ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൫.൨൦

ശ്രീശുക ഉവാച
അതഃ പരം പ്ലക്ഷാദീനാം പ്രമാണലക്ഷണസംസ്ഥാനതോ വര്ഷവിഭാഗ ഉപവര്ണ്യതേ ॥ ൧ ॥

ജമ്ബൂദ്വീപോഽയം യാവത്പ്രമാണവിസ്താരസ്താവതാ ക്ഷാരോദധിനാ പരിവേഷ്ടിതോ യഥാ മേരുര്ജമ്ബ്വാഖ്യേന ലവണോദധിരപി തതോ ദ്വിഗുണവിശാലേന പ്ലക്ഷാഖ്യേന പരിക്ഷിപ്തോ യഥാ പരിഖാ ബാഹ്യോപവനേന । പ്ലക്ഷോ ജമ്ബൂപ്രമാണോ ദ്വീപാഖ്യാകരോ ഹിരണ്മയ ഉത്ഥിതോ യത്രാഗ്നിരുപാസ്തേ സപ്തജിഹ്വസ്തസ്യാധിപതിഃ പ്രിയവ്രതാത്മജ ഇധ്മജിഹ്വഃ സ്വം ദ്വീപം സപ്തവര്ഷാണി വിഭജ്യ സപ്തവര്ഷനാമഭ്യ ആത്മജേഭ്യ ആകലയ്യ സ്വയമാത്മയോഗേനോപരരാമ ॥ ൨ ॥

ശിവം യവസം സുഭദ്രം ശാന്തം ക്ഷേമമമൃതമഭയമിതി വര്ഷാണി തേഷു ഗിരയോ നദ്യശ്ച സപ്തൈവാഭിജ്ഞാതാഃ ॥ ൩ ॥

മണികൂടോ വജ്രകൂട ഇന്ദ്രസേനോ ജ്യോതിഷ്മാന് സുപര്ണോ ഹിരണ്യഷ്ഠീവോ മേഘമാല ഇതി സേതുശൈലാഃ । അരുണാ നൃമ്ണാഽഽങ്ഗിരസീ സാവിത്രീ സുപ്തഭാതാ ഋതമ്ഭരാ സത്യമ്ഭരാ ഇതി മഹാനദ്യഃ । യാസാം ജലോപസ്പര്ശനവിധൂതരജസ്തമസോ ഹംസപതങ്ഗോര്ധ്വായനസത്യാങ്ഗസംജ്ഞാശ്ചത്വാരോ വര്ണാഃ സഹസ്രായുഷോ വിബുധോപമസന്ദര്ശനപ്രജനനാഃ സ്വര്ഗദ്വാരം ത്രയ്യാ വിദ്യയാ ഭഗവന്തം ത്രയീമയം സൂര്യമാത്മാനം യജന്തേ ॥ ൪ ॥

പ്രത്നസ്യ വിഷ്ണോ രൂപം യത്സത്യസ്യര്തസ്യ ബ്രഹ്മണഃ ।
അമൃതസ്യ ച മൃത്യോശ്ച സൂര്യമാത്മാനമീമഹീതി ॥ ൫ ॥

പ്ലക്ഷാദിഷു പഞ്ചസു പുരുഷാണാമായുരിന്ദ്രിയമോജഃ സഹോ ബലം ബുദ്ധിര്വിക്രമ ഇതി ച സര്വേഷാമൌത്പത്തികീ സിദ്ധിരവിശേഷേണ വര്തതേ ॥ ൬ ॥

പ്ലക്ഷഃ സ്വസമാനേനേക്ഷുരസോദേനാവൃതോ യഥാ തഥാ ദ്വീപോഽപി ശാല്മലോ ദ്വിഗുണവിശാലഃ സമാനേന സുരോദേനാവൃതഃ പരിവൃങ്ക്തേ ॥ ൭ ॥

യത്ര ഹ വൈ ശാല്മലീ പ്ലക്ഷായാമാ യസ്യാം വാവ കില നിലയമാഹുര്ഭഗവതശ്ഛന്ദഃ സ്തുതഃ പതത്ത്രിരാജസ്യ സാ ദ്വീപഹൂതയേ ഉപലക്ഷ്യതേ ॥ ൮ ॥

