ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൫.൧൪

സ ഹോവാച
സ ഏഷ ദേഹാത്മമാനിനാം സത്ത്വാദിഗുണവിശേഷവികല്പിതകുശലാകുശലസമവഹാരവിനിര്മിതവിവിധദേഹാവലിഭിര്വിയോഗസംയോഗാദ്യനാദിസംസാരാനുഭവസ്യ ദ്വാരഭൂതേനഷഡിന്ദ്രിയവര്ഗേണ തസ്മിന്ദുര്ഗാധ്വവദസുഗമേഽധ്വന്യാപതിത ഈശ്വരസ്യ ഭഗവതോ വിഷ്ണോര്വശവര്തിന്യാ മായയാ ജീവലോകോഽയം യഥാ വണിക്സാര്ഥോഽര്ഥപരഃ സ്വദേഹനിഷ്പാദിതകര്മാനുഭവഃ ശ്മശാനവദശിവതമായാം സംസാരാടവ്യാം ഗതോ നാദ്യാപി വിഫലബഹുപ്രതിയോഗേഹസ്തത്താപോപശമനീം ഹരിഗുരുചരണാരവിന്ദമധുകരാനുപദവീമവരുന്ധേ ॥ ൧ ॥

യസ്യാമു ഹ വാ ഏതേ ഷഡിന്ദ്രിയനാമാനഃ കര്മണാ ദസ്യവ ഏവ തേ । തദ്യഥാ പുരുഷസ്യ ധനം യത്കിഞ്ചിദ്ധര്മൌപയികം ബഹുകൃച്ഛ്രാധിഗതം സാക്ഷാത്പരമപുരുഷാരാധനലക്ഷണോ യോഽസൌ ധര്മസ്തം തു സാമ്പരായ ഉദാഹരന്തി । തദ്ധര്മ്യം ധനം ദര്ശനസ്പര്ശനശ്രവണാസ്വാദനാവഘ്രാണസങ്കല്പവ്യവസായഗൃഹഗ്രാമ്യോപഭോഗേന കുനാഥസ്യാജിതാത്മനോ യഥാ സാര്ഥസ്യ വിലുമ്പന്തി ॥ ൨ ॥

അഥ ച യത്ര കൌടുമ്ബികാ ദാരാപത്യാദയോ നാമ്നാ കര്മണാ വൃകസൃഗാലാ ഏവാനിച്ഛതോഽപി കദര്യസ്യ കുടുമ്ബിന ഉരണകവത്സംരക്ഷ്യമാണം മിഷതോഽപി ഹരന്തി ॥ ൩ ॥

യഥാ ഹ്യനുവത്സരം കൃഷ്യമാണമപ്യദഗ്ധബീജം ക്ഷേത്രം പുനരേവാവപനകാലേ ഗുല്മതൃണവീരുദ്ഭിര്ഗഹ്വരമിവ ഭവത്യേവമേവ ഗൃഹാശ്രമഃ കര്മക്ഷേത്രം യസ്മിന്ന ഹി കര്മാണ്യുത്സീദന്തി യദയം കാമകരണ്ഡ ഏഷ ആവസഥഃ ॥ ൪ ॥

തത്രഗതോ ദംശമശകസമാപസദൈര്മനുജൈഃ ശലഭശകുന്തതസ്കരമൂഷകാദിഭിരുപരുധ്യമാനബഹിഃപ്രാണഃ ക്വചിത് പരിവര്തമാനോഽസ്മിന്നധ്വന്യവിദ്യാകാമകര്മഭിരുപരക്തമനസാനുപപന്നാര്ഥം നരലോകം ഗന്ധര്വനഗരമു പപന്നമിതി മിഥ്യാദൃഷ്ടിരനുപശ്യതി ॥ ൫ ॥

തത്ര ച ക്വചിദാതപോദകനിഭാന് വിഷയാനുപധാവതി പാനഭോജനവ്യവായാദിവ്യസനലോലുപഃ ॥ ൬ ॥

ക്വചിച്ചാശേഷദോഷനിഷദനം പുരീഷവിശേഷം തദ്വര്ണഗുണനിര്മിതമതിഃ സുവര്ണമുപാദിത്സത്യഗ്നികാമകാതര ഇവോല്മുകപിശാചമ് ॥ ൭ ॥

അഥ കദാചിന്നിവാസപാനീയദ്രവിണാദ്യനേകാത്മോപജീവനാഭിനിവേശ ഏതസ്യാം സംസാരാടവ്യാമിതസ്തതഃ പരിധാവതി ॥ ൮ ॥

