ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତମ୍ ୫.୧୦

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଅଥ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରପତେ ରହୂଗଣସ୍ଯ ଵ୍ରଜତ ଇକ୍ଷୁମତ୍ଯାସ୍ତଟେ ତତ୍କୁଲପତିନା ଶିବିକାଵାହପୁରୁଷାନ୍ଵେଷଣସମଯେ ଦୈଵେନୋପସାଦିତଃ ସ ଦ୍ଵିଜଵର ଉପଲବ୍ଧ ଏଷ ପୀଵା ଯୁଵା ସଂହନନାଙ୍ଗୋ ଗୋଖରଵଦ୍ଧୁରଂ ଵୋଢୁମଲମିତି ପୂର୍ଵଵିଷ୍ଟିଗୃହୀତୈଃ ସହ ଗୃହୀତଃ ପ୍ରସଭମତଦର୍ହ ଉଵାହ ଶିବିକାଂ ସ ମହାନୁଭାଵଃ ॥ ୧ ॥

ଯଦା ହି ଦ୍ଵିଜଵରସ୍ଯେଷୁମାତ୍ରାଵଲୋକାନୁଗତେର୍ନ ସମାହିତା ପୁରୁଷଗତିସ୍ତଦା ଵିଷମଗତାଂ ସ୍ଵଶିବିକାଂ ରହୂଗଣ ଉପଧାର୍ଯ ପୁରୁଷାନଧିଵହତ ଆହ ହେ ଵୋଢାରଃ ସାଧ୍ଵତିକ୍ରମତ କିମିତି ଵିଷମମୁହ୍ଯତେ ଯାନମିତି ॥ ୨ ॥

ଅଥ ତ ଈଶ୍ଵରଵଚଃ ସୋପାଲମ୍ଭମୁପାକର୍ଣ୍ଯୋପାଯତୁରୀଯାଚ୍ଛଙ୍କିତମନସସ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯାଂବଭୂଵୁଃ ॥ ୩ ॥

ନ ଵଯଂ ନରଦେଵ ପ୍ରମତ୍ତା ଭଵନ୍ନିଯମାନୁପଥାଃ ସାଧ୍ଵେଵ ଵହାମଃ । ଅଯମଧୁନୈଵ ନିଯୁକ୍ତୋଽପି ନ ଦ୍ରୁତଂ ଵ୍ରଜତି ନାନେନ ସହ ଵୋଢୁମୁ ହ ଵଯଂ ପାରଯାମ ଇତି ॥ ୪ ॥

ସାଂସର୍ଗିକୋ ଦୋଷ ଏଵ ନୂନମେକସ୍ଯାପି ସର୍ଵେଷାଂ ସାଂସର୍ଗିକାଣାଂ ଭଵିତୁମର୍ହତୀତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ନିଶମ୍ଯ କୃପଣଵଚୋ ରାଜା ରହୂଗଣ ଉପାସିତଵୃଦ୍ଧୋଽପି ନିସର୍ଗେଣ ବଲାତ୍କୃତ ଈଷଦୁତ୍ଥିତମନ୍ଯୁରଵିସ୍ପଷ୍ଟବ୍ରହ୍ମତେଜସଂ ଜାତଵେଦସମିଵ ରଜସାଽଽଵୃତମତିରାହ ॥ ୫ ॥

ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ଭ୍ରାତର୍ଵ୍ଯକ୍ତମୁରୁପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନମେକ ଏଵ ଊହିଵାନ୍ ସୁଚିରଂ ନାତିପୀଵା ନ ସଂହନନାଙ୍ଗୋ ଜରସା ଚୋପଦ୍ରୁତୋ ଭଵାନ୍ ସଖେ ନୋ ଏଵାପର ଏତେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟିନ ଇତି ବହୁଵିପ୍ରଲବ୍ଧୋଽପ୍ଯଵିଦ୍ଯଯା ରଚିତଦ୍ରଵ୍ଯଗୁଣକର୍ମାଶଯସ୍ଵଚରମକଲେଵରେଽଵସ୍ତୁନି ସଂସ୍ଥାନଵିଶେଷେଽହଂ ମମେତ୍ଯନଧ୍ଯାରୋପିତମିଥ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ଶିବିକାଂ ପୂର୍ଵଵଦୁଵାହ ॥ ୬ ॥

ଅଥ ପୁନଃ ସ୍ଵଶିବିକାଯାଂ ଵିଷମଗତାଯାଂ ପ୍ରକୁପିତ ଉଵାଚରହୂଗଣଃ କିମିଦମରେ ତ୍ଵଂ ଜୀଵନ୍ମୃତୋ ମାଂ କଦର୍ଥୀକୃତ୍ଯ ଭର୍ତୃଶାସନମତିଚରସି ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଚ ତେ କରୋମି ଚିକିତ୍ସାଂ ଦଣ୍ଡପାଣିରିଵ ଜନତାଯା ଯଥା ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାଂ ଭଜିଷ୍ଯସ ଇତି ॥ ୭ ॥