തദ്ദ്വീപാധിപതിഃ പ്രിയവ്രതാത്മജോ യജ്ഞബാഹുഃ സ്വസുതേഭ്യഃ സപ്തഭ്യസ്തന്നാമാനി സപ്തവര്ഷാണി വ്യഭജത്സുരോചനം സൌമനസ്യം രമണകം ദേവവര്ഷം പാരിഭദ്രമാപ്യായനമവിജ്ഞാതമിതി ॥ ൯ ॥

തേഷു വര്ഷാദ്രയോ നദ്യശ്ച സപ്തൈവാഭിജ്ഞാതാഃ സ്വരസഃ ശതശൃങ്ഗോ വാമദേവഃ കുന്ദോ മുകുന്ദഃ പുഷ്പവര്ഷഃ സഹസ്രശ്രുതിരിതി । അനുമതിഃ സിനീവാലീ സരസ്വതീ കുഹൂ രജനീ നന്ദാ രാകേതി ॥ ൧൦ ॥

തദ്വര്ഷപുരുഷാഃ ശ്രുതധരവീര്യധരവസുന്ധരേഷന്ധരസംജ്ഞാ ഭഗവന്തം വേദമയം സോമമാത്മാനം വേദേന യജന്തേ ॥ ൧൧ ॥

സ്വഗോഭിഃ പിതൃദേവേഭ്യോ വിഭജന് കൃഷ്ണശുക്ലയോഃ ।
പ്രജാനാം സര്വാസാം രാജാന്ധഃ സോമോ ന ആസ്ത്വിതി ॥ ൧൨ ॥

ഏവം സുരോദാദ്ബഹിസ്തദ്ദ്വിഗുണഃ സമാനേനാവൃതോ ഘൃതോദേന യഥാപൂര്വഃ കുശദ്വീപോ യസ്മിന് കുശസ്തമ്ബോ ദേവകൃതസ്തദ്ദ്വീപാഖ്യാകരോ ജ്വലന ഇവാപരഃ സ്വശഷ്പരോചിഷാ ദിശോ വിരാജയതി ॥ ൧൩ ॥

തദ്ദ്വീപപതിഃ പ്രൈയവ്രതോ രാജന് ഹിരണ്യരേതാ നാമ സ്വം ദ്വീപം സപ്തഭ്യഃ സ്വപുത്രേഭ്യോ യഥാഭാഗം വിഭജ്യ സ്വയം തപ ആതിഷ്ഠത വസുവസുദാനദൃഢരുചിനാഭിഗുപ്തസ്തുത്യവ്രതവിവിക്തവാമദേവനാമഭ്യഃ ॥ ൧൪ ॥

തേഷാം വര്ഷേഷു സീമാഗിരയോ നദ്യശ്ചാഭിജ്ഞാതാഃ സപ്ത സപ്തൈവ ചക്രശ്ചതുഃശൃങ്ഗഃ കപിലശ്ചിത്രകൂടോ ദേവാനീക ഊര്ധ്വരോമാ ദ്രവിണ ഇതി രസകുല്യാ മധുകുല്യാ മിത്രവിന്ദാ ശ്രുതവിന്ദാ ദേവഗര്ഭാ ഘൃതച്യുതാ മന്ത്രമാലേതി ॥ ൧൫ ॥

യാസാം പയോഭിഃ കുശദ്വീപൌകസഃ കുശലകോവിദാഭിയുക്തകുലകസംജ്ഞാ ഭഗവന്തം ജാതവേദസരൂപിണം കര്മകൌശലേന യജന്തേ ॥ ൧൬ ॥

പരസ്യ ബ്രഹ്മണഃ സാക്ഷാജ്ജാതവേദോഽസി ഹവ്യവാട് ।
ദേവാനാം പുരുഷാങ്ഗാനാം യജ്ഞേന പുരുഷം യജേതി ॥ ൧൭ ॥