ക്വചിച്ച വാത്യൌപമ്യയാ പ്രമദയാഽഽരോഹമാരോപിതസ്തത്കാലരജസാ രജനീഭൂത ഇവാസാധുമര്യാദോ രജസ്വലാക്ഷോഽപി ദിഗ്ദേവതാ അതിരജസ്വലമതിര്ന വിജാനാതി ॥ ൯ ॥

ക്വചിത്സകൃദവഗതവിഷയവൈതഥ്യഃ സ്വയം പരാഭിധ്യാനേന വിഭ്രംശിതസ്മൃതിസ്തയൈവ മരീചിതോയപ്രായാംസ്താനേവാഭിധാവതി ॥ ൧൦ ॥

ക്വചിദുലൂകഝില്ലീസ്വനവദതിപരുഷരഭസാടോപം പ്രത്യക്ഷം പരോക്ഷം വാ രിപുരാജകുലനിര്ഭര്ത്സിതേനാതിവ്യഥിതകര്ണമൂലഹൃദയഃ ॥ ൧൧ ॥

സ യദാ ദുഗ്ധപൂര്വസുകൃതസ്തദാ കാരസ്കരകാകതുണ്ഡാദ്യപുണ്യദ്രുമലതാവിഷോദപാനവദുഭയാര്ഥശൂന്യദ്രവിണാന്ജീവന്മൃതാന് സ്വയം ജീവന്മ്രിയമാണ ഉപധാവതി ॥ ൧൨ ॥

ഏകദാസത്പ്രസങ്ഗാന്നികൃതമതിര്വ്യുദകസ്രോതഃസ്ഖലനവദ് ഉഭയതോഽപി ദുഃഖദം പാഖണ്ഡമഭിയാതി ॥ ൧൩ ॥

യദാ തു പരബാധയാന്ധ ആത്മനേ നോപനമതി തദാ ഹി പിതൃപുത്രബര്ഹിഷ്മതഃ പിതൃപുത്രാന് വാ സ ഖലു ഭക്ഷയതി ॥ ൧൪ ॥

ക്വചിദാസാദ്യ ഗൃഹം ദാവവത്പ്രിയാര്ഥവിധുരമസുഖോദര്കം ശോകാഗ്നിനാ ദഹ്യമാനോ ഭൃശം നിര്വേദമുപഗച്ഛതി ॥ ൧൫ ॥

ക്വചിത്കാലവിഷമിതരാജകുലരക്ഷസാപഹൃതപ്രിയതമധനാസുഃ പ്രമൃതക ഇവ വിഗതജീവലക്ഷണ ആസ്തേ ॥ ൧൬ ॥

കദാചിന്മനോരഥോപഗതപിതൃപിതാമഹാദ്യസത്സദിതി സ്വപ്നനിര്വൃതിലക്ഷണമനുഭവതി ॥ ൧൭ ॥

ക്വചിദ് ഗൃഹാശ്രമകര്മചോദനാതിഭരഗിരിമാരുരുക്ഷമാണോ ലോകവ്യസനകര്ഷിതമനാഃ കണ്ടകശര്കരാക്ഷേത്രം പ്രവിശന്നിവ സീദതി ॥ ൧൮ ॥

ക്വചിച്ച ദുഃസഹേന കായാഭ്യന്തരവഹ്നിനാ ഗൃഹീതസാരഃ സ്വകുടുമ്ബായ ക്രുധ്യതി ॥ ൧൯ ॥

സ ഏവ പുനര്നിദ്രാജഗരഗൃഹീതോഽന്ധേ തമസി മഗ്നഃ ശൂന്യാരണ്യ ഇവ ശേതേ നാന്യത്കിഞ്ചന വേദ ശവ ഇവാപവിദ്ധഃ ॥ ൨൦ ॥

കദാചിദ്ഭഗ്നമാനദംഷ്ട്രോ ദുര്ജനദന്ദശൂകൈരലബ്ധനിദ്രാക്ഷണോ വ്യഥിതഹൃദയേനാനുക്ഷീയമാണവിജ്ഞാനോഽന്ധകൂപേഽന്ധവത്പതതി ॥ ൨൧ ॥

കര്ഹി സ്മ ചിത്കാമമധുലവാന് വിചിന്വന് യദാ പരദാരപരദ്രവ്യാണ്യവരുന്ധാനോ രാജ്ഞാ സ്വാമിഭിര്വാ നിഹതഃ പതത്യപാരേ നിരയേ ॥ ൨൨ ॥

