શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૧૪

સ હોવાચ
સ એષ દેહાત્મમાનિનાં સત્ત્વાદિગુણવિશેષવિકલ્પિતકુશલાકુશલસમવહારવિનિર્મિતવિવિધદેહાવલિભિર્વિયોગસંયોગાદ્યનાદિસંસારાનુભવસ્ય દ્વારભૂતેનષડિન્દ્રિયવર્ગેણ તસ્મિન્દુર્ગાધ્વવદસુગમેઽધ્વન્યાપતિત ઈશ્વરસ્ય ભગવતો વિષ્ણોર્વશવર્તિન્યા માયયા જીવલોકોઽયં યથા વણિક્સાર્થોઽર્થપરઃ સ્વદેહનિષ્પાદિતકર્માનુભવઃ શ્મશાનવદશિવતમાયાં સંસારાટવ્યાં ગતો નાદ્યાપિ વિફલબહુપ્રતિયોગેહસ્તત્તાપોપશમનીં હરિગુરુચરણારવિન્દમધુકરાનુપદવીમવરુન્ધે ॥ ૧ ॥

યસ્યામુ હ વા એતે ષડિન્દ્રિયનામાનઃ કર્મણા દસ્યવ એવ તે । તદ્યથા પુરુષસ્ય ધનં યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મૌપયિકં બહુકૃચ્છ્રાધિગતં સાક્ષાત્પરમપુરુષારાધનલક્ષણો યોઽસૌ ધર્મસ્તં તુ સામ્પરાય ઉદાહરન્તિ । તદ્ધર્મ્યં ધનં દર્શનસ્પર્શનશ્રવણાસ્વાદનાવઘ્રાણસઙ્કલ્પવ્યવસાયગૃહગ્રામ્યોપભોગેન કુનાથસ્યાજિતાત્મનો યથા સાર્થસ્ય વિલુમ્પન્તિ ॥ ૨ ॥

અથ ચ યત્ર કૌટુમ્બિકા દારાપત્યાદયો નામ્ના કર્મણા વૃકસૃગાલા એવાનિચ્છતોઽપિ કદર્યસ્ય કુટુમ્બિન ઉરણકવત્સંરક્ષ્યમાણં મિષતોઽપિ હરન્તિ ॥ ૩ ॥

યથા હ્યનુવત્સરં કૃષ્યમાણમપ્યદગ્ધબીજં ક્ષેત્રં પુનરેવાવપનકાલે ગુલ્મતૃણવીરુદ્ભિર્ગહ્વરમિવ ભવત્યેવમેવ ગૃહાશ્રમઃ કર્મક્ષેત્રં યસ્મિન્ન હિ કર્માણ્યુત્સીદન્તિ યદયં કામકરણ્ડ એષ આવસથઃ ॥ ૪ ॥

તત્રગતો દંશમશકસમાપસદૈર્મનુજૈઃ શલભશકુન્તતસ્કરમૂષકાદિભિરુપરુધ્યમાનબહિઃપ્રાણઃ ક્વચિત્ પરિવર્તમાનોઽસ્મિન્નધ્વન્યવિદ્યાકામકર્મભિરુપરક્તમનસાનુપપન્નાર્થં નરલોકં ગન્ધર્વનગરમુ પપન્નમિતિ મિથ્યાદૃષ્ટિરનુપશ્યતિ ॥ ૫ ॥

તત્ર ચ ક્વચિદાતપોદકનિભાન્ વિષયાનુપધાવતિ પાનભોજનવ્યવાયાદિવ્યસનલોલુપઃ ॥ ૬ ॥

ક્વચિચ્ચાશેષદોષનિષદનં પુરીષવિશેષં તદ્વર્ણગુણનિર્મિતમતિઃ સુવર્ણમુપાદિત્સત્યગ્નિકામકાતર ઇવોલ્મુકપિશાચમ્ ॥ ૭ ॥

અથ કદાચિન્નિવાસપાનીયદ્રવિણાદ્યનેકાત્મોપજીવનાભિનિવેશ એતસ્યાં સંસારાટવ્યામિતસ્તતઃ પરિધાવતિ ॥ ૮ ॥

