શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૧

રાજોવાચ
પ્રિયવ્રતો ભાગવત આત્મારામઃ કથં મુને ।
ગૃહેઽરમત યન્મૂલઃ કર્મબન્ધઃ પરાભવઃ ॥ ૧ ॥

ન નૂનં મુક્તસઙ્ગાનાં તાદૃશાનાં દ્વિજર્ષભ ।
ગૃહેષ્વભિનિવેશોઽયં પુંસાં ભવિતુમર્હતિ ॥ ૨ ॥

મહતાં ખલુ વિપ્રર્ષે ઉત્તમશ્લોકપાદયોઃ ।
છાયાનિર્વૃતચિત્તાનાં ન કુટુમ્બે સ્પૃહામતિઃ ॥ ૩ ॥

સંશયોઽયં મહાન્ બ્રહ્મન્ દારાગારસુતાદિષુ ।
સક્તસ્ય યત્સિદ્ધિરભૂત્કૃષ્ણે ચ મતિરચ્યુતા ॥ ૪ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
બાઢમુક્તં ભગવત ઉત્તમશ્લોકસ્ય શ્રીમચ્ચરણારવિન્દમકરન્દરસ આવેશિતચેતસો ભાગવતપરમહંસ દયિતકથાં કિઞ્ચિદન્તરાયવિહતાં સ્વાં શિવતમાં પદવીં ન પ્રાયેણ હિન્વન્તિ ॥ ૫ ॥

યર્હિ વાવ હ રાજન્ સ રાજપુત્રઃ પ્રિયવ્રતઃ પરમભાગવતો નારદસ્ય ચરણોપસેવયાઞ્જસાવગતપરમાર્થસતત્ત્વો બ્રહ્મસત્રેણ દીક્ષિષ્યમાણઃ અવનિતલપરિપાલનાયામ્નાતપ્રવરગુણગણૈકાન્તભાજનતયા સ્વપિત્રોપામન્ત્રિતો ભગવતિ વાસુદેવ એવાવ્યવધાનસમાધિયોગેન સમાવેશિત-સકલકારકક્રિયાકલાપો નૈવાભ્યનન્દદ્યદ્યપિ તદપ્રત્યામ્નાતવ્યં તદધિકરણ આત્મનોઽન્યસ્માદ સતોઽપિ પરાભવમન્વીક્ષમાણઃ ॥ ૬ ॥

અથ હ ભગવાનાદિદેવ એતસ્ય ગુણવિસર્ગસ્ય પરિબૃંહણાનુધ્યાનવ્યવસિત સકલજગદભિપ્રાય
આત્મયોનિરખિલનિગમનિજગણપરિવેષ્ટિતઃ સ્વભવનાદવતતાર ॥ ૭ ॥

સ તત્ર તત્ર ગગનતલ ઉડુપતિરિવ વિમાનાવલિભિરનુપથમમરપરિવૃઢૈરભિપૂજ્યમાનઃ પથિ પથિ ચ વરૂથશઃ સિદ્ધગન્ધર્વસાધ્યચારણમુનિગણૈરુપગીયમાનો ગન્ધમાદનદ્રોણીમવભાસયન્નુપસસર્પ ॥ ૮ ॥

તત્ર હ વા એનં દેવર્ષિર્હંસયાનેન પિતરં ભગવન્તં હિરણ્યગર્ભમુપલભમાનઃ સહસૈવોત્થાયાર્હણેન સહ પિતાપુત્રાભ્યામવહિતાઞ્જલિરુપતસ્થે ॥ ૯ ॥

ભગવાનપિ ભારત તદુપનીતાર્હણઃ સૂક્તવાકેનાતિતરામુદિતગુણગણાવતારસુજયઃ પ્રિયવ્રતમાદિ પુરુષસ્તં સદયહાસાવલોક ઇતિ હોવાચ ॥ ૧૦ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
નિબોધ તાતેદમૃતં બ્રવીમિ
માસૂયિતું દેવમર્હસ્યપ્રમેયમ્ ।
વયં ભવસ્તે તત એષ મહર્ષિ-
ર્વહામ સર્વે વિવશા યસ્ય દિષ્ટમ્ ॥ ૧૧ ॥