ଏଵଂ ବହ୍ଵବଦ୍ଧମପି ଭାଷମାଣଂ ନରଦେଵାଭିମାନଂ ରଜସା ତମସାନୁଵିଦ୍ଧେନ ମଦେନ ତିରସ୍କୃତାଶେଷଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯନିକେତଂ ପଣ୍ଡିତମାନିନଂ ସ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତସର୍ଵଭୂତସୁହୃଦାତ୍ମା ଯୋଗେଶ୍ଵରଚର୍ଯାଯାଂ ନାତିଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନମତିଂ ସ୍ମଯମାନ ଇଵ ଵିଗତସ୍ମଯ ଇଦମାହ ॥ ୮ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ
ତ୍ଵଯୋଦିତଂ ଵ୍ଯକ୍ତମଵିପ୍ରଲବ୍ଧଂ
ଭର୍ତୁଃ ସ ମେ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଵୀର ଭାରଃ ।
ଗନ୍ତୁର୍ଯଦି ସ୍ଯାଦଧିଗମ୍ଯମଧ୍ଵା
ପୀଵେତି ରାଶୌ ନ ଵିଦାଂ ପ୍ରଵାଦଃ ॥ ୯ ॥

ସ୍ଥୌଲ୍ଯଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧଯ ଆଧଯଶ୍ଚ
କ୍ଷୁତ୍ତୃଡ୍ ଭଯଂ କଲିରିଚ୍ଛା ଜରା ଚ ।
ନିଦ୍ରା ରତିର୍ମନ୍ଯୁରହଂମଦଃ ଶୁଚୋ
ଦେହେନ ଜାତସ୍ଯ ହି ମେ ନ ସନ୍ତି ॥ ୧୦ ॥

ଜୀଵନ୍ମୃତତ୍ଵଂ ନିଯମେନ ରାଜନ୍
ଆଦ୍ଯନ୍ତଵଦ୍ଯଦ୍ଵିକୃତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ।
ସ୍ଵସ୍ଵାମ୍ଯଭାଵୋ ଧ୍ରୁଵ ଈଡ୍ଯ ଯତ୍ର
ତର୍ହ୍ଯୁଚ୍ଯତେଽସୌ ଵିଧିକୃତ୍ଯଯୋଗଃ ॥ ୧୧ ॥

ଵିଶେଷବୁଦ୍ଧେର୍ଵିଵରଂ ମନାକ୍ ଚ
ପଶ୍ଯାମ ଯନ୍ନ ଵ୍ଯଵହାରତୋଽନ୍ଯତ୍ ।
କ ଈଶ୍ଵରସ୍ତତ୍ର କିମୀଶିତଵ୍ଯଂ
ତଥାପି ରାଜନ୍ କରଵାମ କିଂ ତେ ॥ ୧୨ ॥

ଉନ୍ମତ୍ତମତ୍ତଜଡଵତ୍ସ୍ଵସଂସ୍ଥାଂ
ଗତସ୍ଯ ମେ ଵୀର ଚିକିତ୍ସିତେନ ।
ଅର୍ଥଃ କିଯାନ୍ ଭଵତା ଶିକ୍ଷିତେନ
ସ୍ତବ୍ଧପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଚ ପିଷ୍ଟପେଷଃ ॥ ୧୩ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଏତାଵଦନୁଵାଦପରିଭାଷଯା ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ମୁନିଵର ଉପଶମଶୀଲ ଉପରତାନାତ୍ମ୍ଯନିମିତ୍ତ ଉପଭୋଗେନ କର୍ମାରବ୍ଧଂ ଵ୍ଯପନଯନ୍ ରାଜଯାନମପି ତଥୋଵାହ ॥ ୧୪ ॥

ସ ଚାପି ପାଣ୍ଡଵେଯ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରପତିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜିଜ୍ଞାସାଯାଂ ସମ୍ଯକ୍ଶ୍ରଦ୍ଧଯାଧିକୃତାଧିକାରସ୍ତଦ୍ଧୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିମୋଚନଂ ଦ୍ଵିଜଵଚ ଆଶ୍ରୁତ୍ଯ ବହୁଯୋଗଗ୍ରନ୍ଥସମ୍ମତଂ ତ୍ଵରଯାଵରୁହ୍ଯ ଶିରସା ପାଦମୂଲମୁପସୃତଃ କ୍ଷମାପଯନ୍ ଵିଗତନୃପଦେଵସ୍ମଯ ଉଵାଚ॥ ୧୫ ॥