ક્વચિચ્ચ વાત્યૌપમ્યયા પ્રમદયાઽઽરોહમારોપિતસ્તત્કાલરજસા રજનીભૂત ઇવાસાધુમર્યાદો રજસ્વલાક્ષોઽપિ દિગ્દેવતા અતિરજસ્વલમતિર્ન વિજાનાતિ ॥ ૯ ॥

ક્વચિત્સકૃદવગતવિષયવૈતથ્યઃ સ્વયં પરાભિધ્યાનેન વિભ્રંશિતસ્મૃતિસ્તયૈવ મરીચિતોયપ્રાયાંસ્તાનેવાભિધાવતિ ॥ ૧૦ ॥

ક્વચિદુલૂકઝિલ્લીસ્વનવદતિપરુષરભસાટોપં પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા રિપુરાજકુલનિર્ભર્ત્સિતેનાતિવ્યથિતકર્ણમૂલહૃદયઃ ॥ ૧૧ ॥

સ યદા દુગ્ધપૂર્વસુકૃતસ્તદા કારસ્કરકાકતુણ્ડાદ્યપુણ્યદ્રુમલતાવિષોદપાનવદુભયાર્થશૂન્યદ્રવિણાન્જીવન્મૃતાન્ સ્વયં જીવન્મ્રિયમાણ ઉપધાવતિ ॥ ૧૨ ॥

એકદાસત્પ્રસઙ્ગાન્નિકૃતમતિર્વ્યુદકસ્રોતઃસ્ખલનવદ્ ઉભયતોઽપિ દુઃખદં પાખણ્ડમભિયાતિ ॥ ૧૩ ॥

યદા તુ પરબાધયાન્ધ આત્મને નોપનમતિ તદા હિ પિતૃપુત્રબર્હિષ્મતઃ પિતૃપુત્રાન્ વા સ ખલુ ભક્ષયતિ ॥ ૧૪ ॥

ક્વચિદાસાદ્ય ગૃહં દાવવત્પ્રિયાર્થવિધુરમસુખોદર્કં શોકાગ્નિના દહ્યમાનો ભૃશં નિર્વેદમુપગચ્છતિ ॥ ૧૫ ॥

ક્વચિત્કાલવિષમિતરાજકુલરક્ષસાપહૃતપ્રિયતમધનાસુઃ પ્રમૃતક ઇવ વિગતજીવલક્ષણ આસ્તે ॥ ૧૬ ॥

કદાચિન્મનોરથોપગતપિતૃપિતામહાદ્યસત્સદિતિ સ્વપ્નનિર્વૃતિલક્ષણમનુભવતિ ॥ ૧૭ ॥

ક્વચિદ્ ગૃહાશ્રમકર્મચોદનાતિભરગિરિમારુરુક્ષમાણો લોકવ્યસનકર્ષિતમનાઃ કણ્ટકશર્કરાક્ષેત્રં પ્રવિશન્નિવ સીદતિ ॥ ૧૮ ॥

ક્વચિચ્ચ દુઃસહેન કાયાભ્યન્તરવહ્નિના ગૃહીતસારઃ સ્વકુટુમ્બાય ક્રુધ્યતિ ॥ ૧૯ ॥

સ એવ પુનર્નિદ્રાજગરગૃહીતોઽન્ધે તમસિ મગ્નઃ શૂન્યારણ્ય ઇવ શેતે નાન્યત્કિઞ્ચન વેદ શવ ઇવાપવિદ્ધઃ ॥ ૨૦ ॥

કદાચિદ્ભગ્નમાનદંષ્ટ્રો દુર્જનદન્દશૂકૈરલબ્ધનિદ્રાક્ષણો વ્યથિતહૃદયેનાનુક્ષીયમાણવિજ્ઞાનોઽન્ધકૂપેઽન્ધવત્પતતિ ॥ ૨૧ ॥

કર્હિ સ્મ ચિત્કામમધુલવાન્ વિચિન્વન્ યદા પરદારપરદ્રવ્યાણ્યવરુન્ધાનો રાજ્ઞા સ્વામિભિર્વા નિહતઃ પતત્યપારે નિરયે ॥ ૨૨ ॥

અથ ચ તસ્માદુભયથાપિ હિ કર્માસ્મિન્નાત્મનઃ સંસારાવપનમુદાહરન્તિ ॥ ૨૩ ॥

મુક્તસ્તતો યદિ બન્ધાદ્દેવદત્ત ઉપાચ્છિનત્તિ તસ્માદપિ વિષ્ણુમિત્ર ઇત્યનવસ્થિતિઃ ॥ ૨૪ ॥