ન તસ્ય કશ્ચિત્તપસા વિદ્યયા વા
ન યોગવીર્યેણ મનીષયા વા ।
નૈવાર્થધર્મૈઃ પરતઃ સ્વતો વા
કૃતં વિહન્તું તનુભૃદ્વિભૂયાત્ ॥ ૧૨ ॥

ભવાય નાશાય ચ કર્મ કર્તું
શોકાય મોહાય સદા ભયાય ।
સુખાય દુઃખાય ચ દેહયોગ-
મવ્યક્તદિષ્ટં જનતાઙ્ગ ધત્તે ॥ ૧૩ ॥

યદ્વાચિ તન્ત્યાં ગુણકર્મદામભિઃ
સુદુસ્તરૈર્વત્સ વયં સુયોજિતાઃ ।
સર્વે વહામો બલિમીશ્વરાય
પ્રોતા નસીવ દ્વિપદે ચતુષ્પદઃ ॥ ૧૪ ॥

ઈશાભિસૃષ્ટં હ્યવરુન્ધ્મહેઽઙ્ગ
દુઃખં સુખં વા ગુણકર્મસઙ્ગાત્ ।
આસ્થાય તત્તદ્યદયુઙ્ક્ત નાથ-
શ્ચક્ષુષ્મતાન્ધા ઇવ નીયમાનાઃ ॥ ૧૫ ॥

મુક્તોઽપિ તાવદ્બિભૃયાત્સ્વદેહ-
મારબ્ધમશ્નન્નભિમાનશૂન્યઃ ।
યથાનુભૂતં પ્રતિયાતનિદ્રઃ
કિં ત્વન્યદેહાય ગુણાન્ન વૃઙ્ક્તે ॥ ૧૬ ॥

ભયં પ્રમત્તસ્ય વનેષ્વપિ સ્યાદ્
યતઃ સ આસ્તે
સહષટ્સપત્નઃ ।
જિતેન્દ્રિયસ્યાત્મરતેર્બુધસ્ય
ગૃહાશ્રમઃ
કિં નુ
કરોત્યવદ્યમ્ ॥ ૧૭ ॥

યઃ ષટ્ સપત્નાન્ વિજિગીષમાણો
ગૃહેષુ નિર્વિશ્ય યતેત પૂર્વમ્ ।
અત્યેતિ દુર્ગાશ્રિત ઊર્જિતારીન્
ક્ષીણેષુ કામં વિચરેદ્વિપશ્ચિત્ ॥ ૧૮ ॥

ત્વં ત્વબ્જનાભાઙ્ઘ્રિસરોજકોશ-
દુર્ગાશ્રિતો નિર્જિતષટ્સપત્નઃ ।
ભુઙ્ક્ષ્વેહ ભોગાન્ પુરુષાતિદિષ્ટાન્
વિમુક્તસઙ્ગઃ પ્રકૃતિં ભજસ્વ ॥ ૧૯ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ સમભિહિતો મહાભાગવતો ભગવતસ્ત્રિભુવનગુરોરનુશાસનમાત્મનો લઘુતયાવનતશિરોધરો બાઢમિતિ સબહુમાનમુવાહ ॥ ૨૦ ॥

ભગવાનપિ મનુના યથાવદુપકલ્પિતાપચિતિઃ પ્રિયવ્રતનારદયોરવિષમમભિસમીક્ષમાણયોરાત્મસમવસ્થાનમવાઙ્મનસં ક્ષયમવ્યવહૃતં પ્રવર્તયન્નગમત્ ॥ ૨૧ ॥

મનુરપિ પરેણૈવં પ્રતિસન્ધિતમનોરથઃ સુરર્ષિવરાનુમતેનાત્મજમખિલધરામણ્ડલસ્થિતિગુપ્તય આસ્થાપ્ય સ્વયમતિવિષમવિષયવિષજલાશયાશાયા ઉપરરામ ॥ ૨૨ ॥

