શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૧૦

શ્રીશુક ઉવાચ
અથ સિન્ધુસૌવીરપતે રહૂગણસ્ય વ્રજત ઇક્ષુમત્યાસ્તટે તત્કુલપતિના શિબિકાવાહપુરુષાન્વેષણસમયે દૈવેનોપસાદિતઃ સ દ્વિજવર ઉપલબ્ધ એષ પીવા યુવા સંહનનાઙ્ગો ગોખરવદ્ધુરં વોઢુમલમિતિ પૂર્વવિષ્ટિગૃહીતૈઃ સહ ગૃહીતઃ પ્રસભમતદર્હ ઉવાહ શિબિકાં સ મહાનુભાવઃ ॥ ૧ ॥

યદા હિ દ્વિજવરસ્યેષુમાત્રાવલોકાનુગતેર્ન સમાહિતા પુરુષગતિસ્તદા વિષમગતાં સ્વશિબિકાં રહૂગણ ઉપધાર્ય પુરુષાનધિવહત આહ હે વોઢારઃ સાધ્વતિક્રમત કિમિતિ વિષમમુહ્યતે યાનમિતિ ॥ ૨ ॥

અથ ત ઈશ્વરવચઃ સોપાલમ્ભમુપાકર્ણ્યોપાયતુરીયાચ્છઙ્કિતમનસસ્તં વિજ્ઞાપયાંબભૂવુઃ ॥ ૩ ॥

ન વયં નરદેવ પ્રમત્તા ભવન્નિયમાનુપથાઃ સાધ્વેવ વહામઃ । અયમધુનૈવ નિયુક્તોઽપિ ન દ્રુતં વ્રજતિ નાનેન સહ વોઢુમુ હ વયં પારયામ ઇતિ ॥ ૪ ॥

સાંસર્ગિકો દોષ એવ નૂનમેકસ્યાપિ સર્વેષાં સાંસર્ગિકાણાં ભવિતુમર્હતીતિ નિશ્ચિત્ય નિશમ્ય કૃપણવચો રાજા રહૂગણ ઉપાસિતવૃદ્ધોઽપિ નિસર્ગેણ બલાત્કૃત ઈષદુત્થિતમન્યુરવિસ્પષ્ટબ્રહ્મતેજસં જાતવેદસમિવ રજસાઽઽવૃતમતિરાહ ॥ ૫ ॥

અહો કષ્ટં ભ્રાતર્વ્યક્તમુરુપરિશ્રાન્તો દીર્ઘમધ્વાનમેક એવ ઊહિવાન્ સુચિરં નાતિપીવા ન સંહનનાઙ્ગો જરસા ચોપદ્રુતો ભવાન્ સખે નો એવાપર એતે સઙ્ઘટ્ટિન ઇતિ બહુવિપ્રલબ્ધોઽપ્યવિદ્યયા રચિતદ્રવ્યગુણકર્માશયસ્વચરમકલેવરેઽવસ્તુનિ સંસ્થાનવિશેષેઽહં મમેત્યનધ્યારોપિતમિથ્યાપ્રત્યયો બ્રહ્મભૂતસ્તૂષ્ણીં શિબિકાં પૂર્વવદુવાહ ॥ ૬ ॥

અથ પુનઃ સ્વશિબિકાયાં વિષમગતાયાં પ્રકુપિત ઉવાચરહૂગણઃ કિમિદમરે ત્વં જીવન્મૃતો માં કદર્થીકૃત્ય ભર્તૃશાસનમતિચરસિ પ્રમત્તસ્ય ચ તે કરોમિ ચિકિત્સાં દણ્ડપાણિરિવ જનતાયા યથા પ્રકૃતિં સ્વાં ભજિષ્યસ ઇતિ ॥ ૭ ॥

એવં બહ્વબદ્ધમપિ ભાષમાણં નરદેવાભિમાનં રજસા તમસાનુવિદ્ધેન મદેન તિરસ્કૃતાશેષભગવત્પ્રિયનિકેતં પણ્ડિતમાનિનં સ ભગવાન્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મભૂતસર્વભૂતસુહૃદાત્મા યોગેશ્વરચર્યાયાં નાતિવ્યુત્પન્નમતિં સ્મયમાન ઇવ વિગતસ્મય ઇદમાહ ॥ ૮ ॥

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ત્વયોદિતં વ્યક્તમવિપ્રલબ્ધં
ભર્તુઃ સ મે સ્યાદ્યદિ વીર ભારઃ ।
ગન્તુર્યદિ સ્યાદધિગમ્યમધ્વા
પીવેતિ રાશૌ ન વિદાં પ્રવાદઃ ॥ ૯ ॥

સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં વ્યાધય આધયશ્ચ
ક્ષુત્તૃડ્ ભયં કલિરિચ્છા જરા ચ ।
નિદ્રા રતિર્મન્યુરહંમદઃ શુચો
દેહેન જાતસ્ય હિ મે ન સન્તિ ॥ ૧૦ ॥

જીવન્મૃતત્વં નિયમેન રાજન્
આદ્યન્તવદ્યદ્વિકૃતસ્ય દૃષ્ટમ્ ।
સ્વસ્વામ્યભાવો ધ્રુવ ઈડ્ય યત્ર
તર્હ્યુચ્યતેઽસૌ વિધિકૃત્યયોગઃ ॥ ૧૧ ॥