അഥ ച തസ്മാദുഭയഥാപി ഹി കര്മാസ്മിന്നാത്മനഃ സംസാരാവപനമുദാഹരന്തി ॥ ൨൩ ॥

മുക്തസ്തതോ യദി ബന്ധാദ്ദേവദത്ത ഉപാച്ഛിനത്തി തസ്മാദപി വിഷ്ണുമിത്ര ഇത്യനവസ്ഥിതിഃ ॥ ൨൪ ॥

ക്വചിച്ച ശീതവാതാദ്യനേകാധിദൈവികഭൌതികാത്മീയാനാം ദശാനാം പ്രതിനിവാരണേഽകല്പോ ദുരന്തചിന്തയാ വിഷണ്ണ ആസ്തേ ॥ ൨൫ ॥

ക്വചിന്മിഥോ വ്യവഹരന് യത്കിഞ്ചിദ്ധനമന്യേഭ്യോ വാ കാകിണികാമാത്രമപ്യപഹരന് യത്കിഞ്ചിദ്വാ വിദ്വേഷമേതി വിത്തശാഠ്യാത് ॥ ൨൬ ॥

അധ്വന്യമുഷ്മിന്നിമ ഉപസര്ഗാസ്തഥാ സുഖദുഃഖരാഗദ്വേഷഭയാഭിമാനപ്രമാദോന്മാദശോകമോഹലോഭമാത്സര്യേര്ഷ്യാവമാനക്ഷുത്പിപാസാധിവ്യാധിജന്മജരാമരണാദയഃ ॥ ൨൭ ॥

ക്വാപി ദേവമായയാ സ്ത്രിയാ ഭുജലതോപഗൂഢഃ പ്രസ്കന്നവിവേകവിജ്ഞാനോ യദ്വിഹാരഗൃഹാരമ്ഭാകുലഹൃദയസ്തദാശ്രയാവസക്തസുതദുഹിതൃകലത്രഭാഷിതാവലോകവിചേഷ്ടിതാപഹൃതഹൃദയ ആത്മാനമജിതാത്മാപാരേഽന്ധേ തമസി പ്രഹിണോതി ॥ ൨൮ ॥

കദാചിദീശ്വരസ്യ ഭഗവതോ വിഷ്ണോശ്ചക്രാത്പരമാണ്വാദിദ്വിപരാര്ധാപവര്ഗകാലോപലക്ഷണാത്പരിവര്തിതേന വയസാ രംഹസാ ഹരത ആബ്രഹ്മതൃണസ്തമ്ബാദീനാം ഭൂതാനാമനിമിഷതോ മിഷതാം വിത്രസ്തഹൃദയസ്തമേവേശ്വരം കാലചക്രനിജായുധം സാക്ഷാദ്ഭഗവന്തം യജ്ഞപുരുഷമനാദൃത്യ പാഖണ്ഡദേവതാഃ കങ്കഗൃധ്രബകവടപ്രായാ ആര്യസമയപരിഹൃതാഃ സാങ്കേത്യേനാഭിധത്തേ ॥ ൨൯ ॥

യദാ പാഖണ്ഡിഭിരാത്മവഞ്ചിതൈസ്തൈരുരു വഞ്ചിതോ ബ്രഹ്മകുലം സമാവസംസ്തേഷാം ശീലമുപനയനാദിശ്രൌതസ്മാര്തകര്മാനുഷ്ഠാനേന ഭഗവതോ യജ്ഞപുരുഷസ്യാരാധനമേവ തദരോചയന് ശൂദ്രകുലം ഭജതേ നിഗമാചാരേഽശുദ്ധിതോ യസ്യ മിഥുനീഭാവഃ കുടുമ്ബഭരണം യഥാ വാനരജാതേഃ ॥ ൩൦ ॥

തത്രാപി നിരവരോധഃ സ്വൈരേണ വിഹരന്നതികൃപണബുദ്ധിരന്യോന്യമുഖനിരീക്ഷണാദിനാ ഗ്രാമ്യകര്മണൈവ വിസ്മൃതകാലാവധിഃ ॥ ൩൧ ॥

ക്വചിദ് ദ്രുമവദൈഹികാര്ഥേഷു ഗൃഹേഷു രംസ്യന് യഥാ വാനരഃ സുതദാരവത്സലോ വ്യവായക്ഷണഃ ॥ ൩൨ ॥

ഏവമധ്വന്യവരുന്ധാനോ മൃത്യുഗജഭയാത്തമസി ഗിരികന്ദരപ്രായേ ॥ ൩൩ ॥

ക്വചിച്ഛീതവാതാദ്യനേകദൈവികഭൌതികാത്മീയാനാം ദുഃഖാനാം പ്രതിനിവാരണേഽകല്പോ ദുരന്തവിഷയവിഷണ്ണ ആസ്തേ ॥ ൩൪ ॥