କସ୍ତ୍ଵଂ ନିଗୂଢଶ୍ଚରସି ଦ୍ଵିଜାନାଂ
ବିଭର୍ଷି ସୂତ୍ରଂ କତମୋଽଵଧୂତଃ ।
କସ୍ଯାସି କୁତ୍ରତ୍ଯ ଇହାପି କସ୍ମାତ୍
କ୍ଷେମାଯ ନଶ୍ଚେଦସି ନୋତ ଶୁକ୍ଲଃ ॥ ୧୬ ॥

ନାହଂ ଵିଶଙ୍କେ ସୁରରାଜଵଜ୍ରା-
ନ୍ନ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷଶୂଲାନ୍ନ ଯମସ୍ଯ ଦଣ୍ଡାତ୍ ।
ନାଗ୍ନ୍ଯର୍କସୋମାନିଲଵିତ୍ତପାସ୍ତ୍ରା-
ଚ୍ଛଙ୍କେ ଭୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମକୁଲାଵମାନାତ୍ ॥ ୧୭ ॥

ତଦ୍ବ୍ରୂହ୍ଯସଙ୍ଗୋ ଜଡଵନ୍ନିଗୂଢ-
ଵିଜ୍ଞାନଵୀର୍ଯୋ ଵିଚରସ୍ଯପାରଃ ।
ଵଚାଂସି ଯୋଗଗ୍ରଥିତାନି ସାଧୋ
ନ ନଃ କ୍ଷମନ୍ତେ ମନସାପି ଭେତ୍ତୁମ୍ ॥ ୧୮ ॥

ଅହଂ ଚ ଯୋଗେଶ୍ଵରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵ-
ଵିଦାଂ ମୁନୀନାଂ ପରମଂ ଗୁରୁଂ ଵୈ ।
ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ କିମିହାରଣଂ ତତ୍
ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଂ ଜ୍ଞାନକଲାଵତୀର୍ଣମ୍ ॥ ୧୯ ॥

ସ ଵୈ ଭଵାଁଲ୍ଲୋକନିରୀକ୍ଷଣାର୍ଥ-
ମଵ୍ଯକ୍ତଲିଙ୍ଗୋ ଵିଚରତ୍ଯପିସ୍ଵିତ୍ ।
ଯୋଗେଶ୍ଵରାଣାଂ ଗତିମନ୍ଧବୁଦ୍ଧିଃ
କଥଂ ଵିଚକ୍ଷୀତ ଗୃହାନୁବନ୍ଧଃ ॥ ୨୦ ॥

ଦୃଷ୍ଟଃ ଶ୍ରମଃ କର୍ମତ ଆତ୍ମନୋ ଵୈ
ଭର୍ତୁର୍ଗନ୍ତୁର୍ଭଵତଶ୍ଚାନୁମନ୍ଯେ ।
ଯଥାସତୋଦାନଯନାଦ୍ଯଭାଵାତ୍
ସମୂଲ ଇଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯଵହାରମାର୍ଗଃ ॥ ୨୧ ॥

ସ୍ଥାଲ୍ଯଗ୍ନିତାପାତ୍ପଯସୋଽଭିତାପ-
ସ୍ତତ୍ତାପତସ୍ତଣ୍ଡୁଲଗର୍ଭରନ୍ଧିଃ ।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାସ୍ଵାଶଯସନ୍ନିକର୍ଷାତ୍
ତତ୍ସଂସୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାନୁରୋଧାତ୍ ॥ ୨୨ ॥

ଶାସ୍ତାଭିଗୋପ୍ତା ନୃପତିଃ ପ୍ରଜାନାଂଯଃ କିଙ୍କରୋ ଵୈ ନ ପିନଷ୍ଟି ପିଷ୍ଟମ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମମାରାଧନମଚ୍ଯୁତସ୍ଯଯଦୀହମାନୋ ଵିଜହାତ୍ଯଘୌଘମ୍ ॥ ୨୩ ॥

ତନ୍ମେ ଭଵାନ୍ନରଦେଵାଭିମାନ-ମଦେନ ତୁଚ୍ଛୀକୃତସତ୍ତମସ୍ଯ । କୃଷୀଷ୍ଟ ମୈତ୍ରୀଦୃଶମାର୍ତବନ୍ଧୋଯଥା ତରେ ସଦଵଧ୍ଯାନମଂହଃ ॥ ୨୪ ॥

ନ ଵିକ୍ରିଯା ଵିଶ୍ଵସୁହୃତ୍ସଖସ୍ଯସାମ୍ଯେନ ଵୀତାଭିମତେସ୍ତଵାପି । ମହଦ୍ଵିମାନାତ୍ ସ୍ଵକୃତାଦ୍ଧି ମାଦୃଙ୍ନଙ୍କ୍ଷ୍ଯତ୍ଯଦୂରାଦପି ଶୂଲପାଣିଃ ॥ ୨୫ ॥