്ചാന്യേ ബസ്തശ്മശ്രുര്ഭൃഗുര്ഭവേത് ॥ ൫ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
തദാ സര്വാണി ഭൂതാനി ശ്രുത്വാ മീഢുഷ്ടമോദിതമ് ।
പരിതുഷ്ടാത്മഭിസ്താത സാധു സാധ്വിത്യഥാബ്രുവന് ॥ ൬ ॥
തദാ സര്വാണി ഭൂതാനി ശ്രുത്വാ മീഢുഷ്ടമോദിതമ് ।
പരിതുഷ്ടാത്മഭിസ്താത സാധു സാധ്വിത്യഥാബ്രുവന് ॥ ൬ ॥
തതോ മീഢ്വാംസമാമന്ത്ര്യ ശുനാസീരാഃ സഹര്ഷിഭിഃ ।
ഭൂയസ്തദ്ദേവയജനം സമീഢ്വദ്വേധസോ യയുഃ ॥ ൭ ॥
ഭൂയസ്തദ്ദേവയജനം സമീഢ്വദ്വേധസോ യയുഃ ॥ ൭ ॥
വിധായ കാര്ത്സ്ന്യേന ച തദ്യദാഹ ഭഗവാന് ഭവഃ ।
സന്ദധുഃ കസ്യ കായേന സവനീയപശോഃ ശിരഃ ॥ ൮ ॥
സന്ദധുഃ കസ്യ കായേന സവനീയപശോഃ ശിരഃ ॥ ൮ ॥
സന്ധീയമാനേ ശിരസി ദക്ഷോ രുദ്രാഭിവീക്ഷിതഃ ।
സദ്യഃ സുപ്ത ഇവോത്തസ്ഥൌ ദദൃശേ ചാഗ്രതോ മൃഡമ് ॥ ൯ ॥
സദ്യഃ സുപ്ത ഇവോത്തസ്ഥൌ ദദൃശേ ചാഗ്രതോ മൃഡമ് ॥ ൯ ॥
തദാ വൃഷധ്വജദ്വേഷകലിലാത്മാ പ്രജാപതിഃ ।
ശിവാവലോകാദഭവച്ഛരദ്ധ്രദ ഇവാമലഃ ॥ ൧൦ ॥
ശിവാവലോകാദഭവച്ഛരദ്ധ്രദ ഇവാമലഃ ॥ ൧൦ ॥
ഭവസ്തവായ കൃതധീര്നാശക്നോദനുരാഗതഃ ।
ഔത്കണ്ഠ്യാദ്ബാഷ്പകലയാ സമ്പരേതാം സുതാം സ്മരന് ॥ ൧൧ ॥
ഔത്കണ്ഠ്യാദ്ബാഷ്പകലയാ സമ്പരേതാം സുതാം സ്മരന് ॥ ൧൧ ॥
കൃച്ഛ്രാത്സംസ്തഭ്യ ച മനഃ പ്രേമവിഹ്വലിതഃ സുധീഃ ।
ശശംസ നിര്വ്യലീകേന ഭാവേനേശം പ്രജാപതിഃ ॥ ൧൨ ॥
ശശംസ നിര്വ്യലീകേന ഭാവേനേശം പ്രജാപതിഃ ॥ ൧൨ ॥
ദക്ഷ ഉവാച
ഭൂയാനനുഗ്രഹ അഹോ ഭവതാ കൃതോ മേ
ദണ്ഡസ്ത്വയാ മയി ഭൃതോ യദപി പ്രലബ്ധഃ ।
ന ബ്രഹ്മബന്ധുഷു ച വാം ഭഗവന്നവജ്ഞാ
തുഭ്യം ഹരേശ്ച കുത ഏവ ധൃതവ്രതേഷു ॥ ൧൩ ॥
ഭൂയാനനുഗ്രഹ അഹോ ഭവതാ കൃതോ മേ
ദണ്ഡസ്ത്വയാ മയി ഭൃതോ യദപി പ്രലബ്ധഃ ।
ന ബ്രഹ്മബന്ധുഷു ച വാം ഭഗവന്നവജ്ഞാ
തുഭ്യം ഹരേശ്ച കുത ഏവ ധൃതവ്രതേഷു ॥ ൧൩ ॥
വിദ്യാതപോവ്രതധരാന് മുഖതഃ സ്മ വിപ്രാന്
ബ്രഹ്മാത്മതത്ത്വമവിതും പ്രഥമം ത്വമസ്രാക് ।
തദ്ബ്രാഹ്മണാന് പരമ സര്വവിപത്സു പാസി
പാലഃ പശൂനിവ വിഭോ പ്രഗൃഹീതദണ്ഡഃ ॥ ൧൪ ॥
ബ്രഹ്മാത്മതത്ത്വമവിതും പ്രഥമം ത്വമസ്രാക് ।