ક્વચિચ્ચ શીતવાતાદ્યનેકાધિદૈવિકભૌતિકાત્મીયાનાં દશાનાં પ્રતિનિવારણેઽકલ્પો દુરન્તચિન્તયા વિષણ્ણ આસ્તે ॥ ૨૫ ॥

ક્વચિન્મિથો વ્યવહરન્ યત્કિઞ્ચિદ્ધનમન્યેભ્યો વા કાકિણિકામાત્રમપ્યપહરન્ યત્કિઞ્ચિદ્વા વિદ્વેષમેતિ વિત્તશાઠ્યાત્ ॥ ૨૬ ॥

અધ્વન્યમુષ્મિન્નિમ ઉપસર્ગાસ્તથા સુખદુઃખરાગદ્વેષભયાભિમાનપ્રમાદોન્માદશોકમોહલોભમાત્સર્યેર્ષ્યાવમાનક્ષુત્પિપાસાધિવ્યાધિજન્મજરામરણાદયઃ ॥ ૨૭ ॥

ક્વાપિ દેવમાયયા સ્ત્રિયા ભુજલતોપગૂઢઃ પ્રસ્કન્નવિવેકવિજ્ઞાનો યદ્વિહારગૃહારમ્ભાકુલહૃદયસ્તદાશ્રયાવસક્તસુતદુહિતૃકલત્રભાષિતાવલોકવિચેષ્ટિતાપહૃતહૃદય આત્માનમજિતાત્માપારેઽન્ધે તમસિ પ્રહિણોતિ ॥ ૨૮ ॥

કદાચિદીશ્વરસ્ય ભગવતો વિષ્ણોશ્ચક્રાત્પરમાણ્વાદિદ્વિપરાર્ધાપવર્ગકાલોપલક્ષણાત્પરિવર્તિતેન વયસા રંહસા હરત આબ્રહ્મતૃણસ્તમ્બાદીનાં ભૂતાનામનિમિષતો મિષતાં વિત્રસ્તહૃદયસ્તમેવેશ્વરં કાલચક્રનિજાયુધં સાક્ષાદ્ભગવન્તં યજ્ઞપુરુષમનાદૃત્ય પાખણ્ડદેવતાઃ કઙ્કગૃધ્રબકવટપ્રાયા આર્યસમયપરિહૃતાઃ સાઙ્કેત્યેનાભિધત્તે ॥ ૨૯ ॥

યદા પાખણ્ડિભિરાત્મવઞ્ચિતૈસ્તૈરુરુ વઞ્ચિતો બ્રહ્મકુલં સમાવસંસ્તેષાં શીલમુપનયનાદિશ્રૌતસ્માર્તકર્માનુષ્ઠાનેન ભગવતો યજ્ઞપુરુષસ્યારાધનમેવ તદરોચયન્ શૂદ્રકુલં ભજતે નિગમાચારેઽશુદ્ધિતો યસ્ય મિથુનીભાવઃ કુટુમ્બભરણં યથા વાનરજાતેઃ ॥ ૩૦ ॥

તત્રાપિ નિરવરોધઃ સ્વૈરેણ વિહરન્નતિકૃપણબુદ્ધિરન્યોન્યમુખનિરીક્ષણાદિના ગ્રામ્યકર્મણૈવ વિસ્મૃતકાલાવધિઃ ॥ ૩૧ ॥

ક્વચિદ્ દ્રુમવદૈહિકાર્થેષુ ગૃહેષુ રંસ્યન્ યથા વાનરઃ સુતદારવત્સલો વ્યવાયક્ષણઃ ॥ ૩૨ ॥

એવમધ્વન્યવરુન્ધાનો મૃત્યુગજભયાત્તમસિ ગિરિકન્દરપ્રાયે ॥ ૩૩ ॥

ક્વચિચ્છીતવાતાદ્યનેકદૈવિકભૌતિકાત્મીયાનાં દુઃખાનાં પ્રતિનિવારણેઽકલ્પો દુરન્તવિષયવિષણ્ણ આસ્તે ॥ ૩૪ ॥