തഥാ ഘൃതോദാദ്ബഹിഃ ക്രൌഞ്ചദ്വീപോ ദ്വിഗുണഃ സ്വമാനേന ക്ഷീരോദേന പരിത ഉപക്ലൃപ്തോ വൃതോ യഥാ കുശദ്വീപോ ഘൃതോദേന യസ്മിന് ക്രൌഞ്ചോ നാമ പര്വതരാജോ ദ്വീപനാമനിര്വര്തക ആസ്തേ ॥ ൧൮ ॥

യോഽസൌ ഗുഹപ്രഹരണോന്മഥിതനിതമ്ബകുഞ്ജോഽപി ക്ഷീരോദേനാസിച്യമാനോ ഭഗവതാ വരുണേനാഭിഗുപ്തോ വിഭയോ ബഭൂവ ॥ ൧൯ ॥

തസ്മിന്നപി പ്രൈയവ്രതോ ഘൃതപൃഷ്ഠോ നാമാധിപതിഃ സ്വേ ദ്വീപേ വര്ഷാണി സപ്ത വിഭജ്യ തേഷു പുത്രനാമസു സപ്ത രിക്ഥാദാന് വര്ഷപാന്നിവേശ്യ സ്വയം ഭഗവാന് ഭഗവതഃ പരമകല്യാണയശസ ആത്മഭൂതസ്യ ഹരേശ്ചരണാരവിന്ദമുപജഗാമ ॥ ൨൦ ॥

ആമോ മധുരുഹോ മേഘപൃഷ്ഠഃ സുധാമാ ഭ്രാജിഷ്ഠോ ലോഹിതാര്ണോ വനസ്പതിരിതി ഘൃതപൃഷ്ഠസുതാസ്തേഷാം വര്ഷഗിരയഃ സപ്ത സപ്തൈവ നദ്യശ്ചാഭിഖ്യാതാഃ ശുക്ലോ വര്ധമാനോ ഭോജന ഉപബര്ഹിണോ നന്ദോ നന്ദനഃ സര്വതോഭദ്ര ഇതി അഭയാ അമൃതൌഘാ ആര്യകാ തീര്ഥവതീ രൂപവതീ പവിത്രവതീ ശുക്ലേതി ॥ ൨൧ ॥

യാസാമമ്ഭഃ പവിത്രമമലമുപയുഞ്ജാനാഃ പുരുഷഋഷഭദ്രവിണദേവകസംജ്ഞാ വര്ഷപുരുഷാ ആപോമയം ദേവമപാം പൂര്ണേനാഞ്ജലിനാ യജന്തേ ॥ ൨൨ ॥

ആപഃ പുരുഷവീര്യാഃ സ്ഥ പുനന്തീര്ഭൂര്ഭുവഃസുവഃ ।
താ നഃ പുനീതാമീവഘ്നീഃ സ്പൃശതാമാത്മനാ ഭുവ ഇതി ॥ ൨൩ ॥

ഏവം പുരസ്താത്ക്ഷീരോദാത്പരിത ഉപവേശിതഃ ശാകദ്വീപോ ദ്വാത്രിംശല്ലക്ഷയോജനായാമഃ സമാനേന ച ദധിമണ്ഡോദേന പരീതോ യസ്മിന് ശാകോ നാമ മഹീരുഹഃ സ്വക്ഷേത്രവ്യപദേശകോ യസ്യ ഹ മഹാസുരഭിഗന്ധസ്തം ദ്വീപമനുവാസയതി ॥ ൨൪ ॥

തസ്യാപി പ്രൈയവ്രത ഏവാധിപതിര്നാമ്നാ മേധാതിഥിഃ സോഽപി വിഭജ്യ സപ്ത വര്ഷാണി പുത്രനാമാനി തേഷു സ്വാത്മജാന് പുരോജവമനോജവപവമാനധൂമ്രാനീകചിത്രരേഫബഹുരൂപവിശ്വധാരസംജ്ഞാന്നിധാപ്യാധിപതീന് സ്വയം ഭഗവത്യനന്ത ആവേശിതമതിസ്തപോവനം പ്രവിവേശ ॥ ൨൫ ॥