തദ്ബ്രാഹ്മണാന് പരമ സര്വവിപത്സു പാസി
പാലഃ പശൂനിവ വിഭോ പ്രഗൃഹീതദണ്ഡഃ ॥ ൧൪ ॥
യോഽസൌ മയാവിദിതതത്ത്വദൃശാ സഭായാം
ക്ഷിപ്തോ ദുരുക്തിവിശിഖൈര്വിഗണയ്യ തന്മാമ് ।
അര്വാക് പതന്തമര്ഹത്തമനിന്ദയാപാദ്
ദൃഷ്ടയാര്ദ്രയാ സ ഭഗവാന്സ്വകൃതേന തുഷ്യേത് ॥ ൧൫ ॥
ക്ഷിപ്തോ ദുരുക്തിവിശിഖൈര്വിഗണയ്യ തന്മാമ് ।
അര്വാക് പതന്തമര്ഹത്തമനിന്ദയാപാദ്
ദൃഷ്ടയാര്ദ്രയാ സ ഭഗവാന്സ്വകൃതേന തുഷ്യേത് ॥ ൧൫ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ക്ഷമാപ്യൈവം സ മീഢ്വാംസം ബ്രഹ്മണാ ചാനുമന്ത്രിതഃ ।
കര്മ സന്താനയാമാസ സോപാധ്യായര്ത്വിഗാദിഭിഃ ॥ ൧൬ ॥
ക്ഷമാപ്യൈവം സ മീഢ്വാംസം ബ്രഹ്മണാ ചാനുമന്ത്രിതഃ ।
കര്മ സന്താനയാമാസ സോപാധ്യായര്ത്വിഗാദിഭിഃ ॥ ൧൬ ॥
വൈഷ്ണവം യജ്ഞസന്തത്യൈ ത്രികപാലം ദ്വിജോത്തമാഃ ।
പുരോഡാശം നിരവപന് വീരസംസര്ഗശുദ്ധയേ ॥ ൧൭ ॥
പുരോഡാശം നിരവപന് വീരസംസര്ഗശുദ്ധയേ ॥ ൧൭ ॥
അധ്വര്യുണാത്തഹവിഷാ യജമാനോ വിശാമ്പതേ ।
ധിയാ വിശുദ്ധയാ ദധ്യൌ തഥാ പ്രാദുരഭൂദ്ധരിഃ ॥ ൧൮ ॥
ധിയാ വിശുദ്ധയാ ദധ്യൌ തഥാ പ്രാദുരഭൂദ്ധരിഃ ॥ ൧൮ ॥
തദാ സ്വപ്രഭയാ തേഷാം ദ്യോതയന്ത്യാ ദിശോ ദശ ।
മുഷ്ണംസ്തേജ ഉപാനീതസ്താര്ക്ഷ്യേണ സ്തോത്രവാജിനാ ॥ ൧൯ ॥
മുഷ്ണംസ്തേജ ഉപാനീതസ്താര്ക്ഷ്യേണ സ്തോത്രവാജിനാ ॥ ൧൯ ॥
ശ്യാമോ ഹിരണ്യരശനോഽര്കകിരീടജുഷ്ടോ
നീലാലകഭ്രമരമണ്ഡിതകുണ്ഡലാസ്യഃ ।
ശങ്ഖാബ്ജചക്രശരചാപഗദാസിചര്മ-
വ്യഗ്രൈര്ഹിരണ്മയഭുജൈരിവ കര്ണികാരഃ ॥ ൨൦ ॥
നീലാലകഭ്രമരമണ്ഡിതകുണ്ഡലാസ്യഃ ।
ശങ്ഖാബ്ജചക്രശരചാപഗദാസിചര്മ-
വ്യഗ്രൈര്ഹിരണ്മയഭുജൈരിവ കര്ണികാരഃ ॥ ൨൦ ॥
വക്ഷസ്യധിശ്രിതവധൂര്വനമാല്യുദാര
ഹാസാവലോകകലയാ രമയംശ്ച വിശ്വമ് ।
പാര്ശ്വഭ്രമദ്വയജനചാമരരാജഹംസഃ
ശ്വേതാതപത്രശശിനോപരി രജ്യമാനഃ ॥ ൨൧ ॥
ഹാസാവലോകകലയാ രമയംശ്ച വിശ്വമ് ।
പാര്ശ്വഭ്രമദ്വയജനചാമരരാജഹംസഃ
ശ്വേതാതപത്രശശിനോപരി രജ്യമാനഃ ॥ ൨൧ ॥
തമുപാഗതമാലക്ഷ്യ സര്വേ സുരഗണാദയഃ ।