ઇતિ હ વાવ સ જગતીપતિરીશ્વરેચ્છયાધિનિવેશિતકર્માધિકારોઽખિલજગદ્બન્ધધ્વંસનપરાનુભાવસ્ય ભગવત આદિપુરુષસ્યાઙ્ઘ્રિયુગલાનવરતધ્યાનાનુભાવેન પરિરન્ધિતકષાયાશયોઽવદાતોઽપિ માનવર્ધનો મહતાં મહીતલમનુશશાસ ॥ ૨૩ ॥

અથ ચ દુહિતરં પ્રજાપતેર્વિશ્વકર્મણ ઉપયેમે બર્હિષ્મતીં નામ તસ્યામુ હ વાવ આત્મજાનાત્મસમાનશીલગુણકર્મરૂપવીર્યોદારાન્દશ ભાવયામ્બભૂવ કન્યાં ચ યવીયસીમૂર્જસ્વતીં નામ ॥ ૨૪ ॥

આગ્નીધ્રેધ્મજિહ્વયજ્ઞબાહુમહાવીરહિરણ્યરેતોઘૃતપૃષ્ઠસવનમેધાતિથિવીતિહોત્રકવય ઇતિ સર્વ એવાગ્નિનામાનઃ ॥ ૨૫ ॥

એતેષાં કવિર્મહાવીરઃ સવન ઇતિ ત્રય આસન્નૂર્ધ્વરેતસસ્ત આત્મવિદ્યાયામર્ભભાવાદારભ્ય કૃતપરિચયાઃ પારમહંસ્યમેવાશ્રમમભજન્ ॥ ૨૬ ॥

તસ્મિન્નુ હ વા ઉપશમશીલાઃ પરમર્ષયઃ સકલજીવનિકાયાવાસસ્ય ભગવતો વાસુદેવસ્ય ભીતાનાં શરણભૂતસ્ય શ્રીમચ્ચરણારવિન્દાવિરતસ્મરણાવિગલિતપરમભક્તિયોગાનુભાવેન પરિભાવિતાન્તર્હૃદયાધિગતે ભગવતિ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મભૂતે પ્રત્યગાત્મન્યેવા- ત્મનસ્તાદાત્મ્યમવિશેષેણ સમીયુઃ ॥ ૨૭ ॥

અન્યસ્યામપિ જાયાયાં ત્રયઃ પુત્રા આસન્નુત્તમસ્તામસો રૈવત ઇતિ મન્વન્તરાધિપતયઃ ॥ ૨૮ ॥

એવમુપશમાયનેષુ સ્વતનયેષ્વથ જગતીપતિર્જગતીમર્બુદાન્યેકાદશ પરિવત્સરાણામવ્યાહતાખિલપુરુષકારસારસમ્ભૃતદોર્દણ્ડયુગલાપીડિતમૌર્વીગુણસ્તનિતવિરમિતધર્મપ્રતિપક્ષો બર્હિષ્મત્યાશ્ચાનુદિનમેધમાનપ્રમોદપ્રસરણયૌષિણ્યવ્રીડાપ્રમુષિતહાસાવલોકરુચિરક્ષ્વેલ્યાદિભિઃ પરાભૂયમાનવિવેક ઇવાનવબુધ્યમાન ઇવ મહામના બુભુજે ॥ ૨૯ ॥

યાવદવભાસયતિ સુરગિરિમનુપરિક્રામન્ ભગવાનાદિત્યો વસુધાતલમર્ધેનૈવ પ્રતપત્યર્ધેનાવચ્છાદયતિ તદા હિ ભગવદુપાસનોપચિતાતિપુરુષપ્રભાવસ્તદનભિનન્દન્ સમજવેન રથેન જ્યોતિર્મયેન રજનીમપિ દિનં કરિષ્યામીતિ સપ્તકૃત્વસ્તરણિમનુપર્યક્રામદ્ દ્વિતીય ઇવ પતઙ્ગઃ ॥ ૩૦ ॥

યે વા ઉ હ તદ્રથચરણનેમિકૃતપરિખાતાસ્તે સપ્ત સિન્ધવ આસન્ યત એવ કૃતાઃ સપ્ત ભુવો દ્વીપાઃ ॥ ૩૧ ॥