ഏതേഷാം വര്ഷമര്യാദാഗിരയോ നദ്യശ്ച സപ്ത സപ്തൈവ ഈശാന ഉരുശൃങ്ഗോ ബലഭദ്രഃ ശതകേസരഃ സഹസ്രസ്രോതോ ദേവപാലോ മഹാനസ ഇതി അനഘാഽഽയുര്ദാ ഉഭയസ്പൃഷ്ടിരപരാജിതാ പഞ്ചപദീ സഹസ്രസ്രുതിര്നിജധൃതിരിതി ॥ ൨൬ ॥

തദ്വര്ഷപുരുഷാ ഋതവ്രതസത്യവ്രതദാനവ്രതാനുവ്രതനാമാനോ ഭഗവന്തം വായ്വാത്മകം പ്രാണായാമവിധൂതരജസ്തമസഃ പരമസമാധിനാ യജന്തേ ॥ ൨൭ ॥

അന്തഃപ്രവിശ്യ ഭൂതാനി യോ ബിഭര്ത്യാത്മകേതുഭിഃ ।
അന്തര്യാമീശ്വരഃ സാക്ഷാത്പാതു നോ യദ്വശേ സ്ഫുടമ് ॥ ൨൮ ॥

ഏവമേവ ദധിമണ്ഡോദാത്പരതഃ പുഷ്കരദ്വീപസ്തതോ ദ്വിഗുണായാമഃ സമന്തത ഉപകല്പിതഃ സമാനേന സ്വാദൂദകേന സമുദ്രേണ ബഹിരാവൃതോ യസ്മിന് ബൃഹത്പുഷ്കരം ജ്വലനശിഖാമലകനകപത്രായുതായുതം ഭഗവതഃ കമലാസനസ്യാധ്യാസനം പരികല്പിതമ് ॥ ൨൯ ॥

തദ്ദ്വീപമധ്യേ മാനസോത്തരനാമൈക ഏവാര്വാചീനപരാചീനവര്ഷയോര്മര്യാദാചലോഽയുതയോജനോച്ഛ്രായായാമോ യത്ര തു ചതസൃഷു ദിക്ഷു ചത്വാരി പുരാണി ലോകപാലാനാമിന്ദ്രാദീനാം യദുപരിഷ്ടാത്സൂര്യരഥസ്യ മേരും പരിഭ്രമതഃ സംവത്സരാത്മകം ചക്രം ദേവാനാമഹോരാത്രാഭ്യാം പരിഭ്രമതി ॥ ൩൦ ॥

തദ്ദ്വീപസ്യാപ്യധിപതിഃ പ്രൈയവ്രതോ വീതിഹോത്രോ നാമൈതസ്യാത്മജൌ രമണകധാതകിനാമാനൌ വര്ഷപതീ നിയുജ്യ സ സ്വയം പൂര്വജവദ്ഭഗവത്കര്മശീല ഏവാസ്തേ ॥ ൩൧ ॥

തദ്വര്ഷപുരുഷാ ഭഗവന്തം ബ്രഹ്മരൂപിണം സകര്മകേണ കര്മണാഽഽരാധയന്തീദം ചോദാഹരന്തി ॥ ൩൨ ॥

യത്തത്കര്മമയം ലിങ്ഗം ബ്രഹ്മലിങ്ഗം ജനോഽര്ചയേത് ।
ഏകാന്തമദ്വയം ശാന്തം തസ്മൈ ഭഗവതേ നമ ഇതി ॥ ൩൩ ॥

ഋഷിരുവാച
തതഃ പരസ്താല്ലോകാലോകനാമാചലോ ലോകാലോകയോരന്തരാലേ പരിത ഉപക്ഷിപ്തഃ ॥ ൩൪ ॥

യാവന്മാനസോത്തരമേര്വോരന്തരം താവതീ ഭൂമിഃ കാഞ്ചന്യന്യാഽഽദര്ശതലോപമാ യസ്യാം പ്രഹിതഃ പദാര്ഥോ ന
കഥഞ്ചിത്പുനഃ
പ്രത്യുപലഭ്യതേ തസ്മാത്സര്വസത്ത്വപരിഹൃതാസീത് ॥ ൩൫ ॥