વિશેષબુદ્ધેર્વિવરં મનાક્ ચ
પશ્યામ યન્ન વ્યવહારતોઽન્યત્ ।
ક ઈશ્વરસ્તત્ર કિમીશિતવ્યં
તથાપિ રાજન્ કરવામ કિં તે ॥ ૧૨ ॥

ઉન્મત્તમત્તજડવત્સ્વસંસ્થાં
ગતસ્ય મે વીર ચિકિત્સિતેન ।
અર્થઃ કિયાન્ ભવતા શિક્ષિતેન
સ્તબ્ધપ્રમત્તસ્ય ચ પિષ્ટપેષઃ ॥ ૧૩ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
એતાવદનુવાદપરિભાષયા પ્રત્યુદીર્ય મુનિવર ઉપશમશીલ ઉપરતાનાત્મ્યનિમિત્ત ઉપભોગેન કર્મારબ્ધં વ્યપનયન્ રાજયાનમપિ તથોવાહ ॥ ૧૪ ॥

સ ચાપિ પાણ્ડવેય સિન્ધુસૌવીરપતિસ્તત્ત્વજિજ્ઞાસાયાં સમ્યક્શ્રદ્ધયાધિકૃતાધિકારસ્તદ્ધૃદયગ્રન્થિમોચનં દ્વિજવચ આશ્રુત્ય બહુયોગગ્રન્થસમ્મતં ત્વરયાવરુહ્ય શિરસા પાદમૂલમુપસૃતઃ ક્ષમાપયન્ વિગતનૃપદેવસ્મય ઉવાચ॥ ૧૫ ॥

કસ્ત્વં નિગૂઢશ્ચરસિ દ્વિજાનાં
બિભર્ષિ સૂત્રં કતમોઽવધૂતઃ ।
કસ્યાસિ કુત્રત્ય ઇહાપિ કસ્માત્
ક્ષેમાય નશ્ચેદસિ નોત શુક્લઃ ॥ ૧૬ ॥

નાહં વિશઙ્કે સુરરાજવજ્રા-
ન્ન ત્ર્યક્ષશૂલાન્ન યમસ્ય દણ્ડાત્ ।
નાગ્ન્યર્કસોમાનિલવિત્તપાસ્ત્રા-
ચ્છઙ્કે ભૃશં બ્રહ્મકુલાવમાનાત્ ॥ ૧૭ ॥

તદ્બ્રૂહ્યસઙ્ગો જડવન્નિગૂઢ-
વિજ્ઞાનવીર્યો વિચરસ્યપારઃ ।
વચાંસિ યોગગ્રથિતાનિ સાધો
ન નઃ ક્ષમન્તે મનસાપિ ભેત્તુમ્ ॥ ૧૮ ॥

અહં ચ યોગેશ્વરમાત્મતત્ત્વ-
વિદાં મુનીનાં પરમં ગુરું વૈ ।
પ્રષ્ટું પ્રવૃત્તઃ કિમિહારણં તત્
સાક્ષાદ્ધરિં જ્ઞાનકલાવતીર્ણમ્ ॥ ૧૯ ॥

સ વૈ ભવાઁલ્લોકનિરીક્ષણાર્થ-
મવ્યક્તલિઙ્ગો વિચરત્યપિસ્વિત્ ।
યોગેશ્વરાણાં ગતિમન્ધબુદ્ધિઃ
કથં વિચક્ષીત ગૃહાનુબન્ધઃ ॥ ૨૦ ॥

દૃષ્ટઃ શ્રમઃ કર્મત આત્મનો વૈ
ભર્તુર્ગન્તુર્ભવતશ્ચાનુમન્યે ।
યથાસતોદાનયનાદ્યભાવાત્
સમૂલ ઇષ્ટો વ્યવહારમાર્ગઃ ॥ ૨૧ ॥

સ્થાલ્યગ્નિતાપાત્પયસોઽભિતાપ-
સ્તત્તાપતસ્તણ્ડુલગર્ભરન્ધિઃ ।
દેહેન્દ્રિયાસ્વાશયસન્નિકર્ષાત્
તત્સંસૃતિઃ પુરુષસ્યાનુરોધાત્ ॥ ૨૨ ॥

શાસ્તાભિગોપ્તા નૃપતિઃ પ્રજાનાંયઃ કિઙ્કરો વૈ ન પિનષ્ટિ પિષ્ટમ્ । સ્વધર્મમારાધનમચ્યુતસ્યયદીહમાનો વિજહાત્યઘૌઘમ્ ॥ ૨૩ ॥

તન્મે ભવાન્નરદેવાભિમાન-મદેન તુચ્છીકૃતસત્તમસ્ય । કૃષીષ્ટ મૈત્રીદૃશમાર્તબન્ધોયથા તરે સદવધ્યાનમંહઃ ॥ ૨૪ ॥

ન વિક્રિયા વિશ્વસુહૃત્સખસ્યસામ્યેન વીતાભિમતેસ્તવાપિ । મહદ્વિમાનાત્ સ્વકૃતાદ્ધિ માદૃઙ્નઙ્ક્ષ્યત્યદૂરાદપિ શૂલપાણિઃ ॥ ૨૫ ॥