જમ્બૂપ્લક્ષશાલ્મલિકુશક્રૌઞ્ચશાકપુષ્કરસંજ્ઞાસ્તેષાં પરિમાણં પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદુત્તર ઉત્તરો યથાસંખ્યં દ્વિગુણમાનેન બહિઃ સમન્તત ઉપક્લૃપ્તાઃ ॥ ૩૨ ॥

ક્ષારોદેક્ષુરસોદસુરોદઘૃતોદક્ષીરોદદધિમણ્ડોદશુદ્ધોદાઃ સપ્ત જલધયઃ સપ્ત દ્વીપપરિખા ઇવાભ્યન્તરદ્વીપસમાના એકૈકશ્યેન યથાનુપૂર્વં સપ્તસ્વપિ બહિર્દ્વીપેષુ પૃથક્પરિત ઉપકલ્પિતાસ્તેષુ જમ્બ્વાદિષુ બર્હિષ્મતીપતિરનુવ્રતાનાત્મજાનાગ્નીધ્રેધ્મજિહ્વયજ્ઞબાહુહિરણ્યરેતોઘૃતપૃષ્ઠમેધાતિથિવીતિહોત્રસંજ્ઞાન્ યથા સંખ્યેનૈકૈકસ્મિન્નેકમેવાધિપતિં વિદધે ॥ ૩૩ ॥

દુહિતરં ચોર્જસ્વતીં નામોશનસે પ્રાયચ્છદ્યસ્યામાસીદ્ દેવયાની નામ કાવ્યસુતા ॥ ૩૪ ॥

નૈવંવિધઃ પુરુષકાર ઉરુક્રમસ્યપુંસાં તદઙ્ઘ્રિરજસા જિતષડ્ગુણાનામ્ । ચિત્રં વિદૂરવિગતઃ સકૃદાદદીતયન્નામધેયમધુના સ જહાતિ બન્ધમ્ ॥ ૩૫ ॥

સ એવમપરિમિતબલપરાક્રમ એકદા તુ દેવર્ષિચરણાનુશયનાનુપતિતગુણવિસર્ગસંસર્ગેણાનિર્વૃતમિવાત્માનં મન્યમાન આત્મનિર્વેદ ઇદમાહ ॥ ૩૬ ॥

અહો અસાધ્વનુષ્ઠિતં યદભિનિવેશિતોઽહમિન્દ્રિયૈરવિદ્યારચિતવિષમવિષયાન્ધકૂપે તદલમલમમુષ્યા વનિતાયા વિનોદમૃગં માં ધિગ્ધિગિતિ ગર્હયાઞ્ચકાર ॥ ૩૭ ॥

પરદેવતાપ્રસાદાધિગતાત્મપ્રત્યવમર્શેનાનુપ્રવૃત્તેભ્યઃ પુત્રેભ્ય ઇમાં યથાદાયં વિભજ્ય ભુક્તભોગાં ચ મહિષીં મૃતકમિવ સહ મહાવિભૂતિમપહાય સ્વયં નિહિતનિર્વેદો હૃદિ ગૃહીતહરિવિહારાનુભાવો ભગવતો નારદસ્ય પદવીં પુનરેવાનુસસાર ॥ ૩૮ ॥

તસ્ય હ વા એતે શ્લોકાઃ—
પ્રિયવ્રતકૃતં કર્મ કો નુ કુર્યાદ્વિનેશ્વરમ્ । યો નેમિનિમ્નૈરકરોચ્છાયાં ઘ્નન્ સપ્ત વારિધીન્ ॥ ૩૯ ॥

ભૂસંસ્થાનં કૃતં યેન સરિદ્ગિરિવનાદિભિઃ । સીમા ચ ભૂતનિર્વૃત્યૈ દ્વીપે દ્વીપે વિભાગશઃ ॥ ૪૦ ॥

ભૌમં દિવ્યં માનુષં ચ મહિત્વં કર્મયોગજમ્ । યશ્ચક્રે નિરયૌપમ્યં પુરુષાનુજનપ્રિયઃ ॥ ૪૧ ॥