ലോകാലോക ഇതി സമാഖ്യാ യദനേനാചലേന ലോകാലോകസ്യാന്തര്വര്തിനാവസ്ഥാപ്യതേ ॥ ൩൬ ॥

സ ലോകത്രയാന്തേ പരിത ഈശ്വരേണ വിഹിതോ യസ്മാത്സൂര്യാദീനാം ധ്രുവാപവര്ഗാണാം ജ്യോതിര്ഗണാനാം ഗഭസ്തയോഽര്വാചീനാംസ്ത്രീംല്ലോകാനാവിതന്വാനാ ന കദാചിത്പരാചീനാ ഭവിതുമുത്സഹന്തേ താവദുന്നഹനായാമഃ ॥ ൩൭ ॥

ഏതാവാഁല്ലോകവിന്യാസോ മാനലക്ഷണസംസ്ഥാഭിര്വിചിന്തിതഃ കവിഭിഃ സ തു പഞ്ചാശത്കോടിഗണിതസ്യ ഭൂഗോലസ്യ തുരീയഭാഗോഽയം ലോകാലോകാചലഃ ॥ ൩൮ ॥

തദുപരിഷ്ടാച്ചതസൃഷ്വാശാസ്വാത്മയോനിനാഖിലജഗദ്ഗുരുണാധിനിവേശിതാ യേ ദ്വിരദപതയ ഋഷഭഃ പുഷ്കരചൂഡോ വാമനോഽപരാജിത ഇതി സകലലോകസ്ഥിതിഹേതവഃ ॥ ൩൯ ॥

തേഷാം സ്വവിഭൂതീനാം ലോകപാലാനാം ച വിവിധവീര്യോപബൃംഹണായ ഭഗവാന് പരമമഹാപുരുഷോ മഹാവിഭൂതിപതിരന്തര്യാമ്യാത്മനോ വിശുദ്ധസത്ത്വം ധര്മജ്ഞാനവൈരാഗ്യൈശ്വര്യാദ്യഷ്ടമഹാസിദ്ധ്യുപലക്ഷണം വിഷ്വക്സേനാദിഭിഃ സ്വപാര്ഷദപ്രവരൈഃ പരിവാരിതോ നിജവരായുധോപശോഭിതൈര്നിജഭുജദണ്ഡൈഃ സന്ധാരയ-മാണസ്തസ്മിന് ഗിരിവരേ സമന്താത്സകലലോകസ്വസ്തയ ആസ്തേ ॥ ൪൦ ॥

ആകല്പമേവം വേഷം ഗത ഏഷ ഭഗവാനാത്മയോഗമായയാ വിരചിതവിവിധലോകയാത്രാഗോപീയായേത്യര്ഥഃ ॥ ൪൧ ॥

യോഽന്തര്വിസ്താര ഏതേന ഹ്യലോകപരിമാണം ച വ്യാഖ്യാതം യദ്ബഹിര്ലോകാലോകാചലാത് । തതഃ പരസ്താദ്യോഗേശ്വരഗതിം വിശുദ്ധാമുദാഹരന്തി ॥ ൪൨ ॥

അണ്ഡമധ്യഗതഃ സൂര്യോ ദ്യാവാഭൂമ്യോര്യദന്തരമ് ।
സൂര്യാണ്ഡഗോലയോര്മധ്യേ കോട്യഃ സ്യുഃ പഞ്ചവിംശതിഃ ॥ ൪൩ ॥

മൃതേഽണ്ഡ ഏഷ ഏതസ്മിന് യദഭൂത്തതോ മാര്തണ്ഡ ഇതി വ്യപദേശഃ ।
ഹിരണ്യഗര്ഭ ഇതി യദ്ധിരണ്യാണ്ഡസമുദ്ഭവഃ ॥ ൪൪ ॥

സൂര്യേണ ഹി വിഭജ്യന്തേ ദിശഃ ഖം ദ്യൌര്മഹീ ഭിദാ ।
സ്വര്ഗാപവര്ഗൌ നരകാ രസൌകാംസി
ച സര്വശഃ ॥ ൪൫ ॥

ദേവതിര്യങ്മനുഷ്യാണാം സരീസൃപസവീരുധാമ് ।
സര്വജീവനികായാനാം സൂര്യ ആത്മാ
ദൃഗീശ്വരഃ ॥ ൪൬ ॥