শ্ৰীমদ্ভাগৱতম্ ৫.২০

শ্ৰীশুক উৱাচ
অতঃ পৰং প্লক্ষাদীনাং প্ৰমাণলক্ষণসংস্থানতো ৱৰ্ষৱিভাগ উপৱৰ্ণ্যতে ॥ ১ ॥

জম্বূদ্ৱীপোঽযং যাৱত্প্ৰমাণৱিস্তাৰস্তাৱতা ক্ষাৰোদধিনা পৰিৱেষ্টিতো যথা মেৰুৰ্জম্ব্ৱাখ্যেন লৱণোদধিৰপি ততো দ্ৱিগুণৱিশালেন প্লক্ষাখ্যেন পৰিক্ষিপ্তো যথা পৰিখা বাহ্যোপৱনেন । প্লক্ষো জম্বূপ্ৰমাণো দ্ৱীপাখ্যাকৰো হিৰণ্ময উত্থিতো যত্ৰাগ্নিৰুপাস্তে সপ্তজিহ্ৱস্তস্যাধিপতিঃ প্ৰিযৱ্ৰতাত্মজ ইধ্মজিহ্ৱঃ স্ৱং দ্ৱীপং সপ্তৱৰ্ষাণি ৱিভজ্য সপ্তৱৰ্ষনামভ্য আত্মজেভ্য আকলয্য স্ৱযমাত্মযোগেনোপৰৰাম ॥ ২ ॥

শিৱং যৱসং সুভদ্ৰং শান্তং ক্ষেমমমৃতমভযমিতি ৱৰ্ষাণি তেষু গিৰযো নদ্যশ্চ সপ্তৈৱাভিজ্ঞাতাঃ ॥ ৩ ॥

মণিকূটো ৱজ্ৰকূট ইন্দ্ৰসেনো জ্যোতিষ্মান্ সুপৰ্ণো হিৰণ্যষ্ঠীৱো মেঘমাল ইতি সেতুশৈলাঃ । অৰুণা নৃম্ণাঽঽঙ্গিৰসী সাৱিত্ৰী সুপ্তভাতা ঋতম্ভৰা সত্যম্ভৰা ইতি মহানদ্যঃ । যাসাং জলোপস্পৰ্শনৱিধূতৰজস্তমসো হংসপতঙ্গোৰ্ধ্ৱাযনসত্যাঙ্গসংজ্ঞাশ্চত্ৱাৰো ৱৰ্ণাঃ সহস্ৰাযুষো ৱিবুধোপমসন্দৰ্শনপ্ৰজননাঃ স্ৱৰ্গদ্ৱাৰং ত্ৰয্যা ৱিদ্যযা ভগৱন্তং ত্ৰযীমযং সূৰ্যমাত্মানং যজন্তে ॥ ৪ ॥

প্ৰত্নস্য ৱিষ্ণো ৰূপং যত্সত্যস্যৰ্তস্য ব্ৰহ্মণঃ ।
অমৃতস্য চ মৃত্যোশ্চ সূৰ্যমাত্মানমীমহীতি ॥ ৫ ॥

প্লক্ষাদিষু পঞ্চসু পুৰুষাণামাযুৰিন্দ্ৰিযমোজঃ সহো বলং বুদ্ধিৰ্ৱিক্ৰম ইতি চ সৰ্ৱেষামৌত্পত্তিকী সিদ্ধিৰৱিশেষেণ ৱৰ্ততে ॥ ৬ ॥

প্লক্ষঃ স্ৱসমানেনেক্ষুৰসোদেনাৱৃতো যথা তথা দ্ৱীপোঽপি শাল্মলো দ্ৱিগুণৱিশালঃ সমানেন সুৰোদেনাৱৃতঃ পৰিৱৃঙ্ক্তে ॥ ৭ ॥

যত্ৰ হ ৱৈ শাল্মলী প্লক্ষাযামা যস্যাং ৱাৱ কিল নিলযমাহুৰ্ভগৱতশ্ছন্দঃ স্তুতঃ পতত্ত্ৰিৰাজস্য সা দ্ৱীপহূতযে উপলক্ষ্যতে ॥ ৮ ॥

