స హోవాచ
స ఏష దేహాత్మమానినాం సత్త్వాదిగుణవిశేషవికల్పితకుశలాకుశలసమవహారవినిర్మితవివిధదేహావలిభిర్వియోగసంయోగాద్యనాదిసంసారానుభవస్య ద్వారభూతేనషడిన్ద్రియవర్గేణ తస్మిన్దుర్గాధ్వవదసుగమేఽధ్వన్యాపతిత ఈశ్వరస్య భగవతో విష్ణోర్వశవర్తిన్యా మాయయా జీవలోకోఽయం యథా వణిక్సార్థోఽర్థపరః స్వదేహనిష్పాదితకర్మానుభవః శ్మశానవదశివతమాయాం సంసారాటవ్యాం గతో నాద్యాపి విఫలబహుప్రతియోగేహస్తత్తాపోపశమనీం హరిగురుచరణారవిన్దమధుకరానుపదవీమవరున్ధే ॥ ౧ ॥
స ఏష దేహాత్మమానినాం సత్త్వాదిగుణవిశేషవికల్పితకుశలాకుశలసమవహారవినిర్మితవివిధదేహావలిభిర్వియోగసంయోగాద్యనాదిసంసారానుభవస్య ద్వారభూతేనషడిన్ద్రియవర్గేణ తస్మిన్దుర్గాధ్వవదసుగమేఽధ్వన్యాపతిత ఈశ్వరస్య భగవతో విష్ణోర్వశవర్తిన్యా మాయయా జీవలోకోఽయం యథా వణిక్సార్థోఽర్థపరః స్వదేహనిష్పాదితకర్మానుభవః శ్మశానవదశివతమాయాం సంసారాటవ్యాం గతో నాద్యాపి విఫలబహుప్రతియోగేహస్తత్తాపోపశమనీం హరిగురుచరణారవిన్దమధుకరానుపదవీమవరున్ధే ॥ ౧ ॥
యస్యాము హ వా ఏతే షడిన్ద్రియనామానః కర్మణా దస్యవ ఏవ తే । తద్యథా పురుషస్య ధనం యత్కిఞ్చిద్ధర్మౌపయికం బహుకృచ్ఛ్రాధిగతం సాక్షాత్పరమపురుషారాధనలక్షణో యోఽసౌ ధర్మస్తం తు సామ్పరాయ ఉదాహరన్తి । తద్ధర్మ్యం ధనం దర్శనస్పర్శనశ్రవణాస్వాదనావఘ్రాణసఙ్కల్పవ్యవసాయగృహగ్రామ్యోపభోగేన కునాథస్యాజితాత్మనో యథా సార్థస్య విలుమ్పన్తి ॥ ౨ ॥
అథ చ యత్ర కౌటుమ్బికా దారాపత్యాదయో నామ్నా కర్మణా వృకసృగాలా ఏవానిచ్ఛతోఽపి కదర్యస్య కుటుమ్బిన ఉరణకవత్సంరక్ష్యమాణం మిషతోఽపి హరన్తి ॥ ౩ ॥
యథా హ్యనువత్సరం కృష్యమాణమప్యదగ్ధబీజం క్షేత్రం పునరేవావపనకాలే గుల్మతృణవీరుద్భిర్గహ్వరమివ భవత్యేవమేవ గృహాశ్రమః కర్మక్షేత్రం యస్మిన్న హి కర్మాణ్యుత్సీదన్తి యదయం కామకరణ్డ ఏష ఆవసథః ॥ ౪ ॥
తత్రగతో దంశమశకసమాపసదైర్మనుజైః శలభశకున్తతస్కరమూషకాదిభిరుపరుధ్యమానబహిఃప్రాణః క్వచిత్ పరివర్తమానోఽస్మిన్నధ్వన్యవిద్యాకామకర్మభిరుపరక్తమనసానుపపన్నార్థం నరలోకం గన్ధర్వనగరము పపన్నమితి మిథ్యాదృష్టిరనుపశ్యతి ॥ ౫ ॥