പ്രണേമുഃ സഹസോത്ഥായ ബ്രഹ്മേന്ദ്രത്ര്യക്ഷനായകാഃ ॥ ൨൨ ॥
പ്രണേമുഃ സഹസോത്ഥായ ബ്രഹ്മേന്ദ്രത്ര്യക്ഷനായകാഃ ॥ ൨൨ ॥
തത്തേജസാ ഹതരുചഃ സന്നജിഹ്വാഃ സസാധ്വസാഃ ।
മൂര്ധ്നാ ധൃതാഞ്ജലിപുടാ ഉപതസ്ഥുരധോക്ഷജമ് ॥ ൨൩ ॥
മൂര്ധ്നാ ധൃതാഞ്ജലിപുടാ ഉപതസ്ഥുരധോക്ഷജമ് ॥ ൨൩ ॥
അപ്യര്വാഗ്വൃത്തയോ യസ്യ മഹി ത്വാത്മഭുവാദയഃ ।
യഥാമതി ഗൃണന്തി സ്മ കൃതാനുഗ്രഹവിഗ്രഹമ് ॥ ൨൪ ॥
യഥാമതി ഗൃണന്തി സ്മ കൃതാനുഗ്രഹവിഗ്രഹമ് ॥ ൨൪ ॥
ദക്ഷോ ഗൃഹീതാര്ഹണസാദനോത്തമം
യജ്ഞേശ്വരം വിശ്വസൃജാം പരം ഗുരുമ് ।
സുനന്ദനന്ദാദ്യനുഗൈര്വൃതം മുദാ
ഗൃണന് പ്രപേദേ പ്രയതഃ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ ൨൫ ॥
യജ്ഞേശ്വരം വിശ്വസൃജാം പരം ഗുരുമ് ।
സുനന്ദനന്ദാദ്യനുഗൈര്വൃതം മുദാ
ഗൃണന് പ്രപേദേ പ്രയതഃ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ ൨൫ ॥
ദക്ഷ ഉവാച
ശുദ്ധം സ്വധാമ്ന്യുപരതാഖിലബുദ്ധ്യവസ്ഥം
ചിന്മാത്രമേകമഭയം പ്രതിഷിധ്യ മായാമ് ।
തിഷ്ഠംസ്തയൈവ പുരുഷത്വമുപേത്യ തസ്യാ-
മാസ്തേ ഭവാനപരിശുദ്ധ ഇവാത്മതന്ത്രഃ ॥ ൨൬ ॥
ശുദ്ധം സ്വധാമ്ന്യുപരതാഖിലബുദ്ധ്യവസ്ഥം
ചിന്മാത്രമേകമഭയം പ്രതിഷിധ്യ മായാമ് ।
തിഷ്ഠംസ്തയൈവ പുരുഷത്വമുപേത്യ തസ്യാ-
മാസ്തേ ഭവാനപരിശുദ്ധ ഇവാത്മതന്ത്രഃ ॥ ൨൬ ॥
ഋത്വിജ ഊചുഃ
തത്ത്വം ന തേ വയമനഞ്ജന രുദ്രശാപാത്
കര്മണ്യവഗ്രഹധിയോ ഭഗവന്വിദാമഃ ।
ധര്മോപലക്ഷണമിദം ത്രിവൃദധ്വരാഖ്യം
ജ്ഞാതം യദര്ഥമധിദൈവമദോ വ്യവസ്ഥാഃ ॥ ൨൭ ॥
തത്ത്വം ന തേ വയമനഞ്ജന രുദ്രശാപാത്
കര്മണ്യവഗ്രഹധിയോ ഭഗവന്വിദാമഃ ।
ധര്മോപലക്ഷണമിദം ത്രിവൃദധ്വരാഖ്യം
ജ്ഞാതം യദര്ഥമധിദൈവമദോ വ്യവസ്ഥാഃ ॥ ൨൭ ॥
സദസ്യാ ഊചുഃ
ഉത്പത്ത്യധ്വന്യശരണ ഉരുക്ലേശദുര്ഗേഽന്തകോഗ്ര
വ്യാലാന്വിഷ്ടേ വിഷയമൃഗതൃഷ്യാത്മഗേഹോരുഭാരഃ ।
ദ്വന്ദ്വശ്വഭ്രേ ഖലമൃഗഭയേ ശോകദാവേഽജ്ഞസാര്ഥഃ
പാദൌകസ്തേ ശരണദ കദാ യാതി കാമോപസൃഷ്ടഃ ॥ ൨൮ ॥
ഉത്പത്ത്യധ്വന്യശരണ ഉരുക്ലേശദുര്ഗേഽന്തകോഗ്ര