ക്വചിന്മിഥോ വ്യവഹരന് യത്കിഞ്ചിദ്ധനമുപയാതി വിത്തശാഠ്യേന ॥ ൩൫ ॥

ക്വചിത്ക്ഷീണധനഃ ശയ്യാസനാശനാദ്യുപഭോഗവിഹീനോ യാവദപ്രതിലബ്ധമനോരഥോപഗതാദാനേഽവസിതമതിസ്തതസ്തതോഽവമാനാദീനി ജനാദഭിലഭതേ ॥ ൩൬ ॥

ഏവം വിത്തവ്യതിഷങ്ഗവിവൃദ്ധവൈരാനുബന്ധോഽപി പൂര്വവാസനയാ മിഥ
ഉദ്വഹത്യഥാപവഹതി ॥ ൩൭ ॥

ഏതസ്മിന് സംസാരാധ്വനി നാനാക്ലേശോപസര്ഗബാധിത ആപന്നവിപന്നോ യത്ര യസ്തമു ഹ വാവേതരസ്തത്ര വിസൃജ്യ ജാതം ജാതമുപാദായ ശോചന്മുഹ്യന് ബിഭ്യദ്വിവദന് ക്രദന് സംഹൃഷ്യന്ഗായന്നഹ്യമാനഃ സാധുവര്ജിതോ നൈവാവര്തതേഽദ്യാപി യത ആരബ്ധ ഏഷ നരലോകസാര്ഥോ യമധ്വനഃ പാരമുപദിശന്തി ॥ ൩൮ ॥

യദിദം യോഗാനുശാസനം ന വാ ഏതദവരുന്ധതേ യന്ന്യസ്തദണ്ഡാ മുനയ ഉപശമശീലാ ഉപരതാത്മാനഃ സമവഗച്ഛന്തി ॥ ൩൯ ॥

യദപി ദിഗിഭജയിനോ യജ്വിനോ യേ വൈ രാജര്ഷയഃ കിം തു പരം മൃധേ ശയീരന്നസ്യാമേവ മമേയമിതി കൃതവൈരാനുബന്ധായാം വിസൃജ്യ സ്വയമുപസംഹൃതാഃ ॥ ൪൦ ॥

കര്മവല്ലീമവലമ്ബ്യ തത ആപദഃ കഥഞ്ചിന്നരകാദ്വിമുക്തഃ പുനരപ്യേവം സംസാരാധ്വനി വര്തമാനോ നരലോകസാര്ഥമുപയാതി ഏവമുപരി ഗതോഽപി ॥ ൪൧ ॥

തസ്യേദമുപഗായന്തി—
ആര്ഷഭസ്യേഹ രാജര്ഷേര്മനസാപി മഹാത്മനഃ । നാനുവര്ത്മാര്ഹതി നൃപോ മക്ഷികേവ ഗരുത്മതഃ ॥ ൪൨ ॥

യോ ദുസ്ത്യജാന്ദാരസുതാന് സുഹൃദ്രാജ്യം ഹൃദിസ്പൃശഃ । ജഹൌ യുവൈവ മലവദുത്തമശ്ലോകലാലസഃ ॥ ൪൩ ॥

യോ ദുസ്ത്യജാന് ക്ഷിതിസുതസ്വജനാര്ഥദാരാന്പ്രാര്ഥ്യാം ശ്രിയം സുരവരൈഃ സദയാവലോകാമ് । നൈച്ഛന്നൃപസ്തദുചിതം മഹതാം മധുദ്വിട-സേവാനുരക്തമനസാമഭവോഽപി ഫല്ഗുഃ ॥ ൪൪ ॥

യജ്ഞായ ധര്മപതയേ വിധിനൈപുണായയോഗായ സാങ്ഖ്യശിരസേ പ്രകൃതീശ്വരായ । നാരായണായ ഹരയേ നമ ഇത്യുദാരംഹാസ്യന്മൃഗത്വമപി യഃ സമുദാജഹാര ॥ ൪൫ ॥

യ ഇദം ഭാഗവതസഭാജിതാവദാതഗുണകര്മണോ രാജര്ഷേര്ഭരതസ്യാനുചരിതം സ്വസ്ത്യയനമായുഷ്യം ധന്യം യശസ്യം സ്വര്ഗ്യാപവര്ഗ്യം വാനുശൃണോത്യാഖ്യാസ്യത്യഭിനന്ദതി ച സര്വാ ഏവാശിഷ ആത്മന ആശാസ്തേ ന കാഞ്ചന പരത ഇതി ॥ ൪൬ ॥