తత్ర చ క్వచిదాతపోదకనిభాన్ విషయానుపధావతి పానభోజనవ్యవాయాదివ్యసనలోలుపః ॥ ౬ ॥
క్వచిచ్చాశేషదోషనిషదనం పురీషవిశేషం తద్వర్ణగుణనిర్మితమతిః సువర్ణముపాదిత్సత్యగ్నికామకాతర ఇవోల్ముకపిశాచమ్ ॥ ౭ ॥
అథ కదాచిన్నివాసపానీయద్రవిణాద్యనేకాత్మోపజీవనాభినివేశ ఏతస్యాం సంసారాటవ్యామితస్తతః పరిధావతి ॥ ౮ ॥
క్వచిచ్చ వాత్యౌపమ్యయా ప్రమదయాఽఽరోహమారోపితస్తత్కాలరజసా రజనీభూత ఇవాసాధుమర్యాదో రజస్వలాక్షోఽపి దిగ్దేవతా అతిరజస్వలమతిర్న విజానాతి ॥ ౯ ॥
క్వచిత్సకృదవగతవిషయవైతథ్యః స్వయం పరాభిధ్యానేన విభ్రంశితస్మృతిస్తయైవ మరీచితోయప్రాయాంస్తానేవాభిధావతి ॥ ౧౦ ॥
క్వచిదులూకఝిల్లీస్వనవదతిపరుషరభసాటోపం ప్రత్యక్షం పరోక్షం వా రిపురాజకులనిర్భర్త్సితేనాతివ్యథితకర్ణమూలహృదయః ॥ ౧౧ ॥
స యదా దుగ్ధపూర్వసుకృతస్తదా కారస్కరకాకతుణ్డాద్యపుణ్యద్రుమలతావిషోదపానవదుభయార్థశూన్యద్రవిణాన్జీవన్మృతాన్ స్వయం జీవన్మ్రియమాణ ఉపధావతి ॥ ౧౨ ॥
ఏకదాసత్ప్రసఙ్గాన్నికృతమతిర్వ్యుదకస్రోతఃస్ఖలనవద్ ఉభయతోఽపి దుఃఖదం పాఖణ్డమభియాతి ॥ ౧౩ ॥
యదా తు పరబాధయాన్ధ ఆత్మనే నోపనమతి తదా హి పితృపుత్రబర్హిష్మతః పితృపుత్రాన్ వా స ఖలు భక్షయతి ॥ ౧౪ ॥
క్వచిదాసాద్య గృహం దావవత్ప్రియార్థవిధురమసుఖోదర్కం శోకాగ్నినా దహ్యమానో భృశం నిర్వేదముపగచ్ఛతి ॥ ౧౫ ॥
క్వచిత్కాలవిషమితరాజకులరక్షసాపహృతప్రియతమధనాసుః ప్రమృతక ఇవ విగతజీవలక్షణ ఆస్తే ॥ ౧౬ ॥
కదాచిన్మనోరథోపగతపితృపితామహాద్యసత్సదితి స్వప్ననిర్వృతిలక్షణమనుభవతి ॥ ౧౭ ॥
క్వచిద్ గృహాశ్రమకర్మచోదనాతిభరగిరిమారురుక్షమాణో లోకవ్యసనకర్షితమనాః కణ్టకశర్కరాక్షేత్రం ప్రవిశన్నివ సీదతి ॥ ౧౮ ॥
క్వచిచ్చ దుఃసహేన కాయాభ్యన్తరవహ్నినా గృహీతసారః స్వకుటుమ్బాయ క్రుధ్యతి ॥ ౧౯ ॥
స ఏవ పునర్నిద్రాజగరగృహీతోఽన్ధే తమసి మగ్నః శూన్యారణ్య ఇవ శేతే నాన్యత్కిఞ్చన వేద శవ ఇవాపవిద్ధః ॥ ౨౦ ॥
కదాచిద్భగ్నమానదంష్ట్రో దుర్జనదన్దశూకైరలబ్ధనిద్రాక్షణో వ్యథితహృదయేనానుక్షీయమాణవిజ్ఞానోఽన్ధకూపేఽన్ధవత్పతతి ॥ ౨౧ ॥