വ്യാലാന്വിഷ്ടേ വിഷയമൃഗതൃഷ്യാത്മഗേഹോരുഭാരഃ ।
ദ്വന്ദ്വശ്വഭ്രേ ഖലമൃഗഭയേ ശോകദാവേഽജ്ഞസാര്ഥഃ
പാദൌകസ്തേ ശരണദ കദാ യാതി കാമോപസൃഷ്ടഃ ॥ ൨൮ ॥
രുദ്ര ഉവാച
തവ വരദ വരാങ്ഘ്രാവാശിഷേഹാഖിലാര്ഥേ
ഹ്യപി മുനിഭിരസക്തൈരാദരേണാര്ഹണീയേ ।
യദി രചിതധിയം മാവിദ്യലോകോഽപവിദ്ധം
ജപതി ന ഗണയേ തത്ത്വത്പരാനുഗ്രഹേണ ॥ ൨൯ ॥
തവ വരദ വരാങ്ഘ്രാവാശിഷേഹാഖിലാര്ഥേ
ഹ്യപി മുനിഭിരസക്തൈരാദരേണാര്ഹണീയേ ।
യദി രചിതധിയം മാവിദ്യലോകോഽപവിദ്ധം
ജപതി ന ഗണയേ തത്ത്വത്പരാനുഗ്രഹേണ ॥ ൨൯ ॥
ഭൃഗുരുവാച
യന്മായയാ ഗഹനയാപഹൃതാത്മബോധാ
ബ്രഹ്മാദയസ്തനുഭൃതസ്തമസി സ്വപന്തഃ ।
നാത്മന് ശ്രിതം തവ വിദന്ത്യധുനാപി തത്ത്വം
സോഽയം പ്രസീദതു ഭവാന്പ്രണതാത്മബന്ധുഃ ॥ ൩൦ ॥
യന്മായയാ ഗഹനയാപഹൃതാത്മബോധാ
ബ്രഹ്മാദയസ്തനുഭൃതസ്തമസി സ്വപന്തഃ ।
നാത്മന് ശ്രിതം തവ വിദന്ത്യധുനാപി തത്ത്വം
സോഽയം പ്രസീദതു ഭവാന്പ്രണതാത്മബന്ധുഃ ॥ ൩൦ ॥
ബ്രഹ്മോവാച
നൈതത്സ്വരൂപം ഭവതോഽസൌ പദാര്ഥ
ഭേദഗ്രഹൈഃ പുരുഷോ യാവദീക്ഷേത് ।
ജ്ഞാനസ്യ ചാര്ഥസ്യ ഗുണസ്യ ചാശ്രയോ
മായാമയാദ്വയതിരിക്തോ മതസ്ത്വമ് ॥ ൩൧ ॥
നൈതത്സ്വരൂപം ഭവതോഽസൌ പദാര്ഥ
ഭേദഗ്രഹൈഃ പുരുഷോ യാവദീക്ഷേത് ।
ജ്ഞാനസ്യ ചാര്ഥസ്യ ഗുണസ്യ ചാശ്രയോ
മായാമയാദ്വയതിരിക്തോ മതസ്ത്വമ് ॥ ൩൧ ॥
ഇന്ദ്ര ഉവാച
ഇദമപ്യച്യുത വിശ്വഭാവനം
വപുരാനന്ദകരം മനോദൃശാമ് ।
സുരവിദ്വിട്ക്ഷപണൈരുദായുധൈ
ര്ഭുജദണ്ഡൈരുപപന്നമഷ്ടഭിഃ ॥ ൩൨ ॥
ഇദമപ്യച്യുത വിശ്വഭാവനം
വപുരാനന്ദകരം മനോദൃശാമ് ।
സുരവിദ്വിട്ക്ഷപണൈരുദായുധൈ
ര്ഭുജദണ്ഡൈരുപപന്നമഷ്ടഭിഃ ॥ ൩൨ ॥
പത്ന്യ ഊചുഃ
യജ്ഞോഽയം തവ യജനായ കേന സൃഷ്ടോ
വിധ്വസ്തഃ പശുപതിനാദ്യ ദക്ഷകോപാത് ।
തം നസ്ത്വം ശവശയനാഭശാന്തമേധം
യജ്ഞാത്മന്നലിനരുചാ ദൃശാ പുനീഹി ॥ ൩൩ ॥
യജ്ഞോഽയം തവ യജനായ കേന സൃഷ്ടോ
വിധ്വസ്തഃ പശുപതിനാദ്യ ദക്ഷകോപാത് ।
തം നസ്ത്വം ശവശയനാഭശാന്തമേധം
യജ്ഞാത്മന്നലിനരുചാ ദൃശാ പുനീഹി ॥ ൩൩ ॥
ഋഷയ ഊചുഃ
അനന്വിതം തേ ഭഗവന് വിചേഷ്ടിതം
യദാത്മനാ ചരസി ഹി കര്മ നാജ്യസേ ।