ક્વચિન્મિથો વ્યવહરન્ યત્કિઞ્ચિદ્ધનમુપયાતિ વિત્તશાઠ્યેન ॥ ૩૫ ॥

ક્વચિત્ક્ષીણધનઃ શય્યાસનાશનાદ્યુપભોગવિહીનો યાવદપ્રતિલબ્ધમનોરથોપગતાદાનેઽવસિતમતિસ્તતસ્તતોઽવમાનાદીનિ જનાદભિલભતે ॥ ૩૬ ॥

એવં વિત્તવ્યતિષઙ્ગવિવૃદ્ધવૈરાનુબન્ધોઽપિ પૂર્વવાસનયા મિથ
ઉદ્વહત્યથાપવહતિ ॥ ૩૭ ॥

એતસ્મિન્ સંસારાધ્વનિ નાનાક્લેશોપસર્ગબાધિત આપન્નવિપન્નો યત્ર યસ્તમુ હ વાવેતરસ્તત્ર વિસૃજ્ય જાતં જાતમુપાદાય શોચન્મુહ્યન્ બિભ્યદ્વિવદન્ ક્રદન્ સંહૃષ્યન્ગાયન્નહ્યમાનઃ સાધુવર્જિતો નૈવાવર્તતેઽદ્યાપિ યત આરબ્ધ એષ નરલોકસાર્થો યમધ્વનઃ પારમુપદિશન્તિ ॥ ૩૮ ॥

યદિદં યોગાનુશાસનં ન વા એતદવરુન્ધતે યન્ન્યસ્તદણ્ડા મુનય ઉપશમશીલા ઉપરતાત્માનઃ સમવગચ્છન્તિ ॥ ૩૯ ॥

યદપિ દિગિભજયિનો યજ્વિનો યે વૈ રાજર્ષયઃ કિં તુ પરં મૃધે શયીરન્નસ્યામેવ મમેયમિતિ કૃતવૈરાનુબન્ધાયાં વિસૃજ્ય સ્વયમુપસંહૃતાઃ ॥ ૪૦ ॥

કર્મવલ્લીમવલમ્બ્ય તત આપદઃ કથઞ્ચિન્નરકાદ્વિમુક્તઃ પુનરપ્યેવં સંસારાધ્વનિ વર્તમાનો નરલોકસાર્થમુપયાતિ એવમુપરિ ગતોઽપિ ॥ ૪૧ ॥

તસ્યેદમુપગાયન્તિ—
આર્ષભસ્યેહ રાજર્ષેર્મનસાપિ મહાત્મનઃ । નાનુવર્ત્માર્હતિ નૃપો મક્ષિકેવ ગરુત્મતઃ ॥ ૪૨ ॥

યો દુસ્ત્યજાન્દારસુતાન્ સુહૃદ્રાજ્યં હૃદિસ્પૃશઃ । જહૌ યુવૈવ મલવદુત્તમશ્લોકલાલસઃ ॥ ૪૩ ॥

યો દુસ્ત્યજાન્ ક્ષિતિસુતસ્વજનાર્થદારાન્પ્રાર્થ્યાં શ્રિયં સુરવરૈઃ સદયાવલોકામ્ । નૈચ્છન્નૃપસ્તદુચિતં મહતાં મધુદ્વિટ-સેવાનુરક્તમનસામભવોઽપિ ફલ્ગુઃ ॥ ૪૪ ॥

યજ્ઞાય ધર્મપતયે વિધિનૈપુણાયયોગાય સાઙ્ખ્યશિરસે પ્રકૃતીશ્વરાય । નારાયણાય હરયે નમ ઇત્યુદારંહાસ્યન્મૃગત્વમપિ યઃ સમુદાજહાર ॥ ૪૫ ॥

ય ઇદં ભાગવતસભાજિતાવદાતગુણકર્મણો રાજર્ષેર્ભરતસ્યાનુચરિતં સ્વસ્ત્યયનમાયુષ્યં ધન્યં યશસ્યં સ્વર્ગ્યાપવર્ગ્યં વાનુશૃણોત્યાખ્યાસ્યત્યભિનન્દતિ ચ સર્વા એવાશિષ આત્મન આશાસ્તે ન કાઞ્ચન પરત ઇતિ ॥ ૪૬ ॥