కర్హి స్మ చిత్కామమధులవాన్ విచిన్వన్ యదా పరదారపరద్రవ్యాణ్యవరున్ధానో రాజ్ఞా స్వామిభిర్వా నిహతః పతత్యపారే నిరయే ॥ ౨౨ ॥
అథ చ తస్మాదుభయథాపి హి కర్మాస్మిన్నాత్మనః సంసారావపనముదాహరన్తి ॥ ౨౩ ॥
ముక్తస్తతో యది బన్ధాద్దేవదత్త ఉపాచ్ఛినత్తి తస్మాదపి విష్ణుమిత్ర ఇత్యనవస్థితిః ॥ ౨౪ ॥
క్వచిచ్చ శీతవాతాద్యనేకాధిదైవికభౌతికాత్మీయానాం దశానాం ప్రతినివారణేఽకల్పో దురన్తచిన్తయా విషణ్ణ ఆస్తే ॥ ౨౫ ॥
క్వచిన్మిథో వ్యవహరన్ యత్కిఞ్చిద్ధనమన్యేభ్యో వా కాకిణికామాత్రమప్యపహరన్ యత్కిఞ్చిద్వా విద్వేషమేతి విత్తశాఠ్యాత్ ॥ ౨౬ ॥
అధ్వన్యముష్మిన్నిమ ఉపసర్గాస్తథా సుఖదుఃఖరాగద్వేషభయాభిమానప్రమాదోన్మాదశోకమోహలోభమాత్సర్యేర్ష్యావమానక్షుత్పిపాసాధివ్యాధిజన్మజరామరణాదయః ॥ ౨౭ ॥
క్వాపి దేవమాయయా స్త్రియా భుజలతోపగూఢః ప్రస్కన్నవివేకవిజ్ఞానో యద్విహారగృహారమ్భాకులహృదయస్తదాశ్రయావసక్తసుతదుహితృకలత్రభాషితావలోకవిచేష్టితాపహృతహృదయ ఆత్మానమజితాత్మాపారేఽన్ధే తమసి ప్రహిణోతి ॥ ౨౮ ॥
కదాచిదీశ్వరస్య భగవతో విష్ణోశ్చక్రాత్పరమాణ్వాదిద్విపరార్ధాపవర్గకాలోపలక్షణాత్పరివర్తితేన వయసా రంహసా హరత ఆబ్రహ్మతృణస్తమ్బాదీనాం భూతానామనిమిషతో మిషతాం విత్రస్తహృదయస్తమేవేశ్వరం కాలచక్రనిజాయుధం సాక్షాద్భగవన్తం యజ్ఞపురుషమనాదృత్య పాఖణ్డదేవతాః కఙ్కగృధ్రబకవటప్రాయా ఆర్యసమయపరిహృతాః సాఙ్కేత్యేనాభిధత్తే ॥ ౨౯ ॥
యదా పాఖణ్డిభిరాత్మవఞ్చితైస్తైరురు వఞ్చితో బ్రహ్మకులం సమావసంస్తేషాం శీలముపనయనాదిశ్రౌతస్మార్తకర్మానుష్ఠానేన భగవతో యజ్ఞపురుషస్యారాధనమేవ తదరోచయన్ శూద్రకులం భజతే నిగమాచారేఽశుద్ధితో యస్య మిథునీభావః కుటుమ్బభరణం యథా వానరజాతేః ॥ ౩౦ ॥
తత్రాపి నిరవరోధః స్వైరేణ విహరన్నతికృపణబుద్ధిరన్యోన్యముఖనిరీక్షణాదినా గ్రామ్యకర్మణైవ విస్మృతకాలావధిః ॥ ౩౧ ॥
క్వచిద్ ద్రుమవదైహికార్థేషు గృహేషు రంస్యన్ యథా వానరః సుతదారవత్సలో వ్యవాయక్షణః ॥ ౩౨ ॥
ఏవమధ్వన్యవరున్ధానో మృత్యుగజభయాత్తమసి గిరికన్దరప్రాయే ॥ ౩౩ ॥
క్వచిచ్ఛీతవాతాద్యనేకదైవికభౌతికాత్మీయానాం దుఃఖానాం ప్రతినివారణేఽకల్పో దురన్తవిషయవిషణ్ణ ఆస్తే ॥ ౩౪ ॥