വിഭൂതയേ യത ഉപസേദുരീശ്വരീം
ന മന്യതേ സ്വയമനുവര്തതീം ഭവാന് ॥ ൩൪ ॥
അനന്വിതം തേ ഭഗവന് വിചേഷ്ടിതം
യദാത്മനാ ചരസി ഹി കര്മ നാജ്യസേ ।
വിഭൂതയേ യത ഉപസേദുരീശ്വരീം
ന മന്യതേ സ്വയമനുവര്തതീം ഭവാന് ॥ ൩൪ ॥
സിദ്ധാ ഊചുഃ
അയം ത്വത്കഥാമൃഷ്ടപീയൂഷനദ്യാം
മനോവാരണഃ ക്ലേശദാവാഗ്നിദഗ്ധഃ ।
തൃഷാര്തോഽവഗാഢോ ന സസ്മാര ദാവം
ന നിഷ്ക്രാമതി ബ്രഹ്മസമ്പന്നവന്നഃ ॥ ൩൫ ॥
അയം ത്വത്കഥാമൃഷ്ടപീയൂഷനദ്യാം
മനോവാരണഃ ക്ലേശദാവാഗ്നിദഗ്ധഃ ।
തൃഷാര്തോഽവഗാഢോ ന സസ്മാര ദാവം
ന നിഷ്ക്രാമതി ബ്രഹ്മസമ്പന്നവന്നഃ ॥ ൩൫ ॥
യജമാന്യുവാച
സ്വാഗതം തേ പ്രസീദേശ തുഭ്യം നമഃ
ശ്രീനിവാസ ശ്രിയാ കാന്തയാ ത്രാഹി നഃ ।
ത്വാമൃതേഽധീശ നാങ്ഗൈര്മഖഃ ശോഭതേ
ശീര്ഷഹീനഃ കബന്ധോ യഥാ പുരുഷഃ ॥ ൩൬ ॥
സ്വാഗതം തേ പ്രസീദേശ തുഭ്യം നമഃ
ശ്രീനിവാസ ശ്രിയാ കാന്തയാ ത്രാഹി നഃ ।
ത്വാമൃതേഽധീശ നാങ്ഗൈര്മഖഃ ശോഭതേ
ശീര്ഷഹീനഃ കബന്ധോ യഥാ പുരുഷഃ ॥ ൩൬ ॥
ലോകപാലാ ഊചുഃ
ദൃഷ്ടഃ കിം നോ ദൃഗ്ഭിരസദ്ഗ്രഹൈസ്ത്വം
പ്രത്യഗ്ദ്രഷ്ടാ ദൃശ്യതേ യേന വിശ്വമ് ।
മായാ ഹ്യേഷാ ഭവദീയാ ഹി ഭൂമന്
യസ്ത്വം ഷഷ്ഠഃ പഞ്ചഭിര്ഭാസി ഭൂതൈഃ ॥ ൩൭ ॥
ദൃഷ്ടഃ കിം നോ ദൃഗ്ഭിരസദ്ഗ്രഹൈസ്ത്വം
പ്രത്യഗ്ദ്രഷ്ടാ ദൃശ്യതേ യേന വിശ്വമ് ।
മായാ ഹ്യേഷാ ഭവദീയാ ഹി ഭൂമന്
യസ്ത്വം ഷഷ്ഠഃ പഞ്ചഭിര്ഭാസി ഭൂതൈഃ ॥ ൩൭ ॥
യോഗേശ്വരാ ഊചു
പ്രേയാന്ന തേഽന്യോഽസ്ത്യമുതസ്ത്വയി പ്രഭോ
വിശ്വാത്മനീക്ഷേന്ന പൃഥഗ്യ ആത്മനഃ ।
അഥാപി ഭക്ത്യേശ തയോപധാവതാ-
മനന്യവൃത്ത്യാനുഗൃഹാണ വത്സല ॥ ൩൮ ॥
പ്രേയാന്ന തേഽന്യോഽസ്ത്യമുതസ്ത്വയി പ്രഭോ
വിശ്വാത്മനീക്ഷേന്ന പൃഥഗ്യ ആത്മനഃ ।
അഥാപി ഭക്ത്യേശ തയോപധാവതാ-
മനന്യവൃത്ത്യാനുഗൃഹാണ വത്സല ॥ ൩൮ ॥
ജഗദുദ്ഭവസ്ഥിതിലയേഷു ദൈവതോ
ബഹുഭിദ്യമാനഗുണയാത്മമായയാ ।
രചിതാത്മഭേദമതയേ സ്വസംസ്ഥയാ
വിനിവര്തിതഭ്രമഗുണാത്മനേ നമഃ ॥ ൩൯ ॥
ബഹുഭിദ്യമാനഗുണയാത്മമായയാ ।
രചിതാത്മഭേദമതയേ സ്വസംസ്ഥയാ
വിനിവര്തിതഭ്രമഗുണാത്മനേ നമഃ ॥ ൩൯ ॥
ബ്രഹ്മോവാച
നമസ്തേ ശ്രിതസത്ത്വായ ധര്മാദീനാം ച സൂതയേ ।
നിര്ഗുണായ ച യത്കാഷ്ഠാം നാഹം വേദാപരേഽപി ച ॥ ൪൦ ॥
നമസ്തേ ശ്രിതസത്ത്വായ ധര്മാദീനാം ച സൂതയേ ।
നിര്ഗുണായ ച യത്കാഷ്ഠാം നാഹം വേദാപരേഽപി ച ॥ ൪൦ ॥
അഗ്നിരുവാച
യത്തേജസാഹം സുസമിദ്ധതേജാ
ഹവ്യം വഹേ സ്വധ്വര ആജ്യസിക്തമ് ।
തം യജ്ഞിയം പഞ്ചവിധം ച പഞ്ചഭിഃ
സ്വിഷ്ടം യജുര്ഭിഃ പ്രണതോഽസ്മി യജ്ഞമ് ॥ ൪൧ ॥
യത്തേജസാഹം സുസമിദ്ധതേജാ
ഹവ്യം വഹേ സ്വധ്വര ആജ്യസിക്തമ് ।
തം യജ്ഞിയം പഞ്ചവിധം ച പഞ്ചഭിഃ
സ്വിഷ്ടം യജുര്ഭിഃ പ്രണതോഽസ്മി യജ്ഞമ് ॥ ൪൧ ॥
ദേവാ ഊചുഃ
പുരാ കല്പാപായേ സ്വകൃതമുദരീകൃത്യ വികൃതം
ത്വമേവാദ്യസ്തസ്മിന് സലില ഉരഗേന്ദ്രാധിശയനേ ।
പുമാന്ശേഷേ സിദ്ധൈര്ഹൃദി വിമൃശിതാധ്യാത്മപദവിഃ
സ ഏവാദ്യാക്ഷ്ണോര്യഃ പഥി ചരസി ഭൃത്യാനവസി നഃ ॥ ൪൨ ॥
പുരാ കല്പാപായേ സ്വകൃതമുദരീകൃത്യ വികൃതം
ത്വമേവാദ്യസ്തസ്മിന് സലില ഉരഗേന്ദ്രാധിശയനേ ।
പുമാന്ശേഷേ സിദ്ധൈര്ഹൃദി വിമൃശിതാധ്യാത്മപദവിഃ
സ ഏവാദ്യാക്ഷ്ണോര്യഃ പഥി ചരസി ഭൃത്യാനവസി നഃ ॥ ൪൨ ॥
ഗന്ധര്വാ ഊചുഃ
അംശാംശാസ്തേ ദേവ മരീച്യാദയ ഏതേ
ബ്രഹ്മേന്ദ്രാദ്യാ ദേവഗണാ രുദ്രപുരോഗാഃ ।
ക്രീഡാഭാണ്ഡം വിശ്വമിദം യസ്യ വിഭൂമന്
തസ്മൈ നിത്യം നാഥ നമസ്തേ കരവാമ ॥ ൪൩ ॥
അംശാംശാസ്തേ ദേവ മരീച്യാദയ ഏതേ
ബ്രഹ്മേന്ദ്രാദ്യാ ദേവഗണാ രുദ്രപുരോഗാഃ ।
ക്രീഡാഭാണ്ഡം വിശ്വമിദം യസ്യ വിഭൂമന്
തസ്മൈ നിത്യം നാഥ നമസ്തേ കരവാമ ॥ ൪൩ ॥
വിദ്യാധരാ ഊചുഃ
ത്വന്മായയാര്ഥമഭിപദ്യ കലേവരേഽസ്മിന്
കൃത്വാ മമാഹമിതി ദുര്മതിരുത്പഥൈഃ സ്വൈഃ ।
ക്ഷിപ്തോഽപ്യസദ്വിഷയലാലസ ആത്മമോഹം
യുഷ്മത്കഥാമൃതനിഷേവക ഉദ്വയുദസ്യേത് ॥ ൪൪ ॥
ത്വന്മായയാര്ഥമഭിപദ്യ കലേവരേഽസ്മിന്
കൃത്വാ മമാഹമിതി ദുര്മതിരുത്പഥൈഃ സ്വൈഃ ।
ക്ഷിപ്തോഽപ്യസദ്വിഷയലാലസ ആത്മമോഹം
യുഷ്മത്കഥാമൃതനിഷേവക ഉദ്വയുദസ്യേത് ॥ ൪൪ ॥
ബ്രാഹ്മണാ ഊചുഃ
ത്വം ക്രതുസ്ത്വം ഹവിസ്ത്വം ഹുതാശഃ സ്വയംത്വം ഹി മന്ത്രഃ സമിദ്ദര്ഭപാത്രാണി ച । ത്വം സദസ്യര്ത്വിജോ ദമ്പതീ ദേവതാഅഗ്നിഹോത്രം സ്വധാ സോമ ആജ്യം പശുഃ ॥ ൪൫ ॥
ത്വം ക്രതുസ്ത്വം ഹവിസ്ത്വം ഹുതാശഃ സ്വയംത്വം ഹി മന്ത്രഃ സമിദ്ദര്ഭപാത്രാണി ച । ത്വം സദസ്യര്ത്വിജോ ദമ്പതീ ദേവതാഅഗ്നിഹോത്രം സ്വധാ സോമ ആജ്യം പശുഃ ॥ ൪൫ ॥
ത്വം പുരാ ഗാം രസായാ മഹാസൂകരോ
ദംഷ്ട്രയാ പദ്മിനീം വാരണേന്ദ്രോ യഥാ ।
സ്തൂയമാനോ നദല്ലീലയാ യോഗിഭി-
ര്വ്യുജ്ജഹര്ഥ ത്രയീഗാത്ര യജ്ഞക്രതുഃ ॥ ൪൬ ॥
ദംഷ്ട്രയാ പദ്മിനീം വാരണേന്ദ്രോ യഥാ ।
സ്തൂയമാനോ നദല്ലീലയാ യോഗിഭി-
ര്വ്യുജ്ജഹര്ഥ ത്രയീഗാത്ര യജ്ഞക്രതുഃ ॥ ൪൬ ॥
സ പ്രസീദ ത്വമസ്മാകമാകാങ്ക്ഷതാം
ദര്ശനം തേ പരിഭ്രഷ്ടസത്കര്മണാമ് ।
കീര്ത്യമാനേ നൃഭിര്നാമ്നി യജ്ഞേശ തേ
യജ്ഞവിഘ്നാഃ ക്ഷയം യാന്തി തസ്മൈ നമഃ ॥ ൪൭ ॥
ദര്ശനം തേ പരിഭ്രഷ്ടസത്കര്മണാമ് ।
കീര്ത്യമാനേ നൃഭിര്നാമ്നി യജ്ഞേശ തേ
യജ്ഞവിഘ്നാഃ ക്ഷയം യാന്തി തസ്മൈ നമഃ ॥ ൪൭ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇതി ദക്ഷഃ കവിര്യജ്ഞം ഭദ്ര രുദ്രാഭിമര്ശിതമ് ।
കീര്ത്യമാനേ ഹൃഷീകേശേ സന്നിന്യേ യജ്ഞഭാവനേ ॥ ൪൮ ॥
ഇതി ദക്ഷഃ കവിര്യജ്ഞം ഭദ്ര രുദ്രാഭിമര്ശിതമ് ।
കീര്ത്യമാനേ ഹൃഷീകേശേ സന്നിന്യേ യജ്ഞഭാവനേ ॥ ൪൮ ॥
ഭഗവാന് സ്വേന ഭാഗേന സര്വാത്മാ സര്വഭാഗഭുക് ।
ദക്ഷം ബഭാഷ ആഭാഷ്യ പ്രീയമാണ ഇവാനഘ ॥ ൪൯ ॥
ദക്ഷം ബഭാഷ ആഭാഷ്യ പ്രീയമാണ ഇവാനഘ ॥ ൪൯ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
അഹം ബ്രഹ്മാ ച ശര്വശ്ച ജഗതഃ കാരണം പരമ് ।
ആത്മേശ്വര ഉപദ്രഷ്ടാ സ്വയംദൃഗവിശേഷണഃ ॥ ൫൦ ॥
അഹം ബ്രഹ്മാ ച ശര്വശ്ച ജഗതഃ കാരണം പരമ് ।
ആത്മേശ്വര ഉപദ്രഷ്ടാ സ്വയംദൃഗവിശേഷണഃ ॥ ൫൦ ॥
ആത്മമായാം സമാവിശ്യ സോഽഹം ഗുണമയീം ദ്വിജ ।
സൃജന് രക്ഷന് ഹരന് വിശ്വം ദധ്രേ സംജ്ഞാം ക്രിയോചിതാമ് ॥ ൫൧ ॥
സൃജന് രക്ഷന് ഹരന് വിശ്വം ദധ്രേ സംജ്ഞാം ക്രിയോചിതാമ് ॥ ൫൧ ॥
തസ്മിന് ബ്രഹ്മണ്യദ്വിതീയേ കേവലേ പരമാത്മനി ।