তদ্দ্ৱীপাধিপতিঃ প্ৰিযৱ্ৰতাত্মজো যজ্ঞবাহুঃ স্ৱসুতেভ্যঃ সপ্তভ্যস্তন্নামানি সপ্তৱৰ্ষাণি ৱ্যভজত্সুৰোচনং সৌমনস্যং ৰমণকং দেৱৱৰ্ষং পাৰিভদ্ৰমাপ্যাযনমৱিজ্ঞাতমিতি ॥ ৯ ॥

তেষু ৱৰ্ষাদ্ৰযো নদ্যশ্চ সপ্তৈৱাভিজ্ঞাতাঃ স্ৱৰসঃ শতশৃঙ্গো ৱামদেৱঃ কুন্দো মুকুন্দঃ পুষ্পৱৰ্ষঃ সহস্ৰশ্ৰুতিৰিতি । অনুমতিঃ সিনীৱালী সৰস্ৱতী কুহূ ৰজনী নন্দা ৰাকেতি ॥ ১০ ॥

তদ্ৱৰ্ষপুৰুষাঃ শ্ৰুতধৰৱীৰ্যধৰৱসুন্ধৰেষন্ধৰসংজ্ঞা ভগৱন্তং ৱেদমযং সোমমাত্মানং ৱেদেন যজন্তে ॥ ১১ ॥

স্ৱগোভিঃ পিতৃদেৱেভ্যো ৱিভজন্ কৃষ্ণশুক্লযোঃ ।
প্ৰজানাং সৰ্ৱাসাং ৰাজান্ধঃ সোমো ন আস্ত্ৱিতি ॥ ১২ ॥

এৱং সুৰোদাদ্বহিস্তদ্দ্ৱিগুণঃ সমানেনাৱৃতো ঘৃতোদেন যথাপূৰ্ৱঃ কুশদ্ৱীপো যস্মিন্ কুশস্তম্বো দেৱকৃতস্তদ্দ্ৱীপাখ্যাকৰো জ্ৱলন ইৱাপৰঃ স্ৱশষ্পৰোচিষা দিশো ৱিৰাজযতি ॥ ১৩ ॥

তদ্দ্ৱীপপতিঃ প্ৰৈযৱ্ৰতো ৰাজন্ হিৰণ্যৰেতা নাম স্ৱং দ্ৱীপং সপ্তভ্যঃ স্ৱপুত্ৰেভ্যো যথাভাগং ৱিভজ্য স্ৱযং তপ আতিষ্ঠত ৱসুৱসুদানদৃঢৰুচিনাভিগুপ্তস্তুত্যৱ্ৰতৱিৱিক্তৱামদেৱনামভ্যঃ ॥ ১৪ ॥

তেষাং ৱৰ্ষেষু সীমাগিৰযো নদ্যশ্চাভিজ্ঞাতাঃ সপ্ত সপ্তৈৱ চক্ৰশ্চতুঃশৃঙ্গঃ কপিলশ্চিত্ৰকূটো দেৱানীক ঊৰ্ধ্ৱৰোমা দ্ৰৱিণ ইতি ৰসকুল্যা মধুকুল্যা মিত্ৰৱিন্দা শ্ৰুতৱিন্দা দেৱগৰ্ভা ঘৃতচ্যুতা মন্ত্ৰমালেতি ॥ ১৫ ॥

যাসাং পযোভিঃ কুশদ্ৱীপৌকসঃ কুশলকোৱিদাভিযুক্তকুলকসংজ্ঞা ভগৱন্তং জাতৱেদসৰূপিণং কৰ্মকৌশলেন যজন্তে ॥ ১৬ ॥

পৰস্য ব্ৰহ্মণঃ সাক্ষাজ্জাতৱেদোঽসি হৱ্যৱাট্ ।
দেৱানাং পুৰুষাঙ্গানাং যজ্ঞেন পুৰুষং যজেতি ॥ ১৭ ॥

তথা ঘৃতোদাদ্বহিঃ ক্ৰৌঞ্চদ্ৱীপো দ্ৱিগুণঃ স্ৱমানেন ক্ষীৰোদেন পৰিত উপক্লৃপ্তো ৱৃতো যথা কুশদ্ৱীপো ঘৃতোদেন যস্মিন্ ক্ৰৌঞ্চো নাম পৰ্ৱতৰাজো দ্ৱীপনামনিৰ্ৱৰ্তক আস্তে ॥ ১৮ ॥

যোঽসৌ গুহপ্ৰহৰণোন্মথিতনিতম্বকুঞ্জোঽপি ক্ষীৰোদেনাসিচ্যমানো ভগৱতা ৱৰুণেনাভিগুপ্তো ৱিভযো বভূৱ ॥ ১৯ ॥

তস্মিন্নপি প্ৰৈযৱ্ৰতো ঘৃতপৃষ্ঠো নামাধিপতিঃ স্ৱে দ্ৱীপে ৱৰ্ষাণি সপ্ত ৱিভজ্য তেষু পুত্ৰনামসু সপ্ত ৰিক্থাদান্ ৱৰ্ষপান্নিৱেশ্য স্ৱযং ভগৱান্ ভগৱতঃ পৰমকল্যাণযশস আত্মভূতস্য হৰেশ্চৰণাৰৱিন্দমুপজগাম ॥ ২০ ॥

আমো মধুৰুহো মেঘপৃষ্ঠঃ সুধামা ভ্ৰাজিষ্ঠো লোহিতাৰ্ণো ৱনস্পতিৰিতি ঘৃতপৃষ্ঠসুতাস্তেষাং ৱৰ্ষগিৰযঃ সপ্ত সপ্তৈৱ নদ্যশ্চাভিখ্যাতাঃ শুক্লো ৱৰ্ধমানো ভোজন উপবৰ্হিণো নন্দো নন্দনঃ সৰ্ৱতোভদ্ৰ ইতি অভযা অমৃতৌঘা আৰ্যকা তীৰ্থৱতী ৰূপৱতী পৱিত্ৰৱতী শুক্লেতি ॥ ২১ ॥

যাসামম্ভঃ পৱিত্ৰমমলমুপযুঞ্জানাঃ পুৰুষঋষভদ্ৰৱিণদেৱকসংজ্ঞা ৱৰ্ষপুৰুষা আপোমযং দেৱমপাং পূৰ্ণেনাঞ্জলিনা যজন্তে ॥ ২২ ॥

আপঃ পুৰুষৱীৰ্যাঃ স্থ পুনন্তীৰ্ভূৰ্ভুৱঃসুৱঃ ।
তা নঃ পুনীতামীৱঘ্নীঃ স্পৃশতামাত্মনা ভুৱ ইতি ॥ ২৩ ॥

এৱং পুৰস্তাত্ক্ষীৰোদাত্পৰিত উপৱেশিতঃ শাকদ্ৱীপো দ্ৱাত্ৰিংশল্লক্ষযোজনাযামঃ সমানেন চ দধিমণ্ডোদেন পৰীতো যস্মিন্ শাকো নাম মহীৰুহঃ স্ৱক্ষেত্ৰৱ্যপদেশকো যস্য হ মহাসুৰভিগন্ধস্তং দ্ৱীপমনুৱাসযতি ॥ ২৪ ॥

তস্যাপি প্ৰৈযৱ্ৰত এৱাধিপতিৰ্নাম্না মেধাতিথিঃ সোঽপি ৱিভজ্য সপ্ত ৱৰ্ষাণি পুত্ৰনামানি তেষু স্ৱাত্মজান্ পুৰোজৱমনোজৱপৱমানধূম্ৰানীকচিত্ৰৰেফবহুৰূপৱিশ্ৱধাৰসংজ্ঞান্নিধাপ্যাধিপতীন্ স্ৱযং ভগৱত্যনন্ত আৱেশিতমতিস্তপোৱনং প্ৰৱিৱেশ ॥ ২৫ ॥

এতেষাং ৱৰ্ষমৰ্যাদাগিৰযো নদ্যশ্চ সপ্ত সপ্তৈৱ ঈশান উৰুশৃঙ্গো বলভদ্ৰঃ শতকেসৰঃ সহস্ৰস্ৰোতো দেৱপালো মহানস ইতি অনঘাঽঽযুৰ্দা উভযস্পৃষ্টিৰপৰাজিতা পঞ্চপদী সহস্ৰস্ৰুতিৰ্নিজধৃতিৰিতি ॥ ২৬ ॥

তদ্ৱৰ্ষপুৰুষা ঋতৱ্ৰতসত্যৱ্ৰতদানৱ্ৰতানুৱ্ৰতনামানো ভগৱন্তং ৱায্ৱাত্মকং প্ৰাণাযামৱিধূতৰজস্তমসঃ পৰমসমাধিনা যজন্তে ॥ ২৭ ॥

অন্তঃপ্ৰৱিশ্য ভূতানি যো বিভৰ্ত্যাত্মকেতুভিঃ ।
অন্তৰ্যামীশ্ৱৰঃ সাক্ষাত্পাতু নো যদ্ৱশে স্ফুটম্ ॥ ২৮ ॥

এৱমেৱ দধিমণ্ডোদাত্পৰতঃ পুষ্কৰদ্ৱীপস্ততো দ্ৱিগুণাযামঃ সমন্তত উপকল্পিতঃ সমানেন স্ৱাদূদকেন সমুদ্ৰেণ বহিৰাৱৃতো যস্মিন্ বৃহত্পুষ্কৰং জ্ৱলনশিখামলকনকপত্ৰাযুতাযুতং ভগৱতঃ কমলাসনস্যাধ্যাসনং পৰিকল্পিতম্ ॥ ২৯ ॥

তদ্দ্ৱীপমধ্যে মানসোত্তৰনামৈক এৱাৰ্ৱাচীনপৰাচীনৱৰ্ষযোৰ্মৰ্যাদাচলোঽযুতযোজনোচ্ছ্ৰাযাযামো যত্ৰ তু চতসৃষু দিক্ষু চত্ৱাৰি পুৰাণি লোকপালানামিন্দ্ৰাদীনাং যদুপৰিষ্টাত্সূৰ্যৰথস্য মেৰুং পৰিভ্ৰমতঃ সংৱত্সৰাত্মকং চক্ৰং দেৱানামহোৰাত্ৰাভ্যাং পৰিভ্ৰমতি ॥ ৩০ ॥

তদ্দ্ৱীপস্যাপ্যধিপতিঃ প্ৰৈযৱ্ৰতো ৱীতিহোত্ৰো নামৈতস্যাত্মজৌ ৰমণকধাতকিনামানৌ ৱৰ্ষপতী নিযুজ্য স স্ৱযং পূৰ্ৱজৱদ্ভগৱত্কৰ্মশীল এৱাস্তে ॥ ৩১ ॥

তদ্ৱৰ্ষপুৰুষা ভগৱন্তং ব্ৰহ্মৰূপিণং সকৰ্মকেণ কৰ্মণাঽঽৰাধযন্তীদং চোদাহৰন্তি ॥ ৩২ ॥

যত্তত্কৰ্মমযং লিঙ্গং ব্ৰহ্মলিঙ্গং জনোঽৰ্চযেত্ ।
একান্তমদ্ৱযং শান্তং তস্মৈ ভগৱতে নম ইতি ॥ ৩৩ ॥

ঋষিৰুৱাচ
ততঃ পৰস্তাল্লোকালোকনামাচলো লোকালোকযোৰন্তৰালে পৰিত উপক্ষিপ্তঃ ॥ ৩৪ ॥

যাৱন্মানসোত্তৰমেৰ্ৱোৰন্তৰং তাৱতী ভূমিঃ কাঞ্চন্যন্যাঽঽদৰ্শতলোপমা যস্যাং প্ৰহিতঃ পদাৰ্থো ন
কথঞ্চিত্পুনঃ
প্ৰত্যুপলভ্যতে তস্মাত্সৰ্ৱসত্ত্ৱপৰিহৃতাসীত্ ॥ ৩৫ ॥

লোকালোক ইতি সমাখ্যা যদনেনাচলেন লোকালোকস্যান্তৰ্ৱৰ্তিনাৱস্থাপ্যতে ॥ ৩৬ ॥

স লোকত্ৰযান্তে পৰিত ঈশ্ৱৰেণ ৱিহিতো যস্মাত্সূৰ্যাদীনাং ধ্ৰুৱাপৱৰ্গাণাং জ্যোতিৰ্গণানাং গভস্তযোঽৰ্ৱাচীনাংস্ত্ৰীংল্লোকানাৱিতন্ৱানা ন কদাচিত্পৰাচীনা ভৱিতুমুত্সহন্তে তাৱদুন্নহনাযামঃ ॥ ৩৭ ॥

এতাৱাঁল্লোকৱিন্যাসো মানলক্ষণসংস্থাভিৰ্ৱিচিন্তিতঃ কৱিভিঃ স তু পঞ্চাশত্কোটিগণিতস্য ভূগোলস্য তুৰীযভাগোঽযং লোকালোকাচলঃ ॥ ৩৮ ॥

তদুপৰিষ্টাচ্চতসৃষ্ৱাশাস্ৱাত্মযোনিনাখিলজগদ্গুৰুণাধিনিৱেশিতা যে দ্ৱিৰদপতয ঋষভঃ পুষ্কৰচূডো ৱামনোঽপৰাজিত ইতি সকললোকস্থিতিহেতৱঃ ॥ ৩৯ ॥

তেষাং স্ৱৱিভূতীনাং লোকপালানাং চ ৱিৱিধৱীৰ্যোপবৃংহণায ভগৱান্ পৰমমহাপুৰুষো মহাৱিভূতিপতিৰন্তৰ্যাম্যাত্মনো ৱিশুদ্ধসত্ত্ৱং ধৰ্মজ্ঞানৱৈৰাগ্যৈশ্ৱৰ্যাদ্যষ্টমহাসিদ্ধ্যুপলক্ষণং ৱিষ্ৱক্সেনাদিভিঃ স্ৱপাৰ্ষদপ্ৰৱৰৈঃ পৰিৱাৰিতো নিজৱৰাযুধোপশোভিতৈৰ্নিজভুজদণ্ডৈঃ সন্ধাৰয-মাণস্তস্মিন্ গিৰিৱৰে সমন্তাত্সকললোকস্ৱস্তয আস্তে ॥ ৪০ ॥

আকল্পমেৱং ৱেষং গত এষ ভগৱানাত্মযোগমাযযা ৱিৰচিতৱিৱিধলোকযাত্ৰাগোপীযাযেত্যৰ্থঃ ॥ ৪১ ॥

যোঽন্তৰ্ৱিস্তাৰ এতেন হ্যলোকপৰিমাণং চ ৱ্যাখ্যাতং যদ্বহিৰ্লোকালোকাচলাত্ । ততঃ পৰস্তাদ্যোগেশ্ৱৰগতিং ৱিশুদ্ধামুদাহৰন্তি ॥ ৪২ ॥

অণ্ডমধ্যগতঃ সূৰ্যো দ্যাৱাভূম্যোৰ্যদন্তৰম্ ।
সূৰ্যাণ্ডগোলযোৰ্মধ্যে কোট্যঃ স্যুঃ পঞ্চৱিংশতিঃ ॥ ৪৩ ॥

মৃতেঽণ্ড এষ এতস্মিন্ যদভূত্ততো মাৰ্তণ্ড ইতি ৱ্যপদেশঃ ।
হিৰণ্যগৰ্ভ ইতি যদ্ধিৰণ্যাণ্ডসমুদ্ভৱঃ ॥ ৪৪ ॥

সূৰ্যেণ হি ৱিভজ্যন্তে দিশঃ খং দ্যৌৰ্মহী ভিদা ।
স্ৱৰ্গাপৱৰ্গৌ নৰকা ৰসৌকাংসি
চ সৰ্ৱশঃ ॥ ৪৫ ॥

দেৱতিৰ্যঙ্মনুষ্যাণাং সৰীসৃপসৱীৰুধাম্ ।
সৰ্ৱজীৱনিকাযানাং সূৰ্য আত্মা
দৃগীশ্ৱৰঃ ॥ ৪৬ ॥