క్వచిన్మిథో వ్యవహరన్ యత్కిఞ్చిద్ధనముపయాతి విత్తశాఠ్యేన ॥ ౩౫ ॥
క్వచిత్క్షీణధనః శయ్యాసనాశనాద్యుపభోగవిహీనో యావదప్రతిలబ్ధమనోరథోపగతాదానేఽవసితమతిస్తతస్తతోఽవమానాదీని జనాదభిలభతే ॥ ౩౬ ॥
ఏవం విత్తవ్యతిషఙ్గవివృద్ధవైరానుబన్ధోఽపి పూర్వవాసనయా మిథ
ఉద్వహత్యథాపవహతి ॥ ౩౭ ॥
ఉద్వహత్యథాపవహతి ॥ ౩౭ ॥
ఏతస్మిన్ సంసారాధ్వని నానాక్లేశోపసర్గబాధిత ఆపన్నవిపన్నో యత్ర యస్తము హ వావేతరస్తత్ర విసృజ్య జాతం జాతముపాదాయ శోచన్ముహ్యన్ బిభ్యద్వివదన్ క్రదన్ సంహృష్యన్గాయన్నహ్యమానః సాధువర్జితో నైవావర్తతేఽద్యాపి యత ఆరబ్ధ ఏష నరలోకసార్థో యమధ్వనః పారముపదిశన్తి ॥ ౩౮ ॥
యదిదం యోగానుశాసనం న వా ఏతదవరున్ధతే యన్న్యస్తదణ్డా మునయ ఉపశమశీలా ఉపరతాత్మానః సమవగచ్ఛన్తి ॥ ౩౯ ॥
యదపి దిగిభజయినో యజ్వినో యే వై రాజర్షయః కిం తు పరం మృధే శయీరన్నస్యామేవ మమేయమితి కృతవైరానుబన్ధాయాం విసృజ్య స్వయముపసంహృతాః ॥ ౪౦ ॥
కర్మవల్లీమవలమ్బ్య తత ఆపదః కథఞ్చిన్నరకాద్విముక్తః పునరప్యేవం సంసారాధ్వని వర్తమానో నరలోకసార్థముపయాతి ఏవముపరి గతోఽపి ॥ ౪౧ ॥
తస్యేదముపగాయన్తి—
ఆర్షభస్యేహ రాజర్షేర్మనసాపి మహాత్మనః । నానువర్త్మార్హతి నృపో మక్షికేవ గరుత్మతః ॥ ౪౨ ॥
ఆర్షభస్యేహ రాజర్షేర్మనసాపి మహాత్మనః । నానువర్త్మార్హతి నృపో మక్షికేవ గరుత్మతః ॥ ౪౨ ॥
యో దుస్త్యజాన్దారసుతాన్ సుహృద్రాజ్యం హృదిస్పృశః । జహౌ యువైవ మలవదుత్తమశ్లోకలాలసః ॥ ౪౩ ॥
యో దుస్త్యజాన్ క్షితిసుతస్వజనార్థదారాన్ప్రార్థ్యాం శ్రియం సురవరైః సదయావలోకామ్ । నైచ్ఛన్నృపస్తదుచితం మహతాం మధుద్విట-సేవానురక్తమనసామభవోఽపి ఫల్గుః ॥ ౪౪ ॥
యజ్ఞాయ ధర్మపతయే విధినైపుణాయయోగాయ సాఙ్ఖ్యశిరసే ప్రకృతీశ్వరాయ । నారాయణాయ హరయే నమ ఇత్యుదారంహాస్యన్మృగత్వమపి యః సముదాజహార ॥ ౪౫ ॥
య ఇదం భాగవతసభాజితావదాతగుణకర్మణో రాజర్షేర్భరతస్యానుచరితం స్వస్త్యయనమాయుష్యం ధన్యం యశస్యం స్వర్గ్యాపవర్గ్యం వానుశృణోత్యాఖ్యాస్యత్యభినన్దతి చ సర్వా ఏవాశిష ఆత్మన ఆశాస్తే న కాఞ్చన పరత ఇతి ॥ ౪౬ ॥