ബ്രഹ്മരുദ്രൌ ച ഭൂതാനി ഭേദേനാജ്ഞോഽനുപശ്യതി ॥ ൫൨ ॥
ബ്രഹ്മരുദ്രൌ ച ഭൂതാനി ഭേദേനാജ്ഞോഽനുപശ്യതി ॥ ൫൨ ॥
യഥാ പുമാന്ന സ്വാങ്ഗേഷു ശിരഃപാണ്യാദിഷു ക്വചിത് ।
പാരക്യബുദ്ധിം കുരുതേ ഏവം ഭൂതേഷു മത്പരഃ ॥ ൫൩ ॥
പാരക്യബുദ്ധിം കുരുതേ ഏവം ഭൂതേഷു മത്പരഃ ॥ ൫൩ ॥
ത്രയാണാമേകഭാവാനാം യോ ന പശ്യതി വൈ ഭിദാമ് ।
സര്വഭൂതാത്മനാം ബ്രഹ്മന് സ ശാന്തിമധിഗച്ഛതി ॥ ൫൪ ॥
സര്വഭൂതാത്മനാം ബ്രഹ്മന് സ ശാന്തിമധിഗച്ഛതി ॥ ൫൪ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഏവം ഭഗവതാദിഷ്ടഃ പ്രജാപതിപതിര്ഹരിമ് ।
അര്ചിത്വാ ക്രതുനാ സ്വേന ദേവാനുഭയതോഽയജത് ॥ ൫൫ ॥
ഏവം ഭഗവതാദിഷ്ടഃ പ്രജാപതിപതിര്ഹരിമ് ।
അര്ചിത്വാ ക്രതുനാ സ്വേന ദേവാനുഭയതോഽയജത് ॥ ൫൫ ॥
രുദ്രം ച സ്വേന ഭാഗേന ഹ്യുപാധാവത്സമാഹിതഃ ।
കര്മണോദവസാനേന സോമപാനിതരാനപി ।
ഉദവസ്യ സഹര്ത്വിഗ്ഭിഃ സസ്നാവവഭൃഥം തതഃ ॥ ൫൬ ॥
കര്മണോദവസാനേന സോമപാനിതരാനപി ।
ഉദവസ്യ സഹര്ത്വിഗ്ഭിഃ സസ്നാവവഭൃഥം തതഃ ॥ ൫൬ ॥
തസ്മാ അപ്യനുഭാവേന സ്വേനൈവാവാപ്തരാധസേ ।
ധര്മ ഏവ മതിം ദത്ത്വാ ത്രിദശാസ്തേ ദിവം യയുഃ ॥ ൫൭ ॥
ധര്മ ഏവ മതിം ദത്ത്വാ ത്രിദശാസ്തേ ദിവം യയുഃ ॥ ൫൭ ॥
ഏവം ദാക്ഷായണീ ഹിത്വാ സതീ പൂര്വകലേവരമ് ।
ജജ്ഞേ ഹിമവതഃ ക്ഷേത്രേ മേനായാമിതി ശുശ്രുമ ॥ ൫൮ ॥
ജജ്ഞേ ഹിമവതഃ ക്ഷേത്രേ മേനായാമിതി ശുശ്രുമ ॥ ൫൮ ॥
തമേവ ദയിതം ഭൂയ ആവൃങ്ക്തേ പതിമമ്ബികാ ।
അനന്യഭാവൈകഗതിം ശക്തിഃ സുപ്തേവ പൂരുഷമ് ॥ ൫൯ ॥
അനന്യഭാവൈകഗതിം ശക്തിഃ സുപ്തേവ പൂരുഷമ് ॥ ൫൯ ॥
ഏതദ്ഭഗവതഃ ശമ്ഭോഃ കര്മ ദക്ഷാധ്വരദ്രുഹഃ ।
ശ്രുതം ഭാഗവതാച്ഛിഷ്യാദുദ്ധവാന്മേ ബൃഹസ്പതേഃ ॥ ൬൦ ॥
ശ്രുതം ഭാഗവതാച്ഛിഷ്യാദുദ്ധവാന്മേ ബൃഹസ്പതേഃ ॥ ൬൦ ॥
ഇദം പവിത്രം പരമീശചേഷ്ടിതം
യശസ്യമായുഷ്യമഘൌഘമര്ഷണമ് ।
യോ നിത്യദാകര്ണ്യ നരോഽനുകീര്തയേദ്
ധുനോത്യഘം കൌരവ ഭക്തിഭാവതഃ ॥ ൬൧ ॥
യശസ്യമായുഷ്യമഘൌഘമര്ഷണമ് ।
യോ നിത്യദാകര്ണ്യ നരോഽനുകീര്തയേദ്
ധുനോത്യഘം കൌരവ ഭക്തിഭാവതഃ ॥ ൬